≛

Azərbaycanda UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycandan UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına 15 nümunə daxildir. Bunlardan 13-ü "Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısı"na, 2-i isə (Qarabağ atı ilə oynanılan Çovqan atüstü oyunu və Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri – yallı, köçəri, tənzərə) "Təcili Qorunmağa Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısı"na daxil edilmişdir. "Ən Yaxşı Mühafizə Praktikalarının Reyestri"nə Azərbaycandan heç bir nümunə daxil edilməyib. Azərbaycandan UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına əlavə edilən ilk nümunə olan Azərbaycan muğamı 2008-ci ildə siyahıya daxil edilib.[1]

Qeyri-maddi mədəni irs konsepsiyası UNESKO-nun 2003-cü ildə Parisdə keçirilən 32-ci sessiyasında qəbul edilmiş və 2006-cı ildə qüvvəyə minən "Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması haqqında" konvensiya ilə tənzimlənir.[2][3] Yeni irs elementlərinin UNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahılarına daxil edilməsi konvensiya ilə yaradılmış Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitə tərəfindən müəyyən edilir.[4] UNESCO tərəfindən qeyri-maddi mədəni irslərə bayramlar, festivallar, tamaşalar, şifahi ənənələr, musiqi və əl işlərinin hazırlanması daxil edilir.[5]

Azərbaycandan seçilmiş UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs nümunələri "AvropaŞimali Amerika" kateqoriyasında götürülür. Azərbaycanın irs nümunələrindən 10-u sırf özünə məxsus, 5-i isə çoxmillətlidir. Çoxmillətli irs nümunələrinin paylaşıldığı ölkələr Qərbi, MərkəziCənubi Asiyadandır. Azərbaycanla ortaq irs nümunələrinin ən çox olduğu ölkələr İran, TürkiyəQazaxıstandır.

Bəzi irs nümunələri spesifik olaraq Azərbaycanın regionlarına (Naxçıvan MR, Basqal, Lahıc, Göyçay, Şəki) aiddir. Spesikif olaraq ərazisinə ən çox mədəni irs aid edilən rayon İsmayıllı rayonudur (Basqal kəlağayılarıLahıc misgərlik sənəti).

Siyahılar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ad (il): UNESCO qeydiyyatında rəsmi adı (qeydiyyatdan keçdiyi il)
Növ: UNESCO tərəfindən irsin aid edildiyi növlər
Ölkə: irsin aid olduğu ölkələr
Haqqında: irsin Azərbaycan mədəniyyətində rolunun izahı, coğrafi göstərici kimi qeydiyyatı, UNESCO saytında verilən əlavə məlumatlar
UNESCO: irsin UNESCO qeydiyyat nömrəsi
Milli: irsin Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestri qeydiyyat nömrəsi

Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ad (il) Növ Ölkə Haqqında İllüstrasiya Qeydiyyat
UNESCO Milli
1 Azərbaycan muğamı (2008) ifaçılıq sənətləri Azərbaycan Azərbaycan Muğam azərbaycanlıların klassik musiqi və poetika incəsənətidir.[6] XIX əsrə qədər muğam sənəti feodalların saraylarında, daha sonra isə ədəbi və musiqi məclislərində inkişaf etmişdir.[7][8] Hal-hazırda Azərbaycan muğamına 7 əsas muğam (Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Şüştər, Hümayun, Kürd-Ovşarı), zərbi muğamlar (Heyratı, Arazbarı, Səmayi–Şəms, Mənsuriyyə, Mani, Ovşarı, Heydəri, Qarabağ şikəstəsi, Kəsmə şikəstə) və rast muğamları (Mahur–Hindi, Orta Mahur, Bayatı-Qacar, Dügah) daxildir. Azərbaycanda muğam əsasən tar, kamançaqaval ifaçılarından ibarət muğam üçlüyü müşayiətində ifa edilir.

Təsnif muğamdan əvvəl və ya sonra ifa edilir. Təsniflərin mətnlərini, əsasən qəzəllər təşkil edir, bəzi hallarda heca vəznli şeirlərdən — bayatı, gəraylı, qoşma və s. istifadə olunur. Təsniflərin məzmununda sevgi lirikası, ictimai motivlər, Azərbaycan təbiətinə rast gəlinir.[9][10]

Əlaqəli mövzular: sufizm, dini təcrübə və s.

Biomlar: dağlar, şəhər əraziləri

Təhlükə təşkil edən faktorlar: sürətli sosial-mədəni dəyişiklik

Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı.9.jpg 00039 FM0300000001
2 Azərbaycan aşıq sənəti (2009) 1) ənənəvi sənətkarlıq
2) ifaçılıq sənətləri
3) şifahi ənənələr və ifadə formaları
Aşıq sənəti poetika, hekayə danışma, rəqs və vokal instrumental musiqinin vəhdətidir, ozan ənənəsinin davamıdır.[11] Keçmişdə çayxana, karvansaray və bazar meydanlarında çıxış edən aşıqlar dastan, nağıl, sevgi mövzusunda lirik və satirik mahnılar, gözəlləmələr, ustadnamələr bilir, müxəmməs, dübeyt və dodaqdəyməz kimi şeir formalarında əsərlərini yaradırdılar.[12] Aşıq musiqisi Azərbaycan Respublikasının Gəncə (şimal-qərb, Tovuz, Qazax), QarabağNaxçıvan regionlarında, həmçinin Salyanda, Cənubi Azərbaycanın Təbriz, Qaradağ, Marağa, XoyUrmiya ərazilərində yayılıb.[13] Tariyel Məmmədov isə 11 aşıq məktəbinin adını çəkirː Göyçə, Tovuz, Borçalı, Gəncə-Şəmkir, Şirvan, Qarabağ, Qaradağ, Təbriz, Urmiya, Çıldır və Dərbənd.[14]

Əlaqəli mövzular: köçərilik, hekayə danışma və s.

