Avey monastırı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Avey monastırı
Müqəddəs Sarqis monastırı
Avey mebedi.jpg
41°08′29″ şm. e. 45°15′58″ ş. u.
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Şəhər Qazax
Yerləşir Daş Salahlı
Aidiyyatı Alban Həvari Kilsəsi
Erməni Qriqorian Kilsəsi
Əsas tarixlər V əsr təməli qoyulub
X-XI əsrlər hazırkı kilsə binası inşa edilib
1230 - Hovannes Tavuşetsi monastıra köçmüşdür
1851 - monastırda əsaslı yenidənqurma işləri aparılmışdır
İstinad nöm.283
KateqoriyaMəbəd
ƏhəmiyyətiÖlkə əhəmiyyətli
Avey monastırı (Azərbaycan)
Locator Dot2.gif
Avey monastırı
Avey kilsəsi plan.jpg
Monastır kilsəsinin planı
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Avey monastırı və ya Müqəddəs Sarqis monastırı (erm. Գագա Սուրբ Սարգիս վանք) — Qazax rayonunun Daş Salahlı kəndi ərazisində Aveydağ silsiləsinin ən yüksək zirvəsində yerləşən monastır kompleksi. Kompleks Avey dağının zirvəsində, dəniz səviyyəsindən 922 metr, dağ ətəyindən isə 420 metr yüksəklikdə yerləşir.[1] Tikili Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır.[2]

Monastır kompleksinə iki kilsə, sovməə, qala divarları və bir neçə köməkçi tikililər daxildir. Kompleksin şimal tərəfindən yerləşən kilsə planda düzbucaqlı formaya malik olmaqla, yarımdairəvi tağ-tavanla örtülmüşdür. Cənub tərəfdə yerləşən günbəzli kilsə xaricdən düzbucaqlı, daxildən isə xaçvari plana malikdir.


Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Kompleksə daxil olan günbəzli kilsənin girişi

Məbəd erkən xristianlıq dövrü döyüşçü-şəhidi olan Müqəddəs Sarqisin adını daşıyır.[3][4] Sonradan Mesrop Maştots onun şərəfinə iki monastırın əsasını qoymuşdur ki, bunlardan da biri Ermənistanın Araqatsotn mərzinin Uşi kəndində, digəri isə Qazax rayonunun Daş Salahlı kəndində yerləşir.[5][6] `Bu hadisələr XIII əsr tarixçisi Kirakos Qandzaketsinin Tarix əsərində də işıqlandırılmışdır. Həmçinin gürcü xronikalarında da bu hadisə ilə bağlı məlumatlar saxlanmışdır.[7]

1130-cu ilə aid məlumatda deyilir:

" Müxtəlif tayfalardan olan barbarlardan təşkil olunmuş atlılar ordası əyaləti mühasirəyə aldı və Müqəddəs Sarqisin xatirəsinə inşa edilmiş məbədi dağıtmaq istədi. Lakin, barbarları öz aralarında dalaşdıran tanrı, bunun olmasına imkan vermədi.[8] "

1163-cü ilə aid məlumatda deyilir:

" Böyük ordu ilə Qaq rayonuna soxulan Atabəy Eltukuz monastırı yandırmaq istəyirdi, lakin onun bütün ordusu ilan zəhəri ilə zəhərləndi.[9] "

Tarixçi Vardan Araveltsi monqolların yürüşündən bəhs edərkən deyir:

" ...Qaq əyalətində kral Qaqik tərəfindən inşa edilmiş Qaq qalası və Qaq dağının başında isə bütün dünyaya məşhur olan, müqəddəs vardapet Mesrop tərəfindən inşa edilmiş və xeyir-dua verilmiş xaçlı monastır və kilsə yerləşərək sərhədsiz düzlər və geniş sahələrə nəzarət edir.[10] "

1230-cu ildə erməni tarixçisi Hovannes Tavuşetsi monastırda məskən salmışdır.

