Simfonik muğam

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Simfonik muğam — Azərbaycan musiqisinin bir janrı. 1948-ci ildə bəstəkar Fikrət Əmirov tərəfindən yaradılmışdır.

Tarixçə[redaktə | əsas redaktə]

Janrın əsası Üzeyir Hacıbəyovun ilk muğam operalarında qoyulmuşdur. Bu operalarda muğam ilk dəfə olaraq Avropa opera janrı ilə birləşdirilmişdi. "Leyli və Məcnun" operasında Heyratı (Nofəlin partiyası) və Arazbarı zərbi muğamlarından istifadə buna misaldır. Ü. Hacıbəyovun "Aşıqsayağı" kamera-instrumental əsəri də muğam-improvizasiya üslubunda yazılmışdır. Ü. Hacıbəyovun, Müslüm Maqomayevin öz əsərlərində simfonizmi fəal surətdə Azərbaycan musiqisinə gətirmələri, həmçinin simfonik janrda yazan yeni bəstəkar nəslinin (Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Soltan Hacıbəyov və b.) yetişməsi simfonik muğamın yaranmasına rəvac verdi.

İlk simfonik muğamlar 1948-ci ildə Fikrət Əmirov tərəfindən yazılmış "Şur""Kürd ovşarı" idi. F. Əmirov bu əsərlərində muğamlardan geniş istifadə etmiş, onlara öz müəllif konsepsiyasını verərək yeni emosional məzmuna nail olmuşdur. O, əsl muğamın kompozisiya strukturunu saxlamış, bəzi hallarda xalq mahnılarından da istifadə etmişdir.[1]

Janrın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada muğam dəstgaha xas olan tədrici ardıcıl yüksələn inkişaf prinsipi, onun kompozisiya quruluşu, dramaturji hərəkət xətti saxlanılmış, eyni zamanda, muğam melodiyalarının inkişafında simfonik işləmə, rəngarəng orkestrləşdirmə üsulları tətbiq olunmuşdur. Bir çox Azərbaycan bəstəkarı bu janra müraciət etmişdir.[2][3][4]

Simfonik "Şur"[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Şur (simfonik muğam)

Xa­nən­də­lər tə­rə­fin­dən ifa olu­nan şi­fa­hi ənə­nə­li Şur mu­ğa­mın­da bu şö­bə­lər var: Bər­daşt, Ma­yə, Zə­min-xa­rə, Şur-Şah­naz, Ba­ya­tı-Qa­car, Şi­kəs­te­yi-Fars, Si­ma­yi-Şəms, Hi­caz, Sa­rənc, Ni­şi­bi-Fə­raz. Fik­rət Əmi­rov isə sim­fo­nik mu­ğam­da əsas şö­bə­lər­dən is­ti­fa­də edir: Şur, Şur-Şah­naz, Ba­ya­tı, Əraq, Si­ma­yi-Şəms. Bun­la­rın ara­sın­da təs­nif və rəng­lə­rin me­lo­di­ya­la­rı da ve­ri­lir. Şur sim­fo­nik mu­ğa­mı­nın mu­si­qi­li-ob­raz­lı məz­mu­nu­nu əsa­sən li­ri­ka təş­kil edir. Şur sim­fo­nik mu­ğa­mı əzə­mət­li xa­rak­ter­li mü­qəd­di­mə ilə baş­la­yır. Xa­nən­də­lə­ri­miz ona Bər­daşt de­yir­lər. Simfonik Şur­da mü­qəd­di­mə­nin in­to­na­si­ya­la­rın­da baş­lan­ğıc və ka­den­si­ya­lı ifa­də­lə­rin ro­lu ol­duq­ca önəm­li­dir.

Mü­qəd­di­mə­dən son­ra gə­lən əsas böl­mə (mu­ğam ifa­cı­lı­ğın­da ona Ma­ye­yi-Şur de­yi­lir) mü­qəd­di­mə­nin kul­mi­na­si­ya nöq­tə­sin­dən baş­la­nır. Be­lə­lik­lə, müəy­yən mə­sa­fə­də, zən­cir­va­ri in­to­na­si­ya əla­qə­si ya­ra­dı­lır.