Təhlükə təşkil edən faktorlar: kənddən şəhərə miqrasiya

Novruz Baku03.jpg 00253 FM0100000001
3 Novruz (2009)

(Həmçinin bax: Azərbaycanda Novruz bayramı)
1) ənənəvi sənətkarlıq
2) ifaçılıq sənətləri
3) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar
4) şifahi ənənələr və ifadə formaları
5) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr
Azərbaycan Azərbaycan (11 ölkə ilə bir yerdə) Novruz bayramında yeni ilin gəlməsi və təbiətin təzələnməsi qeyd edilir. Bayramın ən məşhur qəhrəmanları Kosa və keçəldir. Bayram günlərində keçirilən şənliklərdə kəndirbazlar öz hünərlərini göstərir, müxtəlif tamaşalar göstərilir. Axşamlar isə insanlar küçələrdə od qalayır və üzərindən tullanıb deyirlər: "Ağırlığım, uğurluğum tökülsün oda, odda yansın."[15] Bayram günləri evlərdə plov, şəkərbura, paxlava, qoğal hazırlayırlar. Bayramda həmçinin yumurta döyüşdürürsəməni cücərdirlər. Süfrəyə isə şamlarla bəzədilmiş bayram xonçası qoyulur. Hər kəs bayramı mütləq öz evində, ailəsi ilə birlikdə keçirməlidir.[16] Bayramdan əvvəl isə 4 ünsür ilə adlandırılan çərşənbələr keçirilir.[15]

Əlaqəli mövzular: Yeni ilin qeyd edilməsi, məhsuldarlıq ritualı və s.

Νοβρούζ Μπαϊράμ.jpg 01161 DB0102000001
4 Azərbaycan xalça toxuculuğu ənənəvi sənəti (2010) 1) ənənəvi sənətkarlıq
2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar
3) şifahi ənənələr və ifadə formaları
Azərbaycan Azərbaycan Azərbaycan xalçaları Abşeron, Gəncə, Qazax, Şirvan, Qarabağ, Quba, Təbriz qruplarına bölünür.[17] XVI əsrdə Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsindən başlayaraq Azərbaycan xalçaçılıq sənəti misli görünməmiş mükəmməlliyə çatıb və sənaye əhəmiyyəti qazanıb.[18][19] Azərbaycan Qafqaz xalçalarının əsas yaradılma mərkəzi idi və Azərbaycan toxucularının bacarıq və ideyaları bütün Qafqazda hiss edilirdi.[20]

Quba, Şirvan, Qazax xalçaları mürəkkəb həndəsi naxışlarla xarakterizə olunur, buna çoxbucaqlı və ya ulduzşəkilli medalyonların mərkəzi sahəsindəki eyni ox üzərində yerləşən heyvan və insan sxematik fiqurları daxildir. Çiçək motivlərinin bol olduğu müxtəlif bitki ornamentləri isə Qarabağ xalçalarına xasdır.[21] Azərbaycan xalçalarında görünən həndəsi formalara tarixi politeizm inanclarına gedib çıxan svastikanı və romb və kvadratlarla əhatə edilən səkkizbucaqlı ulduzu göstərmək olar. Daha sonra Təbriz mədəniyyətinin təsiri ilə digər məktəblərdə bitki aləmi elementləri ortaya çıxır.[22]

Əlaqəli mövzular: mifologiya, təbii boyalar və s.

Biomlar: aqroekosistem

Azerbaijani carpet weaver from Karabakh.jpg 00389 SD0100000001
5 Tar ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı (2012)

(Həmçinin bax: Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti)
1) ənənəvi sənətkarlıq
2) ifaçılıq sənətləri
Tar muğam üçlüyü, Azərbaycan folklor orkestr və ansambllarında əsas musiqi alətidir, azərbaycanlıların mədəni kimliyinin formalaşmasında önəmli yer oynamışdır. Tar Azərbaycanda XVIII əsrdən məşhur olub.[23] XIX əsrdə Mirzə Sadıq tərəfindən təkmilləşdirilən Azərbaycan tarı çox sürətli şəkildə İran Azərbaycanında, Ermənistanda, Gürcüstanda, bir müddət sonra isə Dağıstanda, Türkmənistanda, Özbəkistanda, Tacikistanda və Türkiyədə populyar olmuşdur.[24]

Tarın çanaq hissəsi tut ağacı, qolu qoz ağacı, kəllə hissəsi isə armud ağacından hazırlanır. Tar hazırlayan ustalar bu sənəti çox vaxt ailə üzvlərindən olan şagirdlərinə keçirirlər. Hal-hazırda Bakıda və ölkənin ətraf regionlarında onlarla belə usta var.[25]

Əlaqəli mövzular: ailə, qonaqlıqlar və s.

Biomlar: otlaqlar, dağlar

Aserbaidschanische Volksinstrument Tar.JPG 00671 ST0803000001
6 Kəlağayının
düzəldilməsi və geyinməsi
ənənəvi incəsənəti
və onun simvolizmi (2014)
1) ənənəvi sənətkarlıq

2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar

3) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr

Kəlağayı Azərbaycanda qadınlara məxsus, ipək sapdan toxunmuş dördkünc formalı baş örtüyüdür.[26] Kökü Böyük İpək Yolu boyunca mövcud olan ənənələrə gedib çıxan kəlağayı hazırlama sənəti Şəki şəhərində və Basqalda inkişaf etdirilir. Bu prosesə parça toxuculuğu, boyama və taxta qəliblər vasitəsi ilə dekorasiya daxildir. Kəlağayı hazırlama sənəti ailə daxili ötürüldüyündən hər ailənin özünəməxsus xüsusiyyətləri və ornamentləri formalaşır. Kəlağayıların rənginin simvolik mənası var və toylar, yas mərasimləri, günlük fəaliyyətlər və tədbirlərdə iştiraka uyğun olmalıdır.[27]

Coğrafi göstəricilər: yalxı ispirək kəlağayısı, duvağ kəlağayısı, Heyratı kəlağayısı, 7 rəng kəlağayısı, Abbasəli kəlağayısı[28][29]

Əlaqəli mövzular: illüstrasiya çapı, təbii boyalar və s.

Biomlar: aqroekosistem, dağlar, şəhər əraziləri

Azərbaycan kəlağayısının hazırlanması 7.JPG 00669 SD0302000001
7 Lahıc misgərlik sənəti (2015) Lahıc qəsəbəsi çox uzun bir zaman ərzində misgərliyi, qab-qacaq və silahların bəzədilməsi ilə məşhur olub.[30] Lahıc qab-qacaqları Qafqaz, Persiya və Kiçik Asiyada yayılıb.[31] Lahıcda misgərliyin inkişafı qəsəbənin quruluşuna və sakinlərin günlük həyatına təsir edib, XIX əsrdə 40-a yaxın sənətkarlıq növləri və köməkçi sahələrin irəliləməsinə səbəb olub. XIX əsrin sonlarında ucuz rus məhsullarının idxalı misgərlik emalatxanalarının sayının azalmasına gətirib çıxardı. Ancaq buna baxmayaraq bu sənətkarlıq növünün ənənələri günümüzə qədər gəlib çatıb.[32]

Əlaqəli mövzular: qravür, mebel və s.

