Daş Salahlı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kənd
Daş Salahlı
Ölkə Azərbaycan
Koordinatlar 41°08′29″ şm. e. 45°16′02″ ş. u. / 41.14139° şm. e. 45.26722° ş. u. / 41.14139; 45.26722Koordinatlar: 41°08′29″ şm. e. 45°16′02″ ş. u. / 41.14139° şm. e. 45.26722° ş. u. / 41.14139; 45.26722
Sahəsi 72.54[1] km²
Mərkəzin hündürlüyü 508 m
Rəsmi dili Azərbaycan dili
Əhalisi 9.729[1] nəfər
Milli tərkibi Azərbaycanlılar
Saat qurşağı UTC+4, yayda UTC+5
Daş Salahlı (Azərbaycan)
Red pog.png

Daş SalahlıAzərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Ümumi məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Daş Salahlı Qazax rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Avey dağının şərq ətəyində yerləşir. Oykonim daş (ağ rəngli, əhəng tərkibli daşlıq sahədə yerləşdiyinə görə) və Salahlı (etnotoponim) komponentlərindən düzəlib, "daşlıq sahədə yerləşən Salahlı kəndi" mənasındadır[2]. Bir haşiyə: Azı 200-300 il tarixi (Aveydağ və Damcılı mağaralarında yaşamış ulu əcdadlarımızla hazırki əhalinin hər hansı bağlılığının olub-olmamasını nəzərə almadan təkcə kənd qəbristanlığında olan qəbirlərin yaşı və tarixi bunu deməyə əsas verir) olan bir kəndin, hasilatına təxminən 50-60-cı illərdən başlanan əhəng daşının (mişar daşının) adı ilə "Daş Salahlı" adlandırılması məsələsinə aydınlıq gətirilməsinə və bunun tarixi faktlara, elmi, mütəxəssis araşdırmalarına əsaslanmayan təsadüfi məntiq olmadığını dəqiqləşdirməyə ehtiyac var. Məlumatın əldə olunduğu mənbənin ("Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti" I cild) tərtibatçılarından və müəlliflərindən, bu sahənin mütəxəsslərindən xüsusilə bu məsələyə münasibət bildirmələrini xahiş edirik. Bizim etnoqrafiya, epiqrfiya, arxeologiya sahəsində kifayət qədər alimlərimiz və mütəxəssislərimiz var. Qədim qayaüstü, qəbirüstü və digər yazıların araşdırılmasında, tədqiq olunmasında-Epiqrafiya sahəsində Azərbaycan tarixinə ən dəyərli töhfələr vermiş alim Məşədixanım Nemətin (Nemətova) adını çəkmək kifayətdir. Onların dəyərli fikirləri bir kəndin barəsində məlumatların yer aldığı bu səhifəni daha da zənginləşdirəcək və bu məlumatlar kəndin 10 minlik əhalisi üçün də heç şübhəsiz maraqlı olacaq. Hazırda kəndin tarixi yerlərində aparılan arxeoloji qazıntı və axtarış işləri ümid edirik ki, bizim üçün daha qaranlıq mətləblərə aydınlıq gətirəcək. Bəlkə qoyulan suala da burdan cavab tapılacaq.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Daş Salahlı kəndi Avey dağının ətəyindədir. Salahlılar qədim Qazax tayfa birliyinə daxil olmuşdur.[3]Toponim "daş" sözündən və "salahlı" etnonimindən ibarətdir. Ağ rəngli, əhəng tərkibli daşlıq sahədə yerləşdiyinə görə belə adlanmışdır. Bu məlumat və onun mənbəyi haqda yuxarıda danışdığımız üçün təkrar həmin məsələyə qayıtmırıq. Bircə məsələyə diqqət edək: Atalar sözlərinin, aforizmlərin, hətta ən xırda bir dialektin belə ya dini ya tarixi kökünün və mənasının olduğu kimi yer adlarının da bu cür yaranışı və təkamülü mütləq var. Etik normalara hörmət edib və məsuliyyətimizi dərk edib burda çox dayanmırıq.