Müqəddəs Sarqis monastırı orta əsrlərdə regionun əsas ziyarətgahlarından biri olmuşdur. Monastır Pasxa bayramında və bazar günlərində ziyarət edilmişdir. Arxiv sənədləri və monastır kilsəsi üzərindəki kitabədən bəlli olur ki, tikilidə 1851-ci ildə Tiflis ermənilərindən olan Yesai Nuriyants tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bundan sonra ağa Sarkis Varşamyan növbəti bərpa işləri aparmışdır.[11]

Memarlıq xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Monastır kompleksinə iki kilsə, sovməə, qala divarları və bir neçə köməkçi tikililər daxildir.[12] Kompleksin şimal tərəfindən yerləşən kilsə planda düzbucaqlı formaya malik olmaqla, yarımdairəvi tağ-tavanla örtülmüşdür.[12] İbadət zalı demək olar ki, kvadrat formasına malikdir, kiçik bemə malik altar apsidası isə planda yarımdairəvi formaya malikdir.[13]

Cənub tərəfdə yerləşən günbəzli kilsə 4.90x5.80 m ölçülərə, xaricdən düzbucaqlı, daxildən isə xaçvari plana malikdir. Xaçın qolları arasında ən uzun ölçüyə malik olan şərq qolu yarımdairəvi sonluğa, digər üç qol isə düzbucaqlı sonluğa malikdir. Planda oval formaya malik olan günbəz (2.7x2x2 m) yarımdairəvi tağların formalaşdırdığı düzbucaqlı üzərində dayanır.[12] Kilsənin daxili plan kompozisiyası, xaçvari plana malik olan Qəbizdərə kilsəsini xatırladır.[12] Xarici fəza həcminə görə isə kilsə günbəzli zal kilsələri ilə yaxınlıq təşkil edir.[12]

Hər iki kilsə iki pilləli binə üzərində və inşa xüsusiyyətlərindən bəlli olduğu kimi ardıcıllıqla inşa edilmişdir.[12] Bunu göstərən əsas amillərdən biri şərq divarında hörgü sıralarının fərqli hündürlüklərə malik olmasıdır.[12]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Анохин Г. И. Малый Кавказ. — М.: Физкультура и спорт, 1981. — 191 с.

    От узловой вершины 1680 м по тропе на лесном водоразделе на северо-восток 4 км до высшей точки Мисхана (1538 м), 4 км до вершины 1424 м, 3 км на восток через лесную поляну, протянувшуюся поперек хребта, до вершины Эльяк (1361 м) на опушке леса, 5 км вдоль опушки леса до вершины Воскеван (1240 м), 9 км на северо-восток до конца леса. Далее только по травянистому водоразделу: на юго-восток 5 км до вершины Сурбсаркис («Святой Саркис» или Гаг, 924 м) с храмом на ней, на север 8 км до вершины Малачал (544 м) и 2 км до восточной окраины сел. Алибайрамлы, откуда на восток по дороге 7 км до пос. Юхарысалахлы, через который идет автострада Кировабад—Тбилиси. Общая протяженность маршрута от вершины 1680 м до пос. Юхарысалахлы 47 км.

  2. "Dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı" (PDF). Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. 2 avqust 2001. İstifadə tarixi: 20 iyul 2020.
  3. Lilit Hovhannisyan (2009-02-06). "Thirsting for a Mate: Tradition and faith meet on St. Sarkis Day". Features (ingilis). ArmeniaNow.com. 2013-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-14. (#parameter_ignored_suggest)
  4. Араке́л Даврижеци́ - Книга историй, Комментарии
  5. "Ardzagank, " 1886, No. 12, p. 161.
  6. Melik-Ohanjanian K. Yerevan, 1961, p. 252
  7. Melikset-Bek, L. M. Georgian Sources about Armenia and Armenians, vol. 1, Yerevan, 1934
  8. History by Vardan Vardapet. Venice, 1862, p. 123
  9. A Collection of Historiographical Works compiled by Priest Samuel Anetsy. Vagharshapat, 1893, p. 138
  10. Всеобщая история Вардана Великого. — Moskva 1861.
  11. National Archives of Armenia, fund 56, list 1, file 3735, p. 1
  12. 1 2 3 4 5 6 7 Мамедова, 2004. səh. 98
  13. Ахундов, Д. А. (1986). Архитектура древнего и раннесредневекогого Азербайджана. Баку: Азерб. Государств.изв.-во. 214.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Мамедова, Гюльчохра (2004), Зодчество Кавказской Албании, Баку: Чашыоглу
  • Ахундов, Д. А. (1986). Архитектура древнего и раннесредневекогого Азербайджана. Баку: Азерб. Государств.изв.-во.