Biomlar: Dağlar, şəhər əraziləri

Lahic.jpg 00675 ST0702000001
8 Lavaş[qeyd 1] hazırlanması və paylaşılması mədəniyyəti (2016) 1) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar
2) şifahi ənənələr və ifadə formaları
3) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr
Azərbaycan Azərbaycan (4 ölkə ilə bir yerdə) Lavaş Azərbaycanda ən çox yayılmış çörək növlərindən biridir.[33] Lavaş sözü "incə çörək" mənasında işlədilir.[34] Bu çörək növü sacın üstündə pişirilir.[35] Sabirabad rayonunda toydan sonra gəlin evə gələndə qaynana gəlinin çiyninə lavaş atır: "Səninlə bu evə ruzu gəlin, ayağın düşərli olsun."[36] Novxanıda yasdan sonra bəzən "külçə", içinə halva qoyulmuş lavaş verilir.[37] Ərzurumda lavaşın Azərbaycanda da hazırlanması nəzərə alınaraq "əcəm çörəyi" (türk. acem ekmeği) ifadəsi işlənir.[34]

Əlaqəli mövzular: köçərilik, məhsuldarlıq ritualı, ölünün yad edilməsi və s.

Biomlar: aqroekosistem, şəhər əraziləri

Azərbaycan Lavaşı.jpg 01181 ST0901000002
9 Dolma hazırlanması
və paylaşılması ənənəsi, mədəni kimliyin göstəricisi (2017)
1) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar

2) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr

Azərbaycan Azərbaycan

Azərbaycan dolmasının döyülmüş ətin büküldüyü materiala (yarpaq dolması, əvəlik dolması, kələm dolması, badımcan dolması, bağayarpağı dolması), eləcə də hazırlanan içliyin xüsusiyyətinə görə (yalançı dolma, müqəşşərli dolma və s.) fərqli növləri vardır. Azərbaycanda dolma yarpaq və doldurma olmaqla iki qrupa ayrılır. Yarpaq dolması içliyin müxtəlif bitki yarpaqlarına bükülməsi ilə hazırlanır. Bunun üçün, əsasən, üzüm yarpağından, habelə tut yarpağı, bağayarpağı, pip (fıstıq), zıx (turşəng, quzuqulağı), heyva, kələm yarpağından istifadə olunur. Doldurma dolmalar tərəvəz və ya meyvələrin içərisini içliklə doldurmaqla hazırlanır. Bu yeməyə pomidor, şirin bibər, badımcan, alma, heyva, boranı, xiyar, baş soğan və s. kimi dolma növləri aiddir. Bundan əlavə, doldurma dolmanın boranı dolması (içliklə doldurulmuş boranıdan hazırlanır), göbələk dolması (içliyi pendir və xırdalanmış çörəkdən hazırlanır), heyva dolması (içliyi ət, heyva, şabalıd, duz və göyərtidən hazırlanır), xiyar dolması, kartof dolması, soğan dolması kimi növləri olsa da, onlar müəyyən bölgələr üçün xarakterikdir.[38][39]

Coğrafi göstəricilər: limon dolması, quru dolma, ağ şanı dolması, zeytun dolması, qıra dolması, qoz dolması, alma dolması, balıq dolması, pip dolması, guba dolması[28][40]

Əlaqəli mövzular: qonaqpərvərlik, işin gender bölgüsü və s.

Biomlar: aqroekosistem, dağlar, şəhər əraziləri

Dolma Azerbaijani.JPG 01188 ST0902040001
10 Kamança ifaçılıq sənəti
və onun hazırlanma ustalığı (2017)
1) ənənəvi sənətkarlıq

2) ifaçılıq sənətləri

Azərbaycan Azərbaycan

İran İran

Azərbaycanda kamança klassikfolklor musiqisinin başlıca elementidir. Sosial və mədəni yığıncaqlarda kamança ifa sənəti vacib yer tutur.[41]

İranika ensiklopediyasına görə Azərbaycan musiqi sənəti Qafqazın digər regionlarında, xüsusilə muğam sistemini və tar və kamança kimi simli musiqi alətlərini mənimsəyən ermənilər arasında ifa edilirdi.[42]

Əlaqəli mövzular: epik poeziya, qonaqpərvərlik və s.

Biomlar: aqroekosistem, şəhər əraziləri

Malik Mansurov Mugam Quartet (Azerbaijan) (2).jpg 01286 ST0803000002
11 Dədə Qorqud[qeyd 2] irsi,
dastan mədəniyyəti,
nağılları və musiqisi (2018)
1) ifaçılıq sənətləri

2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar

3) şifahi ənənələr və ifadə formaları

Azərbaycan Azərbaycan

Qazaxıstan Qazaxıstan

Türkiyə Türkiyə

Dədə Qorqud dastanı oğuz bahadırlarının ələ keçirdikləri Qafqaz torpaqlarında "kafirlərə qarşı" verdikləri müharibələr haqqındadır. Onun mənşəyi Mərkəzi Asiya olsa da, oğuzların sıx məskunlaşdığı Azərbaycan ərazisində formalaşıb.[43] Dastanın son forması XV əsrdə müasir Azərbaycan ərazisində yazıya alınmışdır.[44] Dastanın Drezden əlyazması azərbaycan dilində, Vatikan əlyazması isə Anadolu türkcəsindədir.[45] Dastanın boylarında Azərbaycan nağıllarının fantastik motivləri mövcuddur.[46] Dədə Qorqud dastanı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında, teatrkinematoqrafiyasında istifadə edilmişdir.[45]

2018-ci ildə Dədə Qorqud dastanının ortaya çıxan üçüncü nüsxəsi Cənubi Azərbaycan, xüsusilə Təbriz ləhcəsində yazılmışdır.[47] Dövr olaraq XVII–XVIII əsrlərə aiddir.[48]

Əlaqəli mövzular: köçərilik, mifologiya və s.

Biomlar: aqroekosistem, otlaqlar, dağlar

Dədə Qorqud in Novruz celebrations.png 01399 FL0104010003
12 Nar bayramı,
ənənəvi nar festivalı və mədəniyyəti (2020)
1) ənənəvi sənətkarlıq

2) ifaçılıq sənətləri

3) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar

4) şifahi ənənələr və ifadə formaları

5) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr

Azərbaycan Azərbaycan Nar bayramı hər il oktyabr-noyabr aylarında Göyçay rayonunda nar məhsulunun ənənəvi istifadəsi və simvolik mənasını qeyd edən bayramdır. Narın becərilməsi sadəcə kulinariya üçün deyil, əl ustalığı, dekorativ incəsənət, əfsanələr, hekayə danışma və digər yaradıcı sahələr üçün ilham mənbəyidir. Həm nar, həm də bayramın özü ənənəvi yeməklərdən tutmuş poeziyaya qədər müxtəlif mədəni və sosial funksiyaları yerinə yetirir. Simvolik olaraq, nar uzun müddət dava edən məhsuldarlıq və bolluqla əlaqələndirilir, enerji mənbəyi hesab edilir. Azərbaycan əfsanələrində nar sevgi və istəyin rəmzidir.[49]

Moskva azərbaycanlıları mədəni muxtariyyətinin təşəbbüsü ilə Nar bayramı Moskvada qeyd edilmişdir.[50]

Əlaqəli mövzular: əfsanələr, hekayə danışma və s.

Biomlar: aqroekosistem, dağlar

Azerbaijan-Pomegranate Festival woman in national costumes (e-citizen).jpg 01511
13 Miniatür sənəti (2020)

(Həmçinin bax: Azərbaycanda miniatür sənəti)
1) ənənəvi sənətkarlıq

2) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr

Azərbaycan Azərbaycan (3 ölkə ilə bir yerdə) XV əsrin ortalarında Qaraqoyunlu və daha sonra Ağqoyunlu dövlətləri ərazisində geniş yayılmış Təbriz miniatür məktəbinin "türkmən" üslubu meydana gəlmişdir. Bu üslubun bir çox miniatür nümunələri nəinki Təbrizdə, həm də müasir Azərbaycan ərazisində yerləşən bəzi orta əsr şəhərlərində, Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı Şamaxıda ortaya çıxmışdır (Şamaxı antologiya əlyazması, 1468, Britaniya muzeyi, London).[51][52][53]

Orta əsrlərdə Azərbaycanda kitablara illüstrasiya çəkilməsi ənənəvi sənət idi.[54] XIX əsrin məşhur miniatüristləri Əvəzəli Muğani ("Kəlilə və Dimnə", 1809), Mirzə Əliqulu ("Şahnamə", 1850), Nəcəfqulu Şamaxılı ("Yusif və Züleyxa", 1887) bu sənəti davam etdirmişdir. Rəssam Mir Möhsün Nəvvabın da kitab miniatürləri dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Onlardan ən məşhuru 1864-cü ildə "Bəhr ül-həzən" ("Qəm dəryası") əsərinə çəkdiyi 5 miniatürdür.[55] Sovet və müstəqillik dövründə də miniatür sənəti davam etmişdir.[53][56]

Əlaqəli mövzular: boya texnologiyası, əlyazmalar və s.

Miniatur by Mir Mohsun Nevvab.jpg 01598 SV0400000001

Təcili Qorunmağa Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ad (il) Növ Ölkə Haqqında İllüstrasiya Qeydiyyat
UNESCO Milli
14 Qarabağ atı ilə oynanılan
Çovqan atüstü oyunu (2013)
sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
Azərbaycan Azərbaycan Çovqan (və ya çövkən) Azərbaycanda milli idman növüdür.[57] Örənqalada tapılmış qab üzərində çovqan oyununun fraqmentlərinin təsvir edilməsi bu oyunun XI əsr Baylakanında (Beyləqan rayonu) mövcud olduğunu göstərir. Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" əsərində və "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında çovqana rast gəlinir. 1960-cı ildən başlayaraq Azərbaycanda əvvəl nümayiş şəklində, sonra isə rəsmi şəkildə çovqan yarışları keçirilmişdir.[58]

Əlaqəli mövzular: atçılıq oyunları, köçərilik və s.

Biomlar: aqroekosistem, otlaq, dağlar

Təhlükə təşkil edən faktorlar: münaqişələr, gənclərin marağının azalması, yetərsiz maliyyə resursları, əhəmiyyətinin itirilməsi, material çatışmazlığı, sürətli iqtisadi dəyişikliklər, repressiv siyasət, kənddən şəhərə miqrasiya

Puak Azeri bermain Chovgan di Piala All Union ke-12.png 00905 FO0101000002
15 Naxçıvanın ənənəvi
qrup rəqsləri
yallı (köçəri, tənzərə) (2018)
1) ifaçılıq sənətləri

2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar

3) şifahi ənənələr və ifadə formaları

Yallı qrup şəklində ifa edilən Azərbaycan rəqsidir.[59] Azərbaycan tədqiqatçısı M.K.Allahverdiyev yallı rəqslərini iki qrupa bölür. Birinci qrupa köçəri, qazı-qazı, çop-çoğu, ikinciyə urfanı, tənzərə, dönə daxildir.[60]

Köçəri rəqsi pastoral oyun elementlərini əks etdirir. Köçəri xoreoqrafiyasındakı totemizmlə bağlı, heyvanlara məxsus hərəkətlər və vərdişlər rəqsin arxaik təbiətini göstərir.[61]

Tənzərə rəqsi köçəridən xoreoqrafiya baxımından daha bəsit olduğu üçün əyləncə zamanı (toylarda, xalq mərasimlərində) daha çox oynanılır. Rəqsi zurnanağara müşayiət edir.[62][61]

Əlaqəli mövzular: oyunlar, pantomim və s.

Biomlar: aqroekosistem, quraq ərazilər, dağlar

Təhlükə təşkil edən faktorlar: münaqişələr, ifaçıların azalması, əhəmiyyətinin itirilməsi, istifadə edilməməsi, repertuarın azalması, kənddən şəhərə miqrasiya, teatrlaşdırma

Nowruz 2017 in Azerbaijan 8.jpg 01190 FM0401000001
FM0401020006
FM0401020002

Ən Yaxşı Mühafizə Praktikalarının Reyestri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycandan UNESCO-nun bu siyahısına heç bir nümunə daxil deyil.

Nominasiyalar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ad (il): UNESCO nominasiyasında rəsmi adı (nominasiyanın müzakirə edildiyi və ya ediləcəyi il)
Növ: İrsin aid edildiyi növlər
Ölkə: Nominasiyanı tədqim edən ölkələr
Haqqında: irsin Azərbaycan mədəniyyətində rolunun izahı
UNESCO nominasiyası: Nominasiya ilə bağlı UNESCO linki
Milli qeydiyyat: irsin Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestri qeydiyyat nömrəsi

Davam edən nominasiyalar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ad (il) Növ Ölkə Haqqında İllüstrasiya UNESCO nominasiyası Milli qeydiyyat
1 Pəhləvanlıq mədəniyyəti: ənənəvi zorxana oyunları, idman növlərigüləş (2022) 1) ifaçılıq sənətləri

2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar


Azərbaycan Azərbaycan XVIII əsrin II yarısında bütün Azərbaycan xanlarının adi insanların bahadır adlandırdığı pəhləvanları var idi.[63] Pəhləvanların icra etdiyi oyunlara əlüstü tamaşalar (sinə oyunu, müəyyən əşyaları yerdən dişlə götürmək, və s.), pudluq daşları ilə oynanılan yekba, sim üstündə rəqs elementləri daxildir.[64]

İrandan sonra zorxananın yayıldığı ikinci ərazi Azərbaycandır.[65] Azərbaycanda zorxana kompleks oyun silsiləsindən ("sino oyunu" və ya "qılıncsındırma", "mil oyunu", "ayaq düymə", "kəbbadə" və ya "kəmanə", "səngi-daşqaldırma", "çərxi", yaxud "təndüvrə", "güləş" və ya "qurşaqtutma") ibarətdir. Azərbaycandakı ən qədim zorxanalardan biri Bakıdakı XV əsr İçərişəhər zorxanasıdır.[66] XIX əsrdən etibarən Gəncə, Şuşa, Şəki, Naxçıvan, Şirvan şəhərlərində zorxanalar tikilmişdir. Zamanla zorxana hərbi üsulların öyrədildiyi məktəb statusunu itirmişdir, mərasim xarakteri almışdır.[67]

Azərbaycan milli güləşində ayaqdan və şalvardan yapışmaq geniş yayılıb, badalaq, qarmaq, dəyirman, atma fəndlərinə icazə verilir. Döyüşə isinmək üçün "meydan gəzəndə" pəhləvanlar bir-birini salamlayır və rəqs addımları ilə birlikdə xalçanın əks tərəflərinə gedirlər. Eyni zamanda onlar əl hərəkətləri edirlər: bir əl əvvəl yuxarı, sonra aşağı, digəri əvvəl aşağı, sonra isə yuxarı gedir, sonra isə hərəkətlər əksinə edilir. Hakimin fitindən sonra döyüş başlayır və rəqiblər xalçanın mərkəzində salamlaşırlar. Döyüş zurna və nağara sədaları müşayiəti ilə həyata keçirilir.[68]

Nowruz 2014 in Azerbaijan 5.jpg [1][69] DA0104000004
FO0105000003
FO0105000002
FO0105000005
FO0105000006
FO0105000004
2 Çay mədəniyyəti, kimliyin, qonaqpərvərliyin və sosial əlaqənin simvolu (2022)

(Həmçinin bax: Azərbaycanda çay mədəniyyəti)
1) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar

2) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr

Azərbaycan Azərbaycan

Türkiyə Türkiyə

Azərbaycan Qafqazda ənənəvi olaraq çay içilən ölkə sayılır.[70] Əsas yeməkdən qabaq süfrəyə çayın gətirilməsi ənənədir. Çayın yanında mürəbbə, qənd və ya şirniyyat verilir.[71] Çay qonaqpərvərliyin və qonağa göstərilən hörmətin rəmzi hesab edilir.[72]

Azərbaycanda istənilən yaşayış yerində çayxana var. Burada insanlar baş verən hadisələri müzakirə edir, qəzet oxuyur, nərd oynayırlar.[73][74]

Чайная в Баку.jpg DB0201000001
3 Molla Nəsrəddin[qeyd 3] lətifələri şifahi ənənəsi (2022) 1) ifaçılıq sənətləri

2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar

3) şifahi ənənələr və ifadə formaları

Azərbaycan Azərbaycan (6 ölkə ilə bir yerdə) Molla Nəsrəddin lətifələri Azərbaycanda uzun illər bilinmiş, XIX əsrdən etibarən yazıya alınmağa başlamışdır.[75] 1906–1932-ci illərdə Azərbaycan ədibləri tərəfindən "Molla Nəsrəddin" satirik jurnalı dərc edilmişdir.[76] Azərbaycanda ənənəyə görə Molla Nəsrəddinin adını çəkən şəxs hökmən onun yeddi lətifəsini danışmalı, ona qulaq asanlar da sonra bunu davam etdirməlidir.[77] Nasreddin (17th-century miniature).jpg FL0108020001
4 Baramaçılıq və toxuculuq üçün ənənəvi ipək istehsalı (2022)

(Həmçinin bax: Azərbaycanda ipəkçilik)
1) ənənəvi sənətkarlıq

2) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr

Azərbaycanda ipək sənayesi qədim zamanlardan mövcud olmuşdur. Şirvan Azərbaycanda ən vacib ipək istehsalı mərkəzi idi. Şamaxı, Basqal, Gəncə, ŞəkiŞuşa əhalisi ipəkçiliklə məşğul olmuşdur.[78][79][80] Silk Showroom - Seki Ipek - Sheki - Azerbaijan (18077495190).jpg DA0104000012
SD0700000001
5 Balaban[qeyd 4] ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı (2023) 1) ənənəvi sənətkarlıq

2) ifaçılıq sənətləri

Azərbaycan Azərbaycan Türkiyə Türkiyə Balaban həm aşıq musiqisində, həm də muğam sənətində istifadə edilir.[81][82] Musiqişünas Qubad Qasımova görə Mingəçevir ərazisində eramızdan əvvəl I əsrə aid, müasir balabanın prototipi sayıla biləcək sümükdən hazırlanmış nəfəsli musiqi aləti aşkar edilmişdir.[81] 1977-ci ildə Voyacer 1 gəmisi ilə kosmosa göndərilən musiqilər arasına balaban ifasında Azərbaycan muğamı da daxil edilmişdir.[83][84] Shirzad Fataliyev (mélodie) à gauche et Shohrat Aliyev (bourdon) jouant des hautbois balaban (duduk pour les arméniens), Concert Les bardes ashiq du Shirvan Azerbaïdjan, Festival Les Orientales (Saint-Florent-Le-Vieil).jpg ST0802000004
6 Sədəfvurma sənəti (2023) 1) ənənəvi sənətkarlıq

2) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr

Sədəfvurmada "oyma" və "çaxma" üsulundan istifadə olunur. Sazbəndliktarbəndlik kimi peşələrdə musiqi alətlərinin bəzədilməsində sədəfvurma üsulu tətbiq edilir. Azərbaycan ustaları tərəfindən sədəf vurularaq hazırlanmış tar, saz, kamança, qaval, nağara kimi musiqi alətləri, xəncər qəbzələri, müxtəlif ev avadanlıqları yerli və xarici muzeylərdə sərgilənir.[85][86][87] Turkey.PlateNacre02.jpg DA0104000054

Ehtiyatdakı nominasiyalar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ad (il) Növ Ölkə Haqqında İllüstrasiya UNESCO nominasiyası Milli qeydiyyat
7 Nicin mədəni mühiti (2012) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar Azərbaycan Azərbaycan Nicdə udinlər, azərbaycanlılarləzgilər yaşayır.[88] Burada üç kilsə (Müqəddəs Yelisey Kilsəsi, Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi, Tsilin kilsəsi) və bir məscid yerləşir. Nic udinlərinin ayrıca dialektləri var və ənənəvi olaraq Pasxa və Kala Axsibay bayramlarını qeyd edirlər.[89][90] Jotati Church.jpg [1]
8 Qırmızı Qəsəbənin
mədəni mühiti (2012)
Qırmızı Qəsəbə dünyada mövcud olan son ştetldir.[qeyd 5] Burada cuhuri dili danışılır.[91][92] Qırmızı Qəsəbənin dağ yəhudiləri icması ənənəvi olaraq 300 il boyunca əkinçilik, bağçılıqxalçaçılıqla məşğul olmuşdur. Dağ yəhudilərinin təsərrüfat fəaliyyətinin əsas göstəricilərindən biri olan xalçaçılıq nümunələri yun əsasında toxunmuşdur və Quba xalçaçılıq məktəbinə aiddir.[93][94] Krasnaya sloboda i galleryfull.jpg

Qeyri-maddi mədəni irs əməkdaşlığı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qeydiyyata alınmış qeyri-maddi mədəni irs Nominasiyalar Nümunə və nominasiyaların ümumi sayı
Ölkənin/irsin adı Novruz Lavaş Kamança Dədə Qorqud Miniatür Ümumi say Çay mədəniyyəti Molla Nəsrəddin İpəkçilik Balaban Sədəfvurma
Əfqanıstan Əfqanıstan HəY 1 HəY 2
Hindistan Hindistan HəY 1 1
İran İran HəY HəY HəY HəY 4 HəY 5
İraq İraq HəY 1 1
Qazaxıstan Qazaxıstan HəY HəY HəY 3 HəY 4
Qırğızıstan Qırğızıstan HəY HəY 2 HəY 3
Özbəkistan Özbəkistan HəY HəY 2 HəY HəY 4
Pakistan Pakistan HəY 1 1
Tacikistan Tacikistan HəY 1 HəY HəY 3
Türkiyə Türkiyə HəY HəY HəY HəY 4 HəY HəY HəY HəY HəY 9
Türkmənistan Türkmənistan HəY 1 HəY HəY 3

Xəritə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycanda qeyri-maddi mədəni irs nümunələri və nominasiyalarının yerləri

Qeydlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. UNESCO qeydiyyatında Azərbaycan üçün bu irsin adı lavaş gedir. Digər ölkələr üçün: katyrma, jupka, yufka.
  2. UNESCO qeydiyyatında Azərbaycan və Türkiyə üçün bu irsin adı Dədə Qorqud gedir. Qazaxıstan üçün bu irsin adı Qorqud Atadır.
  3. UNESCO nominasiyasında Azərbaycan üçün bu irsin adı Molla Nəsrəddin gedir. Digər ölkələr üçün: Nasreddin Hodja/Molla Ependi/ Apendi/Afendi Kozhanasyr.
  4. UNESCO nominasiyasında Azərbaycan üçün bu irsin adı balaban gedir. Türkiyə üçün bu irsin adı meydir.
  5. Ştetl Yəhudi soyqırımından əvvəl Şərqi Avropada mövcud olan, böyük Aşkenazi yəhudi əhalisinə sahib kiçik qəsəbələrə verilən addır.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 3 "Azerbaijan - Information related to Intangible Cultural Heritage". ich.unesco.org (ingilis). İstifadə tarixi: 2021-05-13.
  2. "Text of the Convention for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage". UNESCO. İstifadə tarixi: 24 October 2012.
  3. "The States Parties to the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (2003)". UNESCO.
  4. "Intergovernmental Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage". UNESCO. İstifadə tarixi: 25 October 2012.
  5. "What is Intangible Cultural Heritage?". UNESCO. İstifadə tarixi: 24 October 2012.
  6. Гуревич П. С. Музыка народов нашей страны. — М.: Знание, 1975. — С. 27. — 143 с.
  7. Карагичева Л. В. Азербайджанская ССР. — М.: Государственное музыкальное издательство, 1956. — С. 37. — 100 с.
  8. Всемирное наследие Содружества Независимых Государств. — М.: Новая Элита, 2013. — С. 480.
  9. "Təsniflər". AZƏRBAYCAN QEYRİ-MADDİ MƏDƏNİ İRS NÜMUNƏLƏRİNİN DÖVLƏT REYESTRİ. İstifadə tarixi: 2020-12-14.
  10. Azərbaycan xalq mahnı və təsnifləri. Qafar Namazəliyev, 1985.
  11. C. F. Albright. ʿĀŠEQ (англ.) // Encyclopædia Iranica. — 2011. — Vol. II. — P. 741–742
  12. К. А. Касимов. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 160. — 684 с.
  13. Jean During. Azerbaijan 2. Musical categories. // Nеw Grоvе Ditiсtiоnаrу оf Мusiс аnd Мusiсiаns / Stanley Sadie, John Tyrrell. — 2. — Oxford University Press, 2001. — 2500 с. — ISBN 0-19-517067-9, 9780195170672.
  14. Tarıyel Məmmədov. Azərbaycan xalq-peşəkar musiqisi: Aşıq sənəti. Bakı, "Musiqi Dünyası" elektron nəşriyyatı, 2003.
  15. 1 2 "Новруз в Азербайджане". İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  16. Рафаэль Гусейнов. Азербайджанский Новруз. — журнал "İRS", 2004. — № 3. — С. 16.
  17. Лятиф Керимов. Азербайджанский ковёр. Том III. VI. Тебризский тип. А) Тебризская группа. Б.: "Гянджлик", 1983.
  18. Siawosh AZADI; Latif KERIMOV; Werner ZOLLINGER. Azerbaijani-Caucasian Rugs. — Switzerland Ulmke Collection, 2001. — p. 135. — ISBN 3-925813-10-1 / 9783925813108 Arxivləşdirilib 2016-07-31 at the Wayback Machine
  19. Britannica Encyclopedia. Iran. Shah Abbas.
  20. Carpets are still made today in Daghestan, Georgia and Armenia, but the real home of Russian Caucasian carpets remains Azerbaijan and the skills and ideas of Azerbaijanian weavers are felt throughout the Caucasus. P. R. J. Ford. The oriental carpet: a history and guide to traditional motifs, patterns, and symbols. Abrams, 1981. ISBN 0-8109-1405-0, 9780810914056, стр. 225.
  21. Joyce C. Ware. The Official Identification and Price Guide to Oriental Rugs. — House of Collectibles: 1992, p. 221. — ISBN 0-87637-882-3, 9780876378823.
  22. Мехди Зариф. Ковры. Перевод с итал. И. Замойской. — М:АСТ, 2006 — стр. 19 — ISBN 5-17-033764-7
  23. Саадет Абдуллаева (доктор искусствоведения, профессор). Музыкальный инструмент мирового звучания // İRS : журнал. — 2011. — № 1 (49).
  24. Ф. И. Челебиев Морфология дастгяха. — С.-Петербург, 2009.
  25. Меджнун Керимов. Тар // Атлас традиционной азербайджанской музыки : сайт.
  26. CLOTHING xxi. Turkic and Kurdish clothing of Azerbaijan — статья из Encyclopædia Iranica. P. A. Andrews And M. Andrews
  27. Traditional art and symbolism of Kelaghayi, making and wearing women’s silk headscarves // Официальный сайт ЮНЕСКО.
  28. 1 2 Azərbaycanda sənaye nümunələrinin, coğrafi göstəricilərin və əmtəə nişanlarının analitik icmalı. Azərbaycan Respublikasının Əqli Mülkiyyət Agentliyi. Bakı, 2020
  29. "Coğrafi göstərici statusu verilə biləcək əmtəə və məhsulların siyahısı hazırlanıb". marja.az. 24.07.2017. İstifadə tarixi: 2022-04-06.
  30. Миклашевская Н. М. Стенные росписи Азербайджана XVIII–XIX вв. // Архитектура Азербайджана. Очерки. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1952. — С. 471.
  31. Фитуни А. История последней столицы Ширвана. (Историко-этнографический и археологический очерк.) // Известия Азербайджанского комитета охраны памятников старины, искусства и природы (Азкомстарис). Вып. 3. — Баку, 1927.
  32. Ализаде А. Лагич, историко-культурный заповедник Азербайджана // журнал : İRS. — 2005. — № 4.
  33. "Tastes of Memory: How to Bake an Authentic Armenian Lavash". Smithsonian.
  34. 1 2 SOMUT OLMAYAN KÜLTÜREL MİRAS UNSURU ERZURUM LAVAŞ (ACEM) EKMEĞİNİN TURİSTİK ÜRÜNE DÖNÜŞTÜRÜLMESİNE YÖNELİK BİR ÇALIŞMA. NESLIHAN ÇETİNKAYA, SALİH YILDIZ. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi.
  35. Гаджиева С. Ш. Дагестанские азербайджанцы, XIX — начало XX в: историко-этнографическое исследование. — М.: Восточная литература РАН, 1999. — С. 118. — 358 с.
  36. Кулиева Н. М. Современная сельская семья и семейный быт в Азербайджане / Под ред. доктора исторических наук Т. Г. Мусаевой. — Б.: "Элм", 2011. — С. 97. — ISBN 9-8066-1721-1.
  37. Кулиева Н. М. Современная сельская семья и семейный быт в Азербайджане / Под ред. доктора исторических наук Т. Г. Мусаевой. — Б.: "Элм", 2011. — С. 122. — ISBN 9-8066-1721-1.
  38. Serdar Oktay and Saide Sadıkoğlu, Gastronomic Cultural Impacts of Russian, Azerbaijani and Iranian Cuisines, International Journal of Gastronomy and Food Science, https://doi.org/10.1016/j.ijgfs.2018.03.003
  39. "Dolma" (az.). http://intangible.az/. 2020-08-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-09-13.
  40. Information Notice – Public Consultation — Names from Azerbaijan to be protected as Geographical Indications in the European Union. (2019). Official Journal, C 167, 26–28. CELEX: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52019XC0516(03)[legislation]
  41. "Art of crafting and playing with Kamantcheh/Kamancha, a bowed string musical instrument". UNESCO official site. İstifadə tarixi: 2022-04-05.
  42. Encyclopedia Iranica. Azerbaijan. Music of Azerbaijan
  43. Мелетинский Е. М. Огузский эпос "Китаб-и дэдэм Коркут" // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1985. — Т. III. — С. 588–590.
  44. Якубовский А. Ю. ""Китаб-и Коркуд" и его значение для изучения туркменского общества в эпоху раннего средневековья" // Книга моего деда Коркута. — М-Л.: Издательство АН СССР, 1962.
  45. 1 2 Китаби Деде Горгуд = Китаби-Дəдə Горгуд / Составители, транскрипция, упрощённый вариант и предисловие Фархада Зейналова и Самета Ализаде. — Б.: Язычы, 1988. — 265 с. — ISBN 5560002518. (азерб.)
  46. Ариф М. Азербайджанская литература. — М.: Высшая школа, 1979. — 232 с.
  47. DEDE KORKUT KİTABI’NIN YENİ NÜSHASI VE ÜZERİNDEKİ YAYINLAR. Prof. Dr. Ahmet Bican ERCİLASUN
  48. DEDE KORKUT’UN YENİ NÜSHASI ÜZERİNE KONU – BAĞLANTILAR – YER – ZAMAN – OKUYUŞ. Prof. Dr. Ahmet Bican ERCİLASUN
  49. "Nar Bayrami, traditional pomegranate festivity and culture". unesco.org (ingilis). UNESCO official site. İstifadə tarixi: 2019-12-16.
  50. Media.Az. "Москва отметила азербайджанский праздник граната" (rus). media.az. İstifadə tarixi: 2019-01-22.
  51. "Популярная художественная энциклопедия." Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство "Советская энциклопедия", 1986.
  52. Topqapı Sarayı Müzesi İslam Minyatürleri. Filiz Çağman, Zeren Tanındı, 1979.s
  53. 1 2 Əfəndi R. Azərbaycan incəsənəti. — Б.: Şərq-Qərb, 2007. — 160 с. — ISBN 978-9952-34-116-4.
  54. The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, 2009. səh. 241
  55. XIX əsrin ensiklopedist alimi Mir Möhsün Nəvvab. science.gov.az
  56. Sənətşünas Ziyadxan Əliyev. "Arif Hüseynov. Cizgilərin hikməti". Bakı. Aspoliqraf. 2013
  57. David C. King. Cultures of the World. Azerbaijan (неопр.). — Marshall Cavendish, 2006. — С. 108. — ISBN 0761420118.
  58. Чөвкән / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. X. — С. 377.
  59. Азербайджанская музыка / Абасова Э. А. // Музыкальная энциклопедия. — М. : Советская энциклопедия : Советский композитор, 1973–1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники : Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. Ю. В. Келдыш ; 1973–1982).
  60. Аллахвердиев М. К. Обрядовые сцены "яллы" // Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. — Б., 1972.
  61. 1 2 Алекперова А. М. Хороводные танцы "яллы" Нахичеванской зоны. — Б., 1994. — 24 с.
  62. Uğur. Müxtəlif xalqların rəqs mədəniyyəti // Xalq Cəbhəsi. — 2016. — 8 noyabr. — S. 13.
  63. Багирова М, Мамедов Э. Из истории спорта в древнем и средневековом Азербайджане // İRS. — Баку, 2015 № 1 (73). — С. 16−22.
  64. Əskər, Nailə, İSLAM COĞRAFİYASI VƏ AZƏRBAYCANDA OYUNLAR, Bakı: AMEA Folklor İnstitutu, 2017
  65. Houchang E. Chehabi. "ZUR-ḴĀNA". Encyclopædia Iranica. August 15, 2006. İstifadə tarixi: 2022-02-27.
  66. Baku’s Old City. Memories of How it Used to Be. By Farid Alakbarli
  67. İSLAM COĞRAFİYASINDA VƏ AZƏRBAYCANDA XALQ OYUNLARI VƏ MEYDAN TAMAŞALARI, Bakı: AMEA Folklor İnstitutu, 2016 (#first_missing_last)
  68. Гюлеш - национальная азербайджанская борьба, ussrwrestling.narod.ru, 2016 (#first_missing_last)
  69. "Submitting States and priorities for the 2022 cycle". ich.unesco.org (ingilis). İstifadə tarixi: 2021-05-13.
  70. В.П. Кобычев. Изменение материальной культуры народов Кавказа за годы Советской власти / под ред. В. К Гарданова. — Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в XIX–XX вв: материалы к "Кавказскому историко-этнографическому атласу": Наука; Глав. ред. восточной литературы, 1971. — Т. 1. — С. 26.
  71. Азербайджанская кухня. Шербеты. Чай. Сладости. Печенья. — DirectMEDIA. — ISBN 9785998937460.
  72. Азербайджанская кухня. Шербеты. Чай. Сладости. Печенья. — DirectMEDIA. — ISBN 9785998937460.
  73. Рустам Гаджиев. Отчаянные азербайджанцы // Коммерсант-Власть : журнал. — 2000. — № 35.
  74. Altstadt, Audrey L., The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule, Hoover Press, 1992, 331.
  75. Oktan, Tarana (Eylül 2012). "Azerbaycan'da Nasrettin Hoca Algısı". Eski Yeni, 43. Eskişehir Valiliği Yayınları. ss. 40–44. ISSN 1309–1956.
  76. ^ Adıgüzel, Sedat (Bahar 2007). "Tiflis Edebî Muhitinde Molla Nasreddin Dergisi ve Dergide Tartışılan Konular". Bilig, 41. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi. ss. 1–21. ISSN 1301–0549.
  77. Cenikoğlu, Gökhan Tarıman (2014). "Türk Dünyasında Nasreddin Hoca Fıkraları". Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması Bildirileri. Eskişehir: Eskişehir 2013 Türk Dünyası Kültür Başkenti Ajansı. ss. 241–255.
  78. "Sheki: Azerbaijan's Silk Road city of caravans and khans". CNN Travel (ingilis). 2018-07-31. İstifadə tarixi: 2018-09-08.
  79. "Silk roads: Azerbaijan". unesco.org.
  80. "Azerbaijan in the Silk Road Economic Belt: A Chinese Perspective". www.ciis.org.cn. İstifadə tarixi: 2018-09-08.
  81. 1 2 Касимов К.А. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество // Народы мира. Этнографические очерки. Народы Кавказа. Том 2 / Под общ. ред. С.П. Толстова. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1962. — С. 158–159. — 685 с.
  82. Абдуллаева С. А. Народный музыкальный инструментарий Азербайджана. — Б.: Элм, 2000. — С. 486.
  83. Anne Kressler. Azerbaijani Music Selected for Voyager Spacecraft (англ.) // Azerbaijan International. — Summer 1994 (2.2). — P. 24–25.
  84. Natalie Angier. The Canon: The Beautiful Basics of Science. — Faber & Faber, 2009. — С. 408.
  85. Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestri. "Sədəfvurma peşəsi" (az.). Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi.
  86. İbrahimov F. Bakıda metalişləmə tarixi (IX–XVII əsrlər). Bakı: "Elm", 1995, 88 s
  87. Mustаfаyеv А.N. Аzərbаycаndа sənətkаrlıq (tаrixi-еtnоqrаfik tədqiqаt). Bаkı: "Аltаy", 1999, 305 s.
  88. John M. Clifton, Deborah A. Clifton, Peter Kirk, and Roar Ljøkjell. The Sociolinguistic Situation of the Udi in Azerbaijan. — 2005.
  89. Панчевидзе В. Н., Джейранишвили Е. Ф. — Удинский язык//Языки народов СССР. Т.4, Иберийско-кавказские языки М., 1967.
  90. Sevinc MÜRVƏTQIZI. "Qəbələnin Nic kəndindəki udinlər "Pasxa" və "Kala Axsibay"ı bayram ediblər". 525-ci qəzet. 2013. İstifadə tarixi: 2022-03-18.
  91. "Eating with the Mountain Jews of Azerbaijan". Food52.com (ingilis). 10 January 2017. İstifadə tarixi: 12 April 2017.
  92. "Jewish shtetl in Azerbaijan survives amid Muslim majority". The Times of Israel. İstifadə tarixi: 12 April 2017.
  93. "Ковроплетение — древнейший вид декоративно-прикладного искусства". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-08-26. (#parameter_ignored_suggest)
  94. "Азербайджанских ковры: Ширван, Куба, Баку, Карабах, Гянджа, Казах, Ардебиль, Тебриз". www.heriz.ru (rus). İstifadə tarixi: 2022-03-31. (#parameter_ignored_suggest)

Ədəbiyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Jonathan M. Bloom and Sheila Blair, Azerbaijan, Oxford University Press, 2009

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]