Ən əv­vəl li­tavr­la­rın zərb­lə­ri və kont­ra­bas­la­rın (pit­si­ka­to- yə­ni bar­maq­la) üsu­lu fo­nun­da bas klar­net bu möv­zu­nu da­vam et­di­rir. Möv­zu Şur təs­ni­fin­dən gö­tü­rül­müş­dür. Xa­nən­də­lə­rin ifa­sın­da bu təs­nif çox səs­lən­di­ril­miş və ra­dio­nun fon­du­na sa­lın­mış­dır. Son­ra isə möv­zu sim­li alət­lə­rin, qo­bo­yun və nə­ha­yət, bü­tün or­kest­rin ifa­sın­da səs­lə­nir. Mü­qəd­di­mə­nin or­ta his­sə­si isə sərt ko­lo­ri­tii­lə se­çi­lir. Bun­dan son­ra ye­ni­dən bi­rin­ci möv­zu ke­çir. Bu möv­zu tək­cə bir də­fə ifa olu­nur. Bə­zi mu­si­qi­şü­nas­lar hə­min möv­zu­nun bəs­tə­ka­rın özü­nə­məx­sus əla­və­si ol­du­ğu­nu id­dia edir­lər.

Bu sim­fo­nik mu­ğa­m­da F. Əmirov 2 xalq mah­nı­sı­nın ("Ay qa­da­sı" və "Ev­lə­ri var xa­nə-xa­nə") me­lo­di­ya­sın­dan is­ti­fa­də edib. Sim­fo­nik mu­ğa­mın zil şö­bə­si olan Si­ma­yi-Şəms cid­di vəz­nə əsas­lan­mış­dır. Bu zər­bi-mu­ğam Şur­da kul­mi­na­si­ya­nı əvəz edir, me­lo­di­ya­nı isə ksi­lo­fon apa­rır. Be­lə­lik­lə, "Şur" sim­fo­nik mu­ğa­mı iri böl­mə­lər­dən iba­rət süi­ta­ya bən­zə­yir.

Simfonik "Kürd ovşarı"[redaktə | əsas redaktə]

F. Əmi­ro­vun di­lo­gi­ya­nın ikin­ci əsə­ri ki­mi təq­dim et­di­yi "Kürd ov­şa­rı" sim­fo­nik mu­ğa­mı zər­bi-mu­ğam üs­lu­bun­da­dır. Bir növ şi­fa­hi ənə­nə­li pro­fes­sio­nal mu­si­qi­də "Ov­şa­rı"­nı xa­tır­la­dır.

"Kürd ov­şa­rı" sim­fo­nik mu­ğa­mı dörd böl­mə­dən iba­rət­dir: Ov­şa­rı, Şah­naz, Kür­di, Maa­ni. Burada yal­nız bir təs­nif me­lo­di­ya­sı var. Ov­şa­rı­nın epi­zod­la­rı Şur­dan gö­tü­rül­müş­dür. "Şah­naz" böl­mə­si Şur mu­ğa­mı üs­tün­də­dir. Bü­tün "Şah­naz" böl­mə­si­nin ən yük­sək nöq­tə­si Şur mu­ğa­mın­dan alın­mış "Şur-Şah­naz­"ın ma­te­ria­lı əsa­sın­da qu­rul­muş­dur. La­kin bu ma­te­rial bir qə­dər ye­ni­ləş­di­ri­lib, da­ha da ifa­də­li şək­lə sa­lı­nıb. Bu za­man qo­bo­yun imp­ro­vi­za­si­ya­sı "Şah­naz" böl­mə­si­ni ta­mam­la­ya­raq növ­bə­ti olan "Kür­di" böl­mə­si­nə gə­ti­rir. Fik­rət Əmi­rov bu me­lo­di­ya­nı son də­rə­cə ko­lo­rit­li şə­kil­də or­kestrləş­di­rə­rək onu da zən­gin­ləş­dir­miş­dir. Qetd et­mək la­zım­dir ki, "Kür­di" toy me­lo­di­ya­sı­na əsas­la­nan ki­çik bir böl­mə­dir. "Maa­ni" isə zər­bi- mu­ğam­dır. Bu da sim­fo­nik mu­ğam­da son böl­mə­dir. "Maa­ni" bay­ram­sa­ya­ğı marş­dır. Ko­da isə bu­ra­da bü­tün du­lo­gi­ya­nın in­ki­şaf xət­ti­ni cəm­ləş­di­rə­rək, ob­raz­lı- emo­sio­nal məz­mu­nu­nu son­da bir da­ha təs­diq edir.[5]

Simfonik Gülüstan Bayatı Şiraz[redaktə | əsas redaktə]

Bu əsərdə, əvvəlki iki simfonik muğamlardan fərqli olaraq, muğamla aşıq melodiyaları ilə qovuşdurulmuşdur. Xalq musiqisinin müxtəlif janrlarını sintezləşdirməsi cəhdi "Bayatı-Şiraz" muğamını nəzərə çarpacaq dərəcədə zənginləşdirdi və ona parlaq konsert cizgiləri gətirdi. Əvvəlki nümunələrdən fərqli olaraq burada muğamın quruluşu klassik forma və kompozisiya xüsusiyyətləri ilə daha üzvi surətdə əlaqələndirilir.[6]

Örnəklər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]