Simfonik muğam

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Simfonik muğam — Azərbaycan musiqisinin bir janrı. 1948-ci ildə bəstəkar Fikrət Əmirov tərəfindən yaradılmışdır.

Tarixçə[redaktə | əsas redaktə]

Janrın әsası Ü. Hacıbəyovun ilk muğam operalarında qoyulmuşdur. Bu operalarda muğam ilk dәfә olaraq Avropa opera janrı ilә birlәşdirilmişdi. «Leyli vә Mәcnun» operasında Heyratı (Nofәlin partiyası) vә Arazbarı zәrbi muğamlarından istifadә buna misaldır. Ü. Hacıbəyovun «Aşıqsayağı» kamera-instrumental әsәri dә muğam-improvizasiya üslubunda yazılmışdır. Ü. Hacıbəyovun, M. Maqomayevin öz әsәrlәrindә simfonizmi fәal surәtdә Azərbaycan musiqisinә gәtirmәlәri, һәmçinin simfonik janrda yazan yeni bәstәkar nәslinin (Q. Qarayev, C. Hacıyev, S. Hacıbәyov vә b.) yetişmәsi Simfonik muğamın yaranmasına rәvac verdi.

İlk simfonik muğamlar 1948-ci ildә Fikrət Əmirov tәrәfindәn yazılmış «Şur» vә «Kürd-ovşarı» idi. F. Әmirov bu әsәrlәrindә muğamlardan geniş istifadә etmiş, onlara öz müәllif konsepsiyasını verәrәk yeni emosional mәzmuna nail olmuşdur. F. Әmirov әsl muğamın kompozisiya strukturunu saxlamış, bәzi һallarda xalq maһnılarından da istifadә etmişdir. [1]

Janrın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada muğam dəstgaha xas olan tədrici ardıcıl yüksələn inkişaf prinsipi, onun kompozisiya quruluşu, dramaturji hərəkət xətti saxlanılmış, eyni zamanda, muğam melodiyalarının inkişafında simfonik işləmə, rəngarəng orkestrləşdirmə üsulları tətbiq olunmuşdur. Bir çox Azərbaycan bəstəkarları bu janra müraciət etmişlər. [2] [3] [4]

Simfonik "Şur"[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Şur (Simfonik muğam)

Xa­nən­də­lər tə­rə­fin­dən ifa olu­nan şi­fa­hi ənə­nə­li Şur mu­ğa­mın­da bu şö­bə­lər var: Bər­daşt, Ma­yə, Zə­min-xa­rə, Şur-Şah­naz, Ba­ya­tı-Qa­car, Şi­kəs­te­yi-Fars, Si­ma­yi-Şəms, Hi­caz, Sa­rənc, Ni­şi­bi-Fə­raz. Fik­rət Əmi­rov isə sim­fo­nik mu­ğam­da əsas şö­bə­lər­dən is­ti­fa­də edir: Şur, Şur-Şah­naz, Ba­ya­tı, Əraq, Si­ma­yi-Şəms. Bun­la­rın ara­sın­da təs­nif və rəng­lə­rin me­lo­di­ya­la­rı da ve­ri­lir. Şur sim­fo­nik mu­ğa­mı­nın mu­si­qi­li-ob­raz­lı məz­mu­nu­nu əsa­sən li­ri­ka təş­kil edir. Şur sim­fo­nik mu­ğa­mı əzə­mət­li xa­rak­ter­li mü­qəd­di­mə ilə baş­la­yır. Xa­nən­də­lə­ri­miz ona Bər­daşt de­yir­lər. Simfonik Şur­da mü­qəd­di­mə­nin in­to­na­si­ya­la­rın­da baş­lan­ğıc və ka­den­si­ya­lı ifa­də­lə­rin ro­lu ol­duq­ca önəm­li­dir. Mü­qəd­di­mə­dən son­ra gə­lən əsas böl­mə (mu­ğam ifa­cı­lı­ğın­da ona Ma­ye­yi-Şur de­yi­lir) mü­qəd­di­mə­nin kul­mi­na­si­ya nöq­tə­sin­dən baş­la­nır. Be­lə­lik­lə, müəy­yən mə­sa­fə­də, zən­cir­va­ri in­to­na­si­ya əla­qə­si ya­ra­dı­lır. Ən əv­vəl li­tavr­la­rın zərb­lə­ri və kont­ra­bas­la­rın (pit­si­ka­to- yə­ni bar­maq­la) üsu­lu fo­nun­da bas klar­net bu möv­zu­nu da­vam et­di­rir. Möv­zu Şur təs­ni­fin­dən gö­tü­rül­müş­dür. Xa­nən­də­lə­rin ifa­sın­da bu təs­nif çox səs­lən­di­ril­miş və ra­dio­nun fon­du­na sa­lın­mış­dır. Son­ra isə möv­zu sim­li alət­lə­rin, qo­bo­yun və nə­ha­yət, bü­tün or­kest­rin ifa­sın­da səs­lə­nir. Mü­qəd­di­mə­nin or­ta his­sə­si isə sərt ko­lo­ri­tii­lə se­çi­lir. Bun­dan son­ra ye­ni­dən bi­rin­ci möv­zu ke­çir. Bu möv­zu tək­cə bir də­fə ifa olu­nur. Bə­zi mu­si­qi­şü­nas­lar hə­min möv­zu­nun bəs­tə­ka­rın özü­nə­məx­sus əla­və­si ol­du­ğu­nu id­dia edir­lər. Bu sim­fo­nik mu­ğa­m­da F. Əmirov 2 xalq mah­nı­sı­nın ("Ay qa­da­sı" və "Ev­lə­ri var xa­nə-xa­nə") me­lo­di­ya­sın­dan is­ti­fa­də edib. Sim­fo­nik mu­ğa­mın zil şö­bə­si olan Si­ma­yi-Şəms cid­di vəz­nə əsas­lan­mış­dır. Bu zər­bi-mu­ğam Şur­da kul­mi­na­si­ya­nı əvəz edir, me­lo­di­ya­nı isə ksi­lo­fon apa­rır. Be­lə­lik­lə, "Şur" sim­fo­nik mu­ğa­mı iri böl­mə­lər­dən iba­rət süi­ta­ya bən­zə­yir.

