Bakı əməliyyatı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Bakı əməliyyatı
Əsas münaqişə: Rusiya vətəndaş müharibəsi
Red Army in Baku.jpg Qızıl Ordunun hərbi hissələri Bakıya daxil olur. 1920-ci il
Tarix 28 aprel — may 1920
Səbəbi Azərbaycan hökumətinin devrilməsi və Sovet hakimiyyətinin qurulması
Nəticəsi Azərbaycanın Sovet Sosialist Respublikası elan edilməsi.
Ərazi dəyişikliyi Azərbaycan
Münaqişə tərəfləri

Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg RSFSR
Red flag.svg AK(b)P

Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

Komandan(lar)

Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Mixail Levandovski
Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Mixail Yefremov
Red flag.svg Çingiz İldırım

Flag of Azerbaijan.svg Səməd bəy Mehmandarov
Flag of Azerbaijan.svg Sepe Lordkipanadze

Tərəflərin qüvvəsi

30,000-dən çox süngülü və qılınclı nəfər

30,000 nəfər

Bakı əməliyyatı, bəzən 1920-ci il aprel hadisələri Aprel inqilabı, Aprel çevrilişi və ya Azərbaycanın işğalı kimi qeyd olunur — Azərbaycan hökumətini devirmək və ölkədə Sovet hakimiyyətinin qurulması məqsədi ilə, XI Qırmızı OrduVolqa-Xəzər hərbi donanmasının Azərbaycan bolşevikləri ilə yaxın koordinasiyalanmış və həyata keçirilən hücum hərbi əməliyyatıdır. Bakı əməliyyatının planı Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının (AK(b)P) liderləri olan Qafqaz cəbhəsinin komandiri Mixail Tuxaçevskiİnqilabçı Hərbi Şuranın üzvü Serqo Orconikidze tərəfindən hazırlanmışdı.

1919-1920-ci illərdə dərin siyasi və sosial-iqtisadi böhran yaşayan Azərbaycanda daxili siyasi vəziyyət gərgin idi: ölkənin qəzalarında müxtəlif siyasi və sosial qruplar arasındakı silahlı münaqişələr baş verirdi. Eyni zamanda, 1918-ci ildə Sovet hakimiyyətinin dağılması anından etibarən, yeraltı cəmiyyətlərdə müxtəlif siyasi partiyalar və sosialist oriyentasiyalı təşkilatlar fəaliyyət göstərirdi. Onlar siyasi məqsədlərinə nail olmaq üçün 1920-ci ilin fevralında AK(b)P ilə birləşdi.

1920-ci ilin aprelində XI Qırmızı Ordu Şimali Qafqazdakı Könüllü Ordunu məğlub edərək, Azərbaycanla sərhədə yaxınlaşdı. Azərbaycan bolşevikləri aprelin 26-dan 27-sinə keçən gecəsində başlayan silahlı üsyanlara hazırlaşırdılar. Bakıda baş verən üsyanla paralel olaraq, bir sıra sovet zirehli qatarlar Azərbaycanla sərhədi keçdi və düşmən arxasında uğurlu dərin basqın etdi.

Bolşeviklər paytaxtın ən əhəmiyyətli obyektlərinə nəzarəti qurduqdan sonra hakimiyyətin təslim edilməsi haqqında Azərbaycan hökumətinə və parlamentinə ultimatum təqdim etdi. Fövqəladə toplantıda məclis Azərbaycan Kommunist Partiyasına hakimiyyəti vermək üçün səs verdi. Ölkə daxilinə daxil olan XI Qırmızı Ordunun hərbi dəstəyi ilə yeni hökumət qısa müddət ərzində Azərbaycanın qalan hissəsini də nəzarəti altına aldı. Bu hadisələrin əsas nəticəsi Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulması (Kommunist Partiyasının rəhbərliyi ilə) və müstəqil Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının elan edilməsi idi. Azərbaycan müstəqilliyini qorusa da, 1922-ci ildə SSRİ-nin formalaşması ilə ölkə müstəqilliyini itirdi.

