Sarmatlar

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

SarmatlarAzərbaycannin etnogenezində iştirak etmiş atlı köçəri qədim Türk xalqlarından[1][2][3][4][5] biridir. Sarmatlar İran dilində danışırdılar[6][7] və daha geniş İskif mədəniyyətlərinin bir hissəsi idilər.[8]

Etnik kimlikləri haqqda nəzəriyyələr[redaktə | mənbəni redaktə et]

XIX yüzilliyə kimi bütün tarixçilər skifləri, sarmatları, alanları türk hesab edirdilər. XIX-XX əsrdə osetin tarixçisi Vaso Abayev irandilli nəzəriyyənin bünövrəsini qoydu və Avropada, Rusiyada antitürkçülüyün yayıldığı dövrdə sevildi və təbliğ olunmağa başlandı.

İran nəzəriyyəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

İranşünas tarixçilərin əksəriyəti sarmatları irandilli xalq sayılırdılar. İranistlər, bir qayda olaraq, yazdıqları məqalələrdə, elmi işlərdə skiflərin, sarmatların, alanların hind-avropalılarda olmayan etnik xüsusiyyətlərini və qədim tarixçilərin verdikləri məlumatları nəzərə almırlar.[9][10][11]

Türk nəzəriyyəsi[5][redaktə | mənbəni redaktə et]

Herodotdan başlayaraq antik müəlliflər cənub-Şərqi Avropa çöllərində, sarmat və savromat adlı etnosun yaşadığını və türk olduğunu yazırlar. Bu atlı xalqları hind-avropalılardan fərqləndirən özəllikləri var idi:

  • Kütləvi şəkildə mahir at miniciləri idilər, körpəlikdən at sürürdülər.
  • At əti yeyirdilər.
  • Qımız (at südü) içirdilər.
  • Qədim tarixyazarlar onları İran xalqları hesab etmirdi.

Antik müəlliflər (Siciliyalı Diodor, Böyük Plini, Yuliy Solin və b.) sarmatların madaylarla qohum olduqlarını yazırlar. Burada əlbəttə ki, madayların sonrakı nəsilləri olan atropatenlər nəzərdə tutulurlar. Bu zaman ortaya belə bir sual çıxır: Əgər sarmatlar irandillidilərsə onda nəyə görə farslarla deyil madaylar və atropatenlilərlə qohumdurlar? Madayların və atropatenlilərin isə türk mənşəli tayfalar olmaları və Azərbaycan türklərinin təşəkkülündə iştirak etmələri birmənalı olaraq sübut edilmişdir.[12][13][14][15][16]

Antik müəllif Publiy Ovidiy Nason eranın əvvəllərində yazır:

" Heyvan dəriləri və enli şalvarlarla onlar özlərini soyuqdan qoruyurlar. Onların dəhşətli üzləri tüklə örtülmüşdür. "

Bu məlumatda "dəhşətli üzləri" ifadəsi monqoloid irqə mənsub fizionomiyaya aiddir. İrandillilər arasında isə monqoloid irqinin yayılmaması heç kəsdə şübhə doğurmur.

Stefan Bizanslı adlı müəllif sarmatların Tamarak şəhəri haqqında məlumat verir. Bu toponim qədim türkcə "tam"-qala divarı, "örək" - qala sözlərindən ibarətdir.

Antik müəllif Pomponi Mela yazır ki, sarmatlarda "qadınlar kişilərlə bərabər döyüşdə iştirak edirlər".[17] Başqa bir müəllif Nikolay Dəməşqli qeyd edir ki,"savromatlarda qız bir düşmən öldürməmiş ərə verilmir."Qeyd edək ki,indiyə qədər iranşünasların heç biri bu adətin iran xalqlarında olması haqqında bircə dənə də olsun fakt göstərə bilməmişlər. Halbuki skiflərdəsaklarda, qafqaz albanlarında, daha sonra isə hunlaroğuzlarda bu adətin olması haqqında istənilən qədər tarixi mənbələrdə faktlar var.

II əsrdə yaşamış antik müəllif Poliney[18] yazır ki, sarmatlarda bir çar Medoask adlanır. Bu ad qədim türkcə "mat"-mətin, "sak", "çak"-ayıq-sayıq sözlərindən ibarətdir ki, bu da quruluşca saklarda Taksak adı ilə eynidir.

Sarmatlar çoxlu tayfadan ibarət idi.[19] Onların içərisində türk, sirak (şirak), dandar (dondar), qarqar və b. vardı. Göstərilən tayfaların hamısı türkmənşəli tayfalardır və onlar haqqında mənbələrdə kifayət qədər məlumat var.

Herodot[20] yazır ki, savromatlar skif dilində danışırlar. Skiflərin türkmənşəli olması isə kifayət qədər tutarlı faktlarla sübut edilmişdir.

Göstərilən faktlar sarmatların türkmənşəli olduğunu deməyə əsas verir. Bütün bu faktların əksinə iranşünaslar sarmatların irandilli olmasına dair fakt göstərə bilməyiblər.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Mirfatih Zekiyev Türklerin ve Tatarların kökeni syf; 143-178 Selenge yayınları Ağustos 2007
  2. H. Celâl Güzel, Ali Birinci, Genel Türk tarihi, 1. cilt, Yeni Türkiye, 2002
  3. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Türk dünyası el kitabı: Coğrafya-tarih, 1992, s.176
  4. Viktor Aleksandrovich Shnirelʹman, Who Gets the Past?, Woodrow Wilson Center Press, 1996, s.28
  5. 1 2 Zakiev M. Z., Problems of the history and language, Who are the Alans?, Kazan, 1995
  6. Harmatta, 1970, 3.4
  7. Handbuch der Orientalistik, Iranistik. By I. Gershevitch, O. Hansen, B. Spuler, M.J. Dresden, Prof M Boyce, M. Boyce Summary. E.J. Brill. 1968.
  8. Unterländer et al., 2017. səh. 2. "Greek and Persian historians of the 1st millennium BCE chronicle the existence of the Massagetae and Sauromatians, and later, the Sarmatians and Sacae: cultures possessing artefacts similar to those found in classical Scythian monuments, such as weapons, horse harnesses and a distinctive ‘Animal Style' artistic tradition. Accordingly, these groups are often assigned to the Scythian culture...
  9. (William Hearth, ORMUS: Timeline of Ancients, 2007, s.174)
  10. The Encyclopedia of religion
  11. Encyclopædia Britannica Online: "Sarmatian"
  12. Zaur Həsənov – Çar Skifləri
  13. Qiyasəddin Qeybullayev – Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən
  14. Qiyasəddin Qeybullayev – Azərbaycanlıların etnogenezindən
  15. Qiyasəddin Qeybullayev – Qədim türklər və Ermənistan
  16. Firudin Cəlilov – Azər Xalqı
  17. Pomponi Mela. Zemleopisaniye, III kitab, 4, 35
  18. Poliney. Hərbi fəndlər, VIII, 56
  19. Böyük Pliniy, VI, 15
  20. Herodot. IV, 117

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Q.Qeybullayev-Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən,Bakı,1994
  2. Q.Qeybullayev-Azərbaycanlıların etnogenezindən,Bakı,1991(I cild)
  3. E.V.Sevortyan-Türk dillərinin etimoloji lüğəti(I.II,III cildlər),Moskva,1974,1978,1982(rusca)

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]