Azərbaycan Respublikasında ən qədim yaşayış məntəqələrindən biri də rayon mərkəzindən 9 km şimal-qərbdə yerləşən, təxminən 10 min nəfər əhalinin yaşadığı Daş Salahlı kəndidir. Kənd hazırda el arasında "Aşırlı" və "Daş Salahlı" adlandırılmaqla iki hissədən ibarət olan formada tanınır. İnzibati ərazi bölgüsü baxımından isə belə bir bölgü yoxdur, kəndin vahid ərazisi "Daş Salahlı" adlanır. Lakin, 1918-ci il Azərbaycan Demokratik Cumhuriyyətinin inzibati xəritəsində Damcılı mağarasının aşağı hissəsində yerləşən ayrıca "Aşurlu" adlı yaşayış məntəqəsinin adına rast gəlmək mümkündür. Və bu kənd Daş Salahlının 1950-53-cü illərdə köhnə yerindən (kəndin əvvəl yerləşdiyi ərazi indiki ərazidən 1–2 km qərbdə, Avey dağının ətəyində olmuşdur) hazırkı ərazisinə köçürülən vaxt əvvəlki ərazisindən köçürülərək Daş salahlı kəndi ilə birləşdirilmişdir, Daş Salahlı kəndində mancanlılar, nəbililər, məmmədalılar, nəsiblilər, cürənlilər, bayram evləri, hüseyn evləri, cəfər evləri, pənah evləri, qaya evləri, eyyub evləri, çolaqlılar, dönməzlilər, gülü evləri, molla həsənlilər, hambıllar, avışlar, göyüşovlar, mehdililər, məşədilər, süleymanlılar, ismiyevlər, lalayevlər, bəyimlər, mərdanlılar, tənbəllilər, qasım evləri, rəfiyevlər, dəlləklilər, şivlioğlu, əlvəndovlar, pirməmmədovlar, veyisovlar, ağqıraxlılar, allahqulu evləri, cəbililər, molla əsgər evləri, kosayevlər, dəmirçiyevlər, səttarovlar və bir neçə soya bölünmüş başqa nəsillər yaşayır. Bu arada hansısa nəslin, soyun adının çəkilməməsinin tərəfkeşlik, ayrıseçkilik və s. kimi yox, sadəcə bir yaddaş məsələsi kimi qiymətləndirilməsini rica edirik. Aveydağın cənubunda, Daş Salahlı kəndinin ərazisində yerləşən "Qarasu" su anbarının şimal-qərbində yerləşən "Baxçalı" qəbristanlığı adlanan qəbristanlıqdakı miladi tarixi ilə 1700-cü ilə aid qəbirlərdən birinin üzərində "Qaya oğlu" ifadəsi həkk olunmuşdur. Qəbrin üzərində əski əlfba ilə hicri-qəməri təqvimi ilə dəqiq tarix qeyd olunmuşdur. Yeri gəlmişkən bu qədim qəbristanlığın da araşdırmaya ehtiyacı var. Bu ərazilərdə İbtidai icma quruluşundan üzü bəri tarixin istənilən dövrlərinə aid olan kifayət qədər tarixi abidə, qədim insan məskənləri, düşərgələr, qəbristanlıqlar və digər tarixi, maddi-mədəniyyət abidələri tapmaq mümkündür. Misal: Azıx mağarasından sonra Azərbaycan ərazisində ikinci ən qədim yaşayış məskəni olan məşhur Damcılı mağarası, Aveydağın zirvəsində yerləşən VII əsrə aid qədim alban məbədi, məbədin ətrafında yerləşən ən qədim insan məkənləri olan Aveydağ mağaraları, Bu dağın cənubunda yerləşən qədim insan məskənləri, su bəndləri, ovdanlar, istinad divarları və digər tikililər, qədim insan məskəni olan Rza çalı ("Çal" yerli dialektlə orta hündürlüklü relyef forması olan təpəyə deyilir), Rza çalından 200–300 m cənub-şərqdə yerləşən altı bürclü qədim istehkamın qalıqları, Aveydağın cənub-qərbində yerləşən, qədim albanlara aid olduğu güman edilən, sənduqə tipli qəbirlərin olduğu qəbristanlıq və onlarla digər tarixi faktlar bu yerlərin qədim insan məskəni olmasından xəbər verir. Bu abidələr "Avey" dövlət tarix-mədəniyyət qoruğunun nəzarət əhatəsinə aid olmaqla əhəmiyyətlilik dərəcəsinə görə ayrı-ayrı qruplara bölünmüş və mühafizə olunur.

Sosial-iqtisadi və mədəni infrastruktur[redaktə | əsas redaktə]

Kənddə məscid, mədəniyyət evi, polis bölməsi, İcra nümayəndəliyi, bələdiyyə, Şəhidlər xiyabanı, Böyük Vətən müharibəsi qəhrəmanlarının xatirəsinə həsr olunmuş abidə kompleksi, kitabxana, klub, iki tam orta məktəb, uşaq bağçası, poçt, elektron telefon stansiyası (EATS), həkim məntəqəsi və digər ticarət və ictimai-iaşə obyektləri var. Məktəblərə, mədəniyyət evinə və mərkəzi küçəyə Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ müharibəsində həlak olmuş qəhrəman kənd sakinlərinin adları verilmişdir. 1 saylı Tam orta məktəb məktəbin məzunu Araz Əmilovun, 2 saylı Tam orta məktəb məktəbin məzunu və kəndin ilk şəhidi Şahin Cəbiyevin, Mədəniyyət evi Rövşən Pənahovun və mərkəz küçə Fidat Məmmədovun adını daşıyır. Daş Salahlı kəndi bu müharibədə ümumilikdə 12 nəfər şəhid verib. Onlar: Şahin Üzeyir oğlu Cəbiyev (27.06.1970-27.06.1992), Mehman Məcid oğlu (Cürənli) Cürənov (10.04.1966-27.06.1992), Fidat Əhməd oğlu Məmmədov (20.12.1959-06.01.1993), Araz Laçın oğlu Əmilov (11.04.1969-29.12.1992), Əmir Əsgər oğlu İbrahimov (02.09.1954-23.05.1994), Natiq Kamal oğlu Şərifov (22.06.1966-07.05.1994), Vahid Davud oğlu Osmanov (16.10.1965-03.05.1995), Rövşən Fərman oğlu Pəhanov (03.02.1975-26.01.1994), Rəsul Əkbər oğlu Veyisov, İslam Kamal oğlu Əsgərov (30.12.1972-08.07.1993), Namiq Səhrab oğlu Hacıyev (17.12.1974-03.03.1995) və İmran Kərəm oğlu Mancanovdur (03.05.1961-03.05.1994). Allahdan onların hər birinə və onların şəxsində bütün şəhidlərimizə rəhmət diləyirik!

Kəndin ərazisi əhəng daşı, gil-bentonit, tikinti daşları, sement xammalı və başqa təbii sərvətlərlə zəngindir. Burada müasir Gil-Bentonit zavodu, Qazax sement zavodu, Şərab zavodu, daş karxanaları kimi iri hasilat, istehsal və emal müəssisələri fəaliyyət göstərir. “Azərbaycan Dəmir yolları” QSC-nin Qazax dəmiryolu stansiyası ilə Qazax sement zavodu və “AzRosProminvest” MMC-nin Daş Salahlı kəndi ərazisindəki dəmiryolu stansiyaları arasındakı məsafə 9-10 km-dir.  

Daş Salahlı kəndi neçə-neçə alim, hüquşünas, mühəndis, iqtisadçı, jurnalist, müəllim, həkim, sənətkar və başqa peşə və sənət adamlarını yetişdirmişdir. Məxsusi olaraq, Qazax rayonunda ən dəyərli ziyarət yerlərindən biri olan "Hacı Mahmud Əfəndi türbəsi"nin (Göy Türbə) inşasına rəhbədlik etmiş, Daş Salahlı kəndinin məhşur Miralayevlər soyunun layiqli nümayəndəsi, Mahmud Əfəndinin qızı Sayalı xanımın həyat yoldaşı Mustafa bəy Miralayevin (XIX əsrin 60-cı illəri), o dövrün (ötən (XX) əsrin əvvəlləri) ictimai-siyasi həyatında danılmaz fəaliyyəti olan general qubernator Məmməd Koxanın adını çəkmək istərdik. Məmməd Koxanın həyat yolu fəaliyyəti haqqında tanınmış tarixçi-jurnalist Şəmistan Nəzirlinin əsərlərində və məqalələrində kifayət qədər məlumat var. Tanınmış alimlər Rəşid Məmmədovu, Vahid Quliyevi, şair Mirzə Səməd, aşıq Bəhrəm Həsənov kimi sənət adamlarını və onların davamçıları olan bir çox istedadlı gəncləri yetişdirən bu kəndlə fəxr etməyə dəyər:  

Aveydağın ətəyində neçə ildir salıb məskən 

Əsrlərlə yaşı vardır Daş Salahlı kəndinin. 

Hər qarışı qızıl olan, gövhər olan, ləl olan 

Torpağı var, daşı vardır Daş Salahlı kəndinin.  

Abu-kövsər suyu vardır, içən deyir, bir də içək, 

Bir xəyaldır, möcüzədir, suyu daşdan çıxır gerçək 

Yaddaşlara möhür olan Damcılının bulağı tək 

Üzüyünün qaşı vardır Daş Salahlı kəndinin.  

Alovlu müharibərə keçirməyib vaxtı hədər, 

Dəfələrlə oğulları meydanda göstərib hünər. 

Ən son anda yurd yolunda canın qoyan neçə nəfər 

Əsl vətəndaşı vardır Daş Salahlı kəndinin. 

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 "Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi nəticəsində Qazax rayonunda hərbi təcavüzün nəticələri barədə MƏLUMAT". Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. http://qazax-ih.gov.az/page/43.html. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2016.
  2. "Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti". İki cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007.
  3. http://www.qazax.net/az/vilages.htm qazax.net