Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatı (2020)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatı
Azərbaycan Respublikasının prezidenti, Ermənistan Respublikasının baş naziri və Rusiya Federasiyasının prezidentinin bəyanatı
Artsakhpeace.png
2020-ci ildə Azərbaycan-Ermənistan sazişinə əsasən Qarabağdakı sərhəd dəyişikliklərinin mərhələli xəritəsi
Müqavilənin tipi atəşkəs
İmzalanma tarixi 9 noyabr 2020
İmzalanma yeri
Qüvvəyə minməsi 10 noyabr 2020
İmzalayanlar Azərbaycan İlham Əliyev
Ermənistan Nikol Paşinyan
Rusiya Vladimir Putin
Tərəflər Azərbaycan Azərbaycan
Ermənistan Ermənistan
Dili rusca
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
2020-ci il Dağlıq Qarabağ atəşkəs razılaşmasının xəritəsi.

Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatıAzərbaycan Prezidenti İlham Əliyev[1], Ermənistan Respublikasının Baş Naziri Nikol Paşinyan[2] və Rusiya Federasiyasının Prezidenti Vladimir Putin[3] tərəfindən imzalanmış üçtərəfli atəşkəs bəyanatıdır.

İlk razılığa gəlmək cəhdləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin sözlərinə görə, 19–20 oktyabr tarixlərində həm Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, həm də Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanla bir sıra telefon danışıqları aparıb. O zaman Azərbaycanın silahlı qüvvələri Qarabağın cənub hissəsi üzərində nəzarəti bərpa edir və Putin ümumiyyətlə Əliyevi hərbi əməliyyatların dayandırıla biləcəyinə inandıra bilir. Bununla birlikdə, Əliyev tərəfindən bir şərt olaraq qaçqınların, o cümlədən Şuşa şəhərinə qayıtması irəli sürülür. Erməni tərəfi üçün bu şərt qəbuledilməz olur və Paşinyan Putinə birbaşa bunu Ermənistanın və Qarabağın mənafeləri üçün bir təhdid olaraq gördüyünü söyləir: "Xeyr, biz buna razı ola bilmərik, mübarizə aparacağıq" Daha sonra Putinin sözlərinə görə vəziyyət elə inkişaf etməyə başlayır ki, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Şuşanı nəzarətə götürür və erməni tərəfi üçün kritik bir vəziyyət yaranır. Artıq bir neçə saat ərzində Xankəndinin itirilməsi mümkün idi və bu şərtlərdə döyüşlərin dərhal dayandırılması erməni tərəfinin maraqlarına uyğun idi.[4]

Bəyanatın məzmunu[redaktə | mənbəni redaktə et]

10 noyabr 2020-ci il tarixində üç ölkənin dövlət başçıları tərəfindən bəyanat imzalanır. Bəyanatda 10 Noyabr 2020-ci il tarixində Moskva vaxtı ilə 00:00-dan etibarən tam bir atəşkəs və Dağlıq Qarabağ münaqişəsi bölgəsindəki bütün hərbi əməliyyatların dayandırılması elan edilir.