1918-ci ildən sonra Azərbaycanda inqilab hərəkatı[redaktə | əsas redaktə]

"Müstəqil Sovet Azərbaycanı" şüarı[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda daxili siyasi vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Sosial-iqtisadi mühit[redaktə | əsas redaktə]

Qəzalarda silahlı münaqişələr[redaktə | əsas redaktə]

Siyasi böhran[redaktə | əsas redaktə]

Ordunun parçalanması[redaktə | əsas redaktə]

Qiyam ərəfəsində[redaktə | əsas redaktə]

AK(b)P-inin yaranması[redaktə | əsas redaktə]

Hakimiyyət orqanlarının əleyhinə tədbirlər. Hökumət böhranı[redaktə | əsas redaktə]

Qiyama hazırlıq[redaktə | əsas redaktə]

XI Qırmızı Ordunun gəlişi ərəfəsində[redaktə | əsas redaktə]

1920-ci ilin yazında hərbi-siyasi vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Əməliyyat üçün hazırlıq[redaktə | əsas redaktə]

Qüvvələr[redaktə | əsas redaktə]

XI Qırmızı Ordu[redaktə | əsas redaktə]

AXC[redaktə | əsas redaktə]

Hadisələrin xronikası[redaktə | əsas redaktə]

Bakıda Aprel çevrilişi[redaktə | əsas redaktə]

Zirehli qatarların reydi[redaktə | əsas redaktə]

XI Qırmızı Ordu Bakıda[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda sovetləşmənin tamamlanması[redaktə | əsas redaktə]

Kemalistlərin və türk zabitlərinin rolu[redaktə | əsas redaktə]

Nəticələr[redaktə | əsas redaktə]

Reaksiya və qəbul[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Qaliblərin və "sinif düşmənlərinin" taleyi[redaktə | əsas redaktə]

Daha sonrakı hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

Hadisələrin qiymətləndirilməsi və xarakterizə edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

İrsi[redaktə | əsas redaktə]

Sovet hakimiyyətinin Azərbaycanda qurulması tarixinin şərəfinə, Bakının küçələrindən biri "28 Aprel" adını daşıyırdı. Bakı metropoliteninin stansiyası da eyni adı daşıyırdı.

Mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

  • Rəssam Fyodor Modorov "1920-ci ildə Bakıda Azadlıq" (1928) və Azərbaycan paytaxtının işçi qüvvələri tərəfindən Qırmızı Ordu ilə görüşünün təntənəsi göstərən "1920-ci ildə Bakıda "III İnternatsional" zirehli qatarın görüşü" (1933) rəsmlərini çəkmişdir.
  • 1980-ci ildə Sumqayıtdan Bakıya girişdə XI Qızıl Ordunun abidəsi tikilmişdir (memar A. Surkin, heykəltəraş Tokay Məmmədov).
  • "Əli və Nino" romanı 1920-ci ildə rusların gəlməsi və Bakının işğalı ilə bitir.

Kinomatoqrafda[redaktə | əsas redaktə]

  • Bakıda Aprel çevrilişinə filmlərdən rejissor Əjdər İbrahimovun "Ulduzlar sönmür" və "İşarəni dənizdən gözləyin" filmlərini qeyd etmək olar.
  • 1919-cu ildə azərbaycanlı kəndlilərin torpaq sahiblərinə və Müsavatçılara qarşı mübarizəsi rejissor Səməd Mərdanovun "[[Kəndlilər (film, 1939)|Kəndlilər" və Rasim Ocaqovun "Qatır Məmməd (film, 1974) filmlərində təsvir edilmişdir. Muğan və Lənkəranda Sovet hakimiyyətinin qurulmasına aid rejissor Şamil Mahmudbəyovun çəkdiyi "Od içində" filmi həsr olunmuşdur.
  • Taxt oyunları serialının yeddinci mövsümün epizodlarından birində 1920-ci ildə Azərbaycanda baş vermiş tarixi hadisələr yer tapmışdı. Bu səhnələrdə dotrakiyalılar Deyeneris Tarqarienin əjdahalarının köməyi ilə Lannisterlərin ordusunu darmadağın edirlər. "The Independent" qəzetinə müsahibəsində həmin səhnələr üçün kostyumları yaradan britaniyalı dizayner Mişel Klepton qeyd edirdi ki, "Bu, dotrakiyalıların döyüş meydanında gəzişdiyi, onların Lannisterləri darmadağın etdiyi səhnədir. Onlar ilk dəfə olaraq devrilmiş düşmənin üst paltarını çıxarırlar. Mənim rusların Azərbaycana hücumu zamanı döyüş iştirakçılarının öldürülmüş düşmənin paltolarını çıxarması ideyası çox xoşuma gəlib. Bir-birinin paltarını oğurladıqları üçün, müharibənin sonunda bolşevikləri demokratlardan fərqləndirmək olmurdu".[1]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]