Çövkən

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

✰

Disambig.svg Bu məqalə Çövkən haqqındadır. Digər mənalar üçün Çovqan (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.
Çövkən oyunu təsvir edilmiş Təbriz miniatürü

Çövkən, bəzən çovqan və ya çovkan[1]Qarabağ atları ilə idman komanda oyunu və müasir polo oyununun bir versiyası. Oyunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, iştirakçılar iki dəstəyə ayrılır və iki tərəfdə qoyulan dirəklərdən ibarət rəqib qapılarından topu keçirmək tələb olunurdu.[2] Oyunda iştirak edən hər komandanın tərkibi 7 nəfərdən ibarətdir.[2] Atların sayı 6 olmalıdır.[2] Oyun ikihissəli olmaqla 30 dəqiqə davam edir.[2]

2013-cü ildə çövkən UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.[3]

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

“Çövkən” sözü bəzi Azərbaycan mənbələrində “ağaccıq” kimi işlədilmişdir.[4] Çövkən oyununun adı da oyunda işlədilən alətin adı ilə adlandırılmışdır.[4] Bu da ağacdan hazırlanmış, çövkən adlandırılan alətdir.[4] Çövkəni oyunçular at belində bu alətin köməyi ilə oynayırlar.[4] Rəssam Elçin Muxtar Elxan “El-oba oyunu, xalq tamaşası” kitabında yazır:

" Çövkən IX-XVII yüzilliklərdə Azərbaycanda geniş yayılmış, əsasən at üstündə, qismən atsız oynanılan qədim oyun və bu zaman istifadə olunan ucu əyri uzun dəyənəyin adıdır. Musiqinin müşayiəti ilə keçirilən bu oyunda atları rəng etibarı ilə bir-birindən fərqli olan hər dəstədə 6-8, bəzən isə daha çox atlı iştirak edirdi. Oyunda əsas məqsəd dəyənəklə rəqib qapısına top vurmaq idi. Əhalinin müxtəlif təbəqələri arasında geniş şöhrət tapmış, bəzən isə kişilərlə yanaşı, qadınların iştirakı ilə keçirilən bu oyunun əski qaynaqlarda “kuyiçövkən”, “çomaq oyunu” və “çövkənbazi” adları ilə qeyd edilən başqa variantları da olmuşdur.[5] "

Professor Kamran İmanovun sözlərinə görə, müasir Azərbaycan dilində «çövkən» termini «çovqan» kimi də səslənir və «Azərbaycan dilinin izahlı lüğət»lərində bu sözün mənası «at üstündə ucu əyri çomaqla top-top oyunu» kimi təsvir edilir.[6] O, «çövkən» sözünün və oyununun türk mənşəli olması türklər yaşayan arealda böyük izlər buraxaraq digər xalqlar tərəfindən mənimsənilib və geniş yayıldığını qeyd edib.[6]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Çövkən oyunu

Komanda oyun növü olan çövkən yarışları eramızın birinci minilliyinin ortalarında formalaşmış, yüzillər ərzində Azərbaycanda, Orta Asiyada, İranda, Türkiyədə, İraqda və qonşu ölkələrdə məşhur olmuşdur.[7] Mənbələr XII əsrdə İslam dünyasının mədəni mərkəzlərindən Bağdadda Orta Şərq ölkələrinin atçaparları arasında tarixdə ilk beynəlxalq çövkən yarışlarının keçirildiyi göstərir.[7] Çövkən yarışlarının Azərbaycanda çox qədimdən məşhur olduğu faktlarla təsdiqlənir.[7] Örənqalada aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan şirli qab üzərində çövkən oyunun təsvir edildiyi rəsm bu oyunun IX əsrdə Beyləqan şəhərində yayıldığını əyani sübut edir.[7][8]

Akademik Teymur Bünyadova görə, çövkən oyununun mahiyyəti gəncləri qəhrəmanlıq ruhunda tərbiyə etməkdir.[9] Folklorşünas Məhəmməd Məmmədovun fikrincə, orta əsrlərdə vaxtaşırı müharibələr güclü və məharətli döyüşçülərin hazırlanmasını tələb edirdi ki, onda da çövkən oyunu mühüm rol oynayıb.[10]

1842-ci ildə Britaniyalı səyyah M.Braun çövkən haqqında öz fikirlərini belə izah edirdi:

" Bu, atlarla əsl hokkey oyununa bənzəyir. Çox gözəl oyun növüdür və düşünürəm ki, qərblilər üçün də faydalı olardı.[2] "

Qarabağ xanlığı dövründə çövkən oyunlarına maraq daha da artıb, Şuşa şəhərindəki Cıdır düzündə, XankəndiXocalı arasındakı ərazidə, Ağdamda cıdır yarışları, müxtəlif atüstü oyunlar, o cümlədən çövkən yarışları keçirilib.[9]

1950-ci illərdə başda çövkən olmaqla bir sıra Azərbaycan milli atüstü oyunları bərpa edildi.[5] Bu sahənin tədqiqatçısı Fikrət Hüseynov tarixi sənədlər və folklor materialları əsasında oyun qaydalarını hazırlayaraq kitabça şəklində çap etdirdi.[5] 1960-cı ilin may ayında ilk dəfə olaraq Azərbaycanın qərb bölgəsinin bir neçə kənd komandası arasında çövkən yarışı keçirildi.[11] Bir ildən sonra çövkən yığma komandası Bakı cıdır meydanında respublika komandasına 2:1 hesabı ilə qalib gəldi.[11] Çövkən Moskvada keçiriləcək yarışlarda iştirak etmək hüququ qazandı.[11]

2006-cı ildən Şəki rayonunun Daşüz kəndində yerləşən Respublika Atçılıq Turizm Mərkəzinin Şəki filialında çövkən üzrə "Prezident Kuboku" keçirilir.[12] Həmin ildə çövkənlə məşğul olan və yarışlarda iştirak edən cəmi 3 Azərbaycan rayonu vardısa, 2014-ci il müddətində onların sayı 20-ə çatmışdı.[2][13] 2016-cı ildə Prezident Kuboku uğrunda Azərbaycandan 22 şəhər və rayonundan 24 komanda iştirak etmişdir.[14] 2013-cü il 3 dekabrda UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin Bakıda keçirilən 8-ci sessiyasında çövkən qurumun “Təcili qorunmaya ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs Siyahısı”na daxil edildi.[5]

Oyunun qaydaları[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində formalaşmış Qarabağ atları çövkən oyunu üçün ən ideal atlar hesab edilir.[9][15][16]

Meydança[redaktə | əsas redaktə]

Oyunlar uzunluğu 90-250, eni 60-120 metrədək olan meydançada keçirilir.[13] Bu oyun üçün futbol meydançasından istifadə etmək olar.[13]

Top[redaktə | əsas redaktə]

Bu oyunda istifadə edilən top girdə və 38-41 sm arasında olur.[2]

Əsas qaydalar və ümumi anlayış[redaktə | əsas redaktə]

Oyunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, iştirakçılar iki dəstəyə ayrılır və iki tərəfdə qoyulan dirəklərdən ibarət rəqib qapılarından topu keçirmək tələb olunurdu.[2] Oyunda iştirak edən hər komandanın tərkibi 7 nəfərdən ibarətdir.[2] Atların sayı 6 olmalıdır.[2] Oyun ikihissəli olmaqla 30 dəqiqə davam edir.[2] 10 dəqiqə fasilə olur.[2]

Xalların hesablanma sistemi[redaktə | əsas redaktə]

Qapı çərçivəsindən cərimə meydançasına daxil olub topu qapıya vurmaq hesaba alınmır.[2]

Hakimlər[redaktə | əsas redaktə]

Çövkən oyunlarının hakimi isə, adətən, meydanı at üstündə müşayiət edir.[2] Ona yan xətlərdə duran iki hakim də köməklik göstərir.[2]

Oyunçular[redaktə | əsas redaktə]

Seçilmək üçün bir dəstənin üzvləri mütləq o biri dəstəninkindən fərqli geyimdə oyuna qatılırlar.[2] Çövkənin özəlliyi ondan ibarətdir ki, yaş həddi tələb olunmur.[2] Fiziki cəhətdən sağlam olan şəxs hər vaxt çövkənlə məşğul ola bilər.[2] Oyunçunun xüsusi geyim formasına papaq, çuxa, at minmək üçün gen şalvar, yüngülboğazlı çəkmə daxildir.[2] Oyunçular eyni formadan, eyni uzunluqda olan çomaqdan istifadə edirlər.[2] Oyunçu geyim qaydalarına əməl etməyəndə, kobudluq edəndə meydandan birdəfəlik və ya 2 dəqiqəlik qovula bilər.[2]

Mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

XVI əsrə aid Nizami Gəncəvinin Xosrov və Şirin poemasında çövkən oyununu təsvir edən miniatür[17]

Azərbaycan ədəbiyyatında çövkənin izlərinə çox rast gəlinir.[5] "Kitabi-Dədə Qorqud" boylarında, I Şah Təhmasibin “Kuh və çövkən” və Nizami GəncəvininXosrov və Şirin” əsərində çövkəndən bəhs edilir.[8][5][2] Klassik Azərbaycan şairləri olan Qətran Təbrizi, Xaqani Şirvani, Zülfüqar Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Şah İsmayıl Xətai və digərlərinin şeirlərində çövkənlə bağlı müəyyən ifadələrə rast gəlinir.[10] "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının “Salur Qazanın evinin yağmalanması” boyunda yazılır:

" Qılıncını nə öyərsən, mərə kafir, əyri başlı çövkənimcə gəlməz mənə.[10] "

Ədəbi nümunələrdən də məlum olur ki, Azərbaycanda çövkən oyununda təkcə kişilər deyil, qadınlar da iştirak edib.[5] Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasında Şirin çövkən meydanında Sasani hökmdarı II Xosrovdan geri qalmır.[5] Şirin ilə bərabər qızların da bu oyunda iştirakı təsvir edilir.[5] Yazıçı Məmməd Səid Ordubadinin “Qılınc və qələm” romanında xüsusi bir fəsil çövkən oyununa həsr olunub.[18] O bölümdə göstərilir ki, Ərəb Xilafəti dövründə bu oyun ən təntənəli bayramlar, xüsusi günlər zamanı keçirilirdi və bu oyunun ən yaxşı ustaları kimi azərbaycanlılar ora aparılırdı.[18]

Kinoda[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan kinematoqrafında çövkənə həsr olunan filmlərdən "Çovqan oyunu", "Çövkən" və "Uç, mənim atım"-ı qeyd etmək olar.

Təsviri incəsənətdə[redaktə | əsas redaktə]

Çövkən orta əsrlərə aid miniatürlərdə də təsvir edilib.[5]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10-cu cild. S. 377.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 "Çövkən - sağlamlıq və sevgi". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [1] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_dekabr2009/100500.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  3. "Chovqan, a traditional Karabakh horse-riding game in the Republic of Azerbaijan". UNESCO. Arxivləşdirilib: [2] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/chovqan-a-traditional-karabakh-horse-riding-game-in-the-republic-of-azerbaijan-00905. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 "İgidlik və cəsurluq rəmzi - atüstü milli oyunlarımız". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [3] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2011/dekabr/217981.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 5,9 "Çövkən - dünyada tanınan mədəni irsimiz". anl.az. Arxivləşdirilib: [4] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://anl.az/down/meqale/medeniyyet/2013/dekabr/340023.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  6. 6,0 6,1 "Çövkən bizim xalqımıza məxsusdur". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [5] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2013/dekabr/341282.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 "AZƏRBAYCANIN İDMAN TARİXİ". www.azerbaijan.az. Arxivləşdirilib: [6] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.azerbaijan.az/portal/Society/Sport/sport_01_a.html. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  8. 8,0 8,1 "Britaniyanın nüfuzlu “The Telegraph” qəzeti Azərbaycanın qədim çövkən oyunundan yazıb". www.xalqqazeti.com. Arxivləşdirilib: [7] saytından 30 iyun 2016 tarixində. http://www.xalqqazeti.com/az/news/culture/50569. İstifadə tarixi: 30 iyun 2016.
  9. 9,0 9,1 9,2 "İgidlik və cəsurluq rəmzi - atüstü milli oyunlarımız". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [8] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2011/dekabr/217981.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  10. 10,0 10,1 10,2 "Çövkən - tarixdən bu günə". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [9] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2014/mart/358050.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  11. 11,0 11,1 11,2 "Atçılığa münasibət kökündən dəyişdirilməlidir". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [10] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2014/avqust/386025.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  12. "Prezident Kuboku uğrunda V çövkən milli oyunu başa çatdı". anl.az. Arxivləşdirilib: [11] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://anl.az/down/meqale/medeniyyet/2010/dekabr/148233.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  13. 13,0 13,1 13,2 "Çövkən - tarixdən bu günə". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [12] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2014/mart/358757.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  14. "Çövkən oyunu getdikcə populyarlaşır". www.xezerxeber.com. Arxivləşdirilib: [13] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.xezerxeber.com/maraqli/130366/covken-oyunu-getdikce-populyarlasir. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  15. Borg, Chris. "National spirit: The Azerbaijani sport that makes horse sense". CNN. Arxivləşdirilib: [14] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://edition.cnn.com/2015/06/10/sport/azerbaijan-chovgan-karabakh-horses-polo/. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  16. Abbasov, Shahin. "Azerbaijan and Iran: Wrestling over Polo-like Game". www.eurasianet.org. Arxivləşdirilib: [15] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://www.eurasianet.org/node/67870. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.
  17. Singh, Jaisal (2007). Polo in India. London: New Holland. S. 15. ISBN 978-1-84537-913-1.
  18. 18,0 18,1 "Qarabağ atları üzərində çövkən oyununun UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına salınması mühüm hadisədir". anl.az. Arxivləşdirilib: [16] saytından 21 iyun 2016 tarixində. http://anl.az/down/meqale/xalqqazeti/2014/noyabr/400638.htm. İstifadə tarixi: 21 iyun 2016.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Çövkən ilə əlaqəli mediafayllar var.