  1. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zonasında tam atəşkəsdən və bütün hərbi əməliyyatlar dayandırıldıqdan sonra 10 noyabr 2020-ci il tarixində Moskva vaxtı ilə 00:00-dan etibarən Azərbaycan və Ermənistan öz mövqelərində dayanırlar.
  2. Ağdam rayonu 20 noyabr 2020-ci il tarixinədək Azərbaycana qaytarılır.
  3. Rusiya sülhməramlı kontingenti Dağlıq Qarabağdakı təmas xətti boyunca və Laçın dəhlizi boyunca yerləşdirilir.
  4. Rusiya Federasiyasının sülhməramlı kontingenti erməni silahlı qüvvələrinin geri çəkilməsinə paralel olaraq yerləşdirilir.
  5. Münaqişə tərəfləri tərəfindən razılaşmanın həyata keçirilməsinə nəzarətin effektivliyini artırmaq üçün atəşkəsə nəzarət etmək məqsədi ilə sülhməramlı mərkəz yerləşdirilir.
  6. Ermənistan Respublikası 2020-ci il noyabrın 15-dək Azərbaycan Respublikasına Kəlbəcər rayonunu, 2020-ci il dekabrın 1-dək Laçın rayonunu qaytarır, Dağlıq Qarabağın Ermənistanla əlaqəsini təmin edəcək və Şuşa şəhərindən keçməyəcək Laçın dəhlizi Rusiya sülhməramlılarının nəzarərinə keçir (eni 5 km). Üç il ərzində Laçın dəhlizi boyunca Xankəndi ilə Ermənistan arasında rabitə təmin edən yeni bir nəqliyyat marşrutunun inşası üçün bir plan müəyyən ediləcək və bu marşrutu qorumaq üçün sonra burada Rusiya sülhməramlı kontingenti yenidən yerləşdiriləcək. Azərbaycan hər iki istiqamətdə vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və malların Laçın dəhlizi boyunca hərəkətinin təhlükəsizliyinə zəmanət verir.
  7. Məcburi köçkünlər və qaçqınlar Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı İdarəsinin nəzarəti altında Dağlıq Qarabağ ərazisinə və ona bitişik ərazilərə qayıdırlar.
  8. Hərbi əsirlərin və digər saxlanılan şəxslərin və ölülərin cəsədlərinin mübadiləsi aparılır.
  9. Bölgədəki bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri blokdan çıxarılır. Ermənistan Azərbaycanın qərb bölgələri ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinə zəmanət verir. Nəqliyyat nəzarəti Rusiya Federasiyası Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinin orqanları tərəfindən həyata keçirilir.

10 noyabr 2020-ci il tarixində yayımlanan ilk bəyanatın mətni (son versiyadan olan fərqlər qalın rəngdədir):

  1. 10 noyabr 2020-ci il tarixində Moskva vaxtı ilə 00: 00-dan etibarən tam bir atəşkəs və Dağlıq Qarabağ münaqişəsi bölgəsindəki bütün hərbi əməliyyatların dayandırılması elan edilir. Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası tutduqları mövqelərində qalırlar.
  2. Ağdam bölgəsi və Ermənistan tərəfinin Azərbaycanın Qazax rayonu istiqamətdə nəzarətdə saxladığı ərazilər 20 noyabr 2020-ci il tarixinədək Azərbaycan Respublikasına qaytarılır.
  3. Dağlıq Qarabağdakı təmas xətti boyunca və Laçın dəhlizi boyunca Rusiya Federasiyasının sülhməramlı kontingenti 1,960 atıcı silahlı hərbi qulluqçu, 90 zirehli personal daşıyıcısı, 380 ədəd avtomobil və xüsusi texnikası yerləşdirilir.
  4. Rusiya Federasiyasının sülhməramlı kontingenti Ermənistan silahlı qüvvələrinin geri çəkilməsinə paralel olaraq yerləşdirilir. Rusiya Federasiyasının sülhməramlı kontingentinin qalma müddəti 5 ildir, tərəflərdən heç biri müddətin bitməsinə altı ay qalmış bu müddəanın tətbiqinə xitam vermə niyyətini ifadə etmədiyi halda qalma müddəti avtomatik beş illik müddətə artırılır.
  5. Münaqişə tərəfləri tərəfindən razılaşmanın həyata keçirilməsinə nəzarətin effektivliyini artırmaq üçün atəşkəsə nəzarət etmək məqsədi ilə sülhməramlı mərkəz yerləşdirilir.
  6. Ermənistan Respublikası, Kəlbəcər rayonunu 15 noyabr 2020-ci ilədək, Laçın rayonunu isə 1 dekabr 2020-ci il tarixinədək Azərbaycan Respublikasına qaytaracaqdır. Dağlıq Qarabağın Ermənistanla əlaqəsini təmin edəcək və Şuşa şəhərini əhatə etməyəcək Laçın dəhlizini (eni 5 km) nəzarətində saxalyacaq.
  7. Üç il ərzində Laçın dəhlizi boyunca Xankəndi ilə Ermənistan arasında rabitə təmin edən yeni bir nəqliyyat marşrutunun inşası üçün bir plan müəyyən ediləcək və bu marşrutu qorumaq üçün sonra burada Rusiya sülhməramlı kontingenti yenidən yerləşdiriləcək. Azərbaycan hər iki istiqamətdə vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və malların Laçın dəhlizi boyunca hərəkətinin təhlükəsizliyinə zəmanət verir.
  8. Məcburi köçkünlər və qaçqınlar Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı İdarəsinin nəzarəti altında Dağlıq Qarabağ ərazisinə və ona bitişik ərazilərə qayıdırlar.
  9. Hərbi əsirlərin və digər saxlanılan şəxslərin və ölülərin cəsədlərinin mübadiləsi aparılır.
  10. Bölgədəki bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri blokdan çıxarılır. Ermənistan Azərbaycanın qərb bölgələri ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqələrini təmin edir. Nəqliyyat nəzarəti Rusiya Federasiyası Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinin orqanları tərəfindən həyata keçirilir.

