Mustafa Sübhi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Mustafa Sübhi
Mustafa Suphi-4.1.1.png
Doğum tarixi 1888(1888-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Samsun, Türkiyə
Vəfat tarixi 21 yanvar 1921(1921-01-21)
Vəfat yeri Qara dəniz
Vəfat səbəbi Öldürülüb
Vətəndaşlığı
Təhsili
  • İstanbul Universiteti Hüquq Fakültəsi[d]
Fəaliyyəti siyasətçi
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mustafa Sübhi (1888-1921)—Türkiyə kommunisti.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Mustafa Sübhi 1888-ci ildə Samsun şəhərində anadan olmuşdur. Atası Əli Rza bəy yüksək vəzifəli mə'mur idi. Sübhi orta təhsilini o vaxtlar Osmanlı imperiyasına daxil olan Suriyada almışdır. O, litseyi qurtardıqdan sonra İstambul universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olur, burada, Türkiyənin keçmiş paytaxtında inqilabi hərəkata qoşulur. Bu barədə Şərq xalqlarının I qurultayında Sübhi öz əli ilə doldurduğu anketdə yazmışdır. Sübhinin həyatının bu dövrü haqqında ətraflı mə'lumatımız yoxdur. Görünür, 1905-ci il rus inqilabının tə'siri altında Türkiyədə yaradılan çoxlu gizli tələbə dərnəklərindən birində iştirak edirmiş. Sübhi universiteti bitirdikdən sonra 1906-cı ildə təhsilini davam etdirmək üçün xaricə gedir. O, iki il Parisdə qalır, Sorbonda sosiologiya məsələlərini öyrənir. Gərgin əmək nəticəsində "Türkiyədə kənd təsərrüfatı krediti ilə əlaqədar təşkilatların vəziyyəti və gələcəyi" mövzusunda dissertasiya müdafiə edir. Bu əsər, 1911-ci ildə Fransanın kredit təşkilatlarının konqresində yüksək qiymət alır; sonralar onun bir hissəsi Romada aqrar institutunda nəşr edilir. O zamanlar Fransanın paytaxtı–Türkiyə inqilabçı mühacirlərinin mərkəzi idi. Bundan başqa, burjua mülkədarların millətçi "İttihad və tərəqqi" partiyasının mərkəzi komitəsinin iqamətgahı da Fransada yerləşirdi. Bu cəmiyyətin üzvlərini bə'zən contürklər (gənc türklər) adlandırırdılar. 1907-ci ildə Parisdə sultan Əbdülhəmid istibdadına qarşı mübarizə aparan partiya və qrupların qurultayı oldu. Contürklərin bəzi qəzetləri burada nəşr edilirdi. Sübhi türk xadimlərinin xeyli məhdud baxışları ilə kifayətlənə bilmirdi, onda sosializm tə'liminə maraq getdikcə artırdı. Sübhi, Parisdə sosialist ədəbiyyatı ilə kifayət qədər tanış olub, II İnternasionalın beynəlxalq sosialist bürosunun üzvləri ilə əlaqə yaratdı. O, imperializmin, müstəmləkəçilik qəsbkarlığının və müharibələrin qəddar düşməni olan görkəmli mubariz Jan Jores ilə tez-tez görüşürdü. Bu görüşlər gənc Mustafaya böyük tə'sir bağışladı. Sonralar Kominternin I konqresindəki çıxışında Sübhi demişdi ki, "Joresin dostları başladıqları işdən əl çəkməmişlər, onlar indi də burada, Rusiyada türklərin inqilab ocağını təşkil etmişlər". Sübhi Fransada olduğu zaman türk qəzeti "Tanin"də əməkdaşlıq etmişdir. Onun məqalələri əsasən fəhlələrin vəziyyətinə və həmkarlar itşfaqı hərəkatına həsr edilmişdi. Fransız proletariatının həyatı və mübarizəsi ilə tanışlıq gənc Sübhinin sosialist dünyagörüşünün formalaşmasına kömək etmişdi. 1908-ci ildə Türkiyədə contürklərin adı ilə bağlanan zə nəticədə konstitusiyalı monarxiyaya gətirib çıxaran burjua inqilabı baş verdi. Bu zