Daş Salahlı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kənd
Daş Salahlı
Ölkə Azərbaycan
Koordinatlar 41°08′29″ şm. e. 45°16′02″ ş. u. / 41.14139° şm. e. 45.26722° ş. u. / 41.14139; 45.26722Koordinatlar: 41°08′29″ şm. e. 45°16′02″ ş. u. / 41.14139° şm. e. 45.26722° ş. u. / 41.14139; 45.26722
Sahəsi 72.54[1] km²
Mərkəzin hündürlüyü 508 m
Rəsmi dili Azərbaycan dili
Əhalisi 9.729[1] nəfər
Milli tərkibi Azərbaycanlılar
Saat qurşağı UTC+4, yayda UTC+5
Göstər/gizlə
Daş Salahlı (Azərbaycan)
Red pog.png

Daş SalahlıAzərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Daş Salahlı Qazax rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Avey dağının şərq ətəyində yerləşir. Oykonim daş (ağ rəngli, əhəng tərkibli daşlıq sahədə yerləşdiyinə görə) və Salahlı (etnotoponim) komponentlərindən düzəlib, "daşlıq sahədə yerləşən Salahlı kəndi" mənasındadır[2]. Bir haşiyə: Azı 200-300 il tarixi (Aveydağ və Damcılı mağaralarında yaşamış ulu əcdadlarımızla hazırki əhalinin hər hansı bağlılığının olub-olmamasını nəzərə almadan təkcə kənd qəbristanlığında olan qəbirlərin yaşı, tarixi bunu deməyə əsas verir) olan bir kəndin, hasilatına təxminən 50-60-cı illərdən başlanan əhəng daşının (mişar daşının) adı ilə "Daş Salahlı" adlandırılması məsələsinə aydınlıq gətirilməsinə və bunun tarixi faktlara, elmi, mütəxəssis araşdırmalarına əsaslanmayan təsadüfi məntiq olmadığını dəqiqləşdirməyə ehtiyac var. Məlumatın əldə olunduğu mənbənin ("Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti" I cild) tərtibatçılarından və müəlliflərindən, bu sahənin mütəxəsslərindən xüsusilə bu məsələyə münasibət bildirmələrini xahiş edirik. Bizim etnoqrafiya, epiqrfiya, arxeologiya sahəsində kifayət qədər alimlərimiz və mütəxəssislərimiz var. Təkcə, sözün əsl mənasında daşların dilini, sirrini bilən, qədim qayaüstü, qəbirüstü və digər yazıların oxunması işində-Epiqrafiya sahəsində Azərbaycan tarixinə ən dəyərli töhfələr vermiş alim Məşədixanım Nemətin (Nemətova) adını çəkmək kifayətdir. Onların dəyərli fikirləri bir kəndin barəsində məlumatların yer aldığı bu səhifəni daha da zənginləşdirəcək və bu məlumatlar kəndin 10 minlik əhalisi üçün də heç şübhəsiz maraqlı olacaq. Hazırda kəndin tarixi yerlərində aparılan arxeoloji qazıntı və axtarış işləri ümid edirik ki, bizim üçün daha qaranlıq mətləblərə aydınlıq gətirəcək. Bəlkə qoyulan suala da burdan cavab tapılacaq.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Daş Salahlı kəndi Avey dağının ətəyindədir. Toponim "daş" sözündən və salahlı etnonimindən ibarətdir. Ağ rəngli, əhəng tərkibli daşlıq sahədə yerləşdiyinə görə belə adlanmışdır. Salahlılar qədim qazax tayfa birliyinə daxil olmuşdur.[3]

Azərbaycan Respublikasında ən qədim yaşayış məntəqələrindən biri də rayon mərkəzindən 9 km şimal-qərbdə yerləşən, təxminən 10 min nəfər əhalinin yaşadığı Daş Salahlı kəndidir. Daş Salahlı qədim sənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuşdur. Kənd ərazisində qədim Türk etnosları: qədim aşırlılar (1918-ci ilin xəritəsində, Damcılı mağarasının aşağı hissəsində yerləşən ayrıca Aşurlu adlı yaşayış məntəqəsinin adına rast gəlmək mümkündür. Və bu kənd Daş Salahlının 1950-53-cü illərdə köhnə yerindən (kəndin əvvəl yerləşdiyi ərazi indiki ərazidən 1–2 km yuxarıda Avey dağının ətəyində olmuşdur) hazırkı ərazisinə köçürülən vaxt əvvəlki ərazisindən köçürülərək Daş salahlı kəndi ilə birləşdirilmişdir), mancanlılar, nəbililər, məmmədalılar, nəsiblilər, cürənlilər, bayram evləri, hüseyn evləri, cəfər evləri, pənah evləri, qaya evləri, eyyub evləri, çolaqlılar, dönməzlilər, gülü evləri, molla həsənlilər, hambıllar, avışlar, göyüşovlar, mehdililər, məşədilər, süleymanlılar, ismiyevlər, lalayevlər, bəyimlər, mərdanlılar, tənbəllilər, qasım evləri, rəfiyevlər, dəlləklilər, şivlioğlu, əlvəndovlar, pirməmmədovlar, veyisovlar, ağqıraxlılar, allahqulu evləri, cəbililər, molla əsgər evləri, kosayevlər, dəmirçiyevlər, səttarovlar və bir neçə soya bölünmüş başqa nəsillər yaşayır. Aveydağın cənubunda, Daş Salahlı kəndinin ərazisində yerləşən "Qarasu" su anbarının şimal-qərbində yerləşən "Baxçalı" qəbristanlığı adlanan qəbristanlıqdakı miladi tarixi ilə 1700-cü ilə aid qəbirlərdən birinin üzərində "Qaya oğlu" ifadəsi həkk olunmuşdur. Qəbrin üzərində əski əlfba ilə hicri-qəməri təqvimi ilə dəqiq tarix qeyd olunmuşdur. Yeri gəlmişkən bu qədim qəbristanlığın da araşdırmaya ehtiyacı var. Bu ərazilərdə İbtidai icma quruluşundan üzü bəri tarixin istənilən dövrlərinə aid olan kifayət qədər tarixi abidə, qədim insan məskənləri, düşərgələr, qəbristanlıqlar və digər tarixi, maddi-mədəniyyət abidələri tapmaq mümkündür. Misal: Azıx mağarasından sonra Azərbaycan ərazisində ikinci ən qədim yaşayış məskəni olan məhşur Damcılı mağarası, Aveydağın zirvəsində yerləşən VII əsrə aid qədim alban məbədi, məbədin ətrafında yerləşən ən qədim insan məkənləri olan Aveydağ mağaraları, Bu dağın cənubunda yerləşən qədim insan məskənləri, su bəndləri, ovdanlar, istinad divarları və digər tikililər, qədim insan məskəni olan Rza çalı ("Çal" yerli dialektlə orta hündürlüklü relyef forması olan təpəyə deyilir), Rza çalından 200–300 m cənub-şərqdə yerləşən altı bürclü qədim istehkamın qalıqları, Aveydağın cənub-qərbində yerləşən, qədim albanlara aid olduğu güman edilən, sənduqə tipli qəbirlərin olduğu qəbristanlıq və onlarla digər tarixi faktlar bu yerlərin qədim insan məskəni olmasından xəbər verir. Bu abidələr "Avey" dövlət tarix-mədəniyyət qoruğunun nəzarət əhatəsinə aid olmaqla əhəmiyyətlilik dərəcəsinə görə ayrı-ayrı qruplara bölünmüş və mühafizə olunur.

Kənddə məscid, mədəniyyət evi, Şəhidlər xiyabanı, Böyük Vətən müharibəsi qəhrəmanlarının xatirəsinə həsr olunmuş abidə kompleksi, kitabxana, klub, iki tam orta məktəb, uşaq bağçası, poçt, elektron telefon stansiyası, həkim məntəqəsi və digər ticarət və ictimai-iaşə obyektləri var. Kəndin ərazisi əhəng daşı, gil-bentonit, tikinti daşaları, sement xammalı və başqa təbii sərvətlərlə zəngindir. Burada müasir Gil-Bentonit zavodu, Qazax sement zavodu, Şərab zavodu, daş karxanaları kimi iri hasilat, istehsal və emal müəssisələri fəaliyyət göstərir. Qazax dəmiryolu stansiyası ilə Daş Salahlı dəmiryolu stansiyası arasındakı məsafə 9 km-dir. Daş Salahlı kəndi neçə-neçə alimlər, hüquşünaslar, mühəndislər, iqtisadçılar, jurnalistlər, müəllimlər, həkimlər, sənətkarlar, bənnalar və başqa sənət adamları yetişdirmişdir. Bu kəndlə fəxr etməyə dəyər.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 "Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi nəticəsində Qazax rayonunda hərbi təcavüzün nəticələri barədə MƏLUMAT". Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. http://qazax-ih.gov.az/page/43.html. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2016.
  2. "Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti". İki cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007.
  3. http://www.qazax.net/az/vilages.htm qazax.net