Simfonik "Kürd-Ovşarı"[redaktə | əsas redaktə]

F. Əmi­ro­vun di­lo­gi­ya­nın ikin­ci əsə­ri ki­mi təq­dim et­di­yi "Kürd-Ov­şa­rı" sim­fo­nik mu­ğa­mı zər­bi-mu­ğam üs­lu­bun­da­dır. Bir növ şi­fa­hi ənə­nə­li pro­fes­sio­nal mu­si­qi­də "Ov­şa­rı"­nı xa­tır­la­dır. "Kürd-Ov­şa­rı" sim­fo­nik mu­ğa­mı dörd böl­mə­dən iba­rət­dir: Ov­şa­rı, Şah­naz, Kür­di, Maa­ni. Burada yal­nız bir təs­nif me­lo­di­ya­sı var. Ov­şa­rı­nın epi­zod­la­rı Şur­dan gö­tü­rül­müş­dür. "Şah­naz" böl­mə­si Şur mu­ğa­mı üs­tün­də­dir. Bü­tün "Şah­naz" böl­mə­si­nin ən yük­sək nöq­tə­si Şur mu­ğa­mın­dan alın­mış "Şur-Şah­naz­"ın ma­te­ria­lı əsa­sın­da qu­rul­muş­dur. La­kin bu ma­te­rial bir qə­dər ye­ni­ləş­di­ri­lib, da­ha da ifa­də­li şək­lə sa­lı­nıb. Bu za­man qo­bo­yun imp­ro­vi­za­si­ya­sı "Şah­naz" böl­mə­si­ni ta­mam­la­ya­raq növ­bə­ti olan "Kür­di" böl­mə­si­nə gə­ti­rir. Fik­rət Əmi­rov bu me­lo­di­ya­nı son də­rə­cə ko­lo­rit­li şə­kil­də or­kestrləş­di­rə­rək onu da zən­gin­ləş­dir­miş­dir. Qetd et­mək la­zım­dir ki, "Kür­di" toy me­lo­di­ya­sı­na əsas­la­nan ki­çik bir böl­mə­dir. "Maa­ni" isə zər­bi- mu­ğam­dır. Bu da sim­fo­nik mu­ğam­da son böl­mə­dir. "Maa­ni" bay­ram­sa­ya­ğı marş­dır. Ko­da isə bu­ra­da bü­tün du­lo­gi­ya­nın in­ki­şaf xət­ti­ni cəm­ləş­di­rə­rək, ob­raz­lı- emo­sio­nal məz­mu­nu­nu son­da bir da­ha təs­diq edir. [5]

Simfonik Gülüstan Bayatı Şiraz[redaktə | əsas redaktə]

Bu əsərdə, əvvəlki iki simfonik muğamlardan fərqli olaraq, muğamla aşıq melodiyaları ilə qovuşdurulmuşdur. Xalq musiqisinin müxtəlif janrlarını sintezləşdirməsi cəhdi «Bayatı-Şiraz» muğamını nəzərə çarpacaq dərəcədə zənginləşdirdi və ona parlaq konsert cizgiləri gətirdi. Əvvəlki nümunələrdən fərqli olaraq burada muğamın quruluşu klassik forma və kompozisiya xüsusiyyətləri ilə daha üzvi surətdə əlaqələndirilir. [6]

Örnəklər[redaktə | əsas redaktə]

Qaynaq[redaktə | əsas redaktə]

  1. Üzeyir Hacıbəyov Ensiklopediyası - Simfonik muğam
  2. Muğam Ensiklopediyası - Simfonik muğam
  3. Имруз Эфендиева. Мугам и композиторское творчество. Журнал İRS №2-3 (20-21), 2006.
  4. Назим Миришли. Мугам и композиторское творчество. "Harmony" международный музыкальный культурологический журнал.
  5. Arzu Quliyeva - Fikrət Əmirovun simfonik muğamları. "Qobustan" jurnalı.
  6. İnara Məhərrəmova. Fikrət Əmirovun simfonik muğamlarının bəzi üslub xüsusiyyətləri. "Musiqi dünyası" jurnalı.
  7. Əfrasiyab Bədəlbəylinin arxiv fondu

Video[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]