Bəyanatın şərtlərinin pozulması[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bəyanatın 6-cı maddəsinə əsasən Ermənistan Respublikası 2020-ci il noyabrın 15-dək Kəlbəcər rayonununu Azərbaycan Respublikasına qaytarmalı olur. Lakin 15 noyabr tarixində bu müddətin daha 10 gün uzadıldığı məlum olur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev brifinqdəki çıxışı zamanı Ermənistanın tərəfinin müraciəti ilə Kəlbəcərlə bağlı əlavə 10 gün vaxt verilib[5]. Bundan bir gün öncə isə Rusiya Federasiyasının Prezidenti Vladimir Putin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevlə telefon danışığı baş tutur[6].

Rusiya sülhməramlılarının baş leytenantı Oleq Kovalenko sözlərinə görə rus qoşunları Vəngdə iki post yerləşdirəcəklər. Postlardan biri ərazinin girişində, digəri isə Xudavəng monastrının özündə olacaqdır[7].

2020-ci ilin 26 noyabrında işğaldan azad olunmuş Xocavənd rayonunun Sor kəndində Müdafiə Nazirliyinin həmin ərazidə xidmət aparan hərbçilərinə ermənilərin qəfil hücumu nəticəsində 3 hərbi qulluqçumuz öldürülüb, 2 nəfər yaralanır[8]. 8 dekabrda Hadrud kəndi yaxınlığında bir əsgər şəhid oldu və bir Azercell əməkdaşı isə rabitə və ötürmə avadanlığı quraşdırarkən ağır yaralanmışdır[8].

Dekabrın 10-da Xocavənd rayonunun Köhnə TağlarÇaylaqqala kəndlərində gizlənən erməni terrorçuları Azərbaycan ordusunun əsgərlərinə və mülki şəxslərə hücum etdilər. Nəticədə insanlar öldürülür və yaralanır[9]. Bundan sonra rus sülhməramlıları kəndlərə daxil olur. Rus sülhməramlıları kəndlərə nəzarət etməyə başlayır. Bu 10 noyabrda imzalanan Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatı ilk maddəsini pozur[9].

2020-ci ilin 27 dekabr saat 15.30 radələrində Xocavənd rayonunun Ağdam kəndi istiqamətində qanunsuz erməni silahlı qrupu və ya ərazidə qalmış Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarından ibarət 6 nəfərlik dəstə Azərbaycan Ordusunun bölmələrinə hücum edib. Nəticədə Azərbaycan Ordusunun bir nəfər hərbi qulluqçusu şəhid olmuş, daha bir əsgər isə yaralanmışdır. Cavab tədbirlər nəticəsində qanunsuz erməni hərbi dəstəsinin altı üzvü məhv edilmişdir.[10]

Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi Ermənistan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin 9 yanvar 2021-ci il tarixli bəyanatı ilə bağlı mətbuata məlumat verib. Məlumatda "Azərbaycan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti və Müdafiə Nazirliyinin həyata keçirdikləri birgə əməliyyat nəticəsində Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində Ermənistan tərəfindən məqsədyönlü şəkildə yerləşdirilmiş 62 nəfərdən ibarət erməni terrorçu-diversant qrupu saxlanılaraq istintaqa təhvil verilib" deyə vurğulanır. Azərbaycan hüuqu mühafizə orqanlarının verdiyi məlumata görə istintaq zamanı erməni terrorçu-diversiya qrupunun üzvləri 26 noyabr 2020-ci il tarixində, yəni Azərbaycan Respublikası və Rusiya Federasiyası Prezidentləri və Ermənistan Baş nazirinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla əldə edilmiş atəşkəsin qüvvəyə minməsindən sonra Azərbaycan ərazilərinə göndəriliblər[11].

Bəyanatın mətnində edilən dəyişiklik[redaktə | mənbəni redaktə et]

10 noyabr tarixində Rusiya Federasiyası Prezidentinin saytında yayımlanan bəyanatın mətnində Paşinyan tərəfindən əvvəllər sitat gətirilən bəyanatda yer alan Azərbaycanın Qazax rayonundakı erməni qüvvələri tərəfindən işğal olunan ərazilərin Azərbaycana təhvil verilməsi ilə bağlı ifadə yoxdur. Ayrıca erməni tərəfinin Laçın dəhlizini nəzarətdə saxlaması ifadəsi orijinal versiyasından çıxarılır, bunun əvəzinə Laçın dəhlizi sülhməramlı qüvvələrin nəzarəti altına keçir kimi yazılmışdır. Üçüncü dəyişiklik Naxçıvan və Azərbaycanın qərb bölgələri arasında nəqliyyat əlaqələrindəki ifadələrə aiddir. Son versiyada isə yalnız Ermənistandan gələn təhlükəsizlik zəmanətlərindən bəhs edilir. Orijinal versiya isə bəzi erməni siyasətçiləri tərəfindən Naxçıvana nəqliyyat dəhlizinə xüsusi (əslində, xarici ərazi) status verilmək kimi yozulur. Rusiya Prezidentinin Mətbuat Katibi Dmitri Peskov diqqəti Kremlin veb saytında dərc olunan versiyaya yönəltməyə çağırdı[12][13].

Reaksiyalar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • GürcüstanGürcüstan prezidenti Salome Zurabişvili atəşkəslə bağlı hər iki ölkəni təbrik edib və Cənubi Qafqazda yeni eranın başlamasına ümidli olduğunu bildirib.[14]
  • İranİran müqaviləni xoş qarşılayıb və tərəflər arasında sülhün saxlanılması üçün son mərhələ olacağına ümidini ifadə edib.[15]
  • TürkiyəTürkiyə xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu Azərbaycanı təbrik edib.[16]
  • Böyük Britaniyaİngiltərə Xarici İşlər Naziri Dominik Raab razılaşmanı alqışlayır və hər iki tərəfi mübahisənin qalıcı həllinə çalışmağa davam etməyə çağırır[17].

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Президент Алиев: в урегулировании нагорно-карабахского конфликта поставлена точка
  2. Война будет приостановлена: Пашинян сообщил о трудном для него решении
  3. Заявление Президента Российской Федерации
  4. Путин высоко оценил действия Пашиняна в критической для Армении ситуации
  5. Ermənistanın xahişi ilə Kəlbəcərin boşaldılması üçün əlavə 10 gün vaxt verilib, Ağdam və Laçının boşaldılması üçün verilən vaxt isə qüvvəsində qalır
  6. Rusiya Federasiyasının Prezidenti Vladimir Putin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevə telefonla zəng edib
  7. Kəlbəcərdəki monastrı ruslar qoruyacaq
  8. 1 2 Ermənilərin hücumu zamanı 4 hərbçimiz şəhid olub[ölü keçid]
  9. 1 2 Карта игры российских миротворцев в Карабахе
  10. Müdafiə Nazirliyi: Düşmən Xocavənddə Azərbaycan Ordusuna hücum etdi
  11. XİN: 62 nəfərdən ibarət erməni terrorçu-diversant qrupu atəşkəsin qüvvəyə minməsindən sonra Azərbaycan ərazilərinə göndərilib
  12. Заявление Президента Азербайджанской Республики, Премьер-министра Республики Армения и Президента Российской Федерации
  13. Соглашение по Карабаху. Что получают и теряют стороны Почему в Ереване недовольны условиями и кому согласованные условия выгодны
  14. http://georgiatoday.ge/news/22992/Georgian-President-on-Nagorno-Karabakh-Deal%3A-New-Era-Starts-in-the-Caucasus
  15. https://ifpnews.com/iran-welcomes-cessation-of-hostilities-in-karabakh
  16. "Çavuşoğlu Azərbaycanı təbrik etdi". azerbaycan24.com (azərb.). 10 November 2020.
  17. https://twitter.com/DominicRaab/status/1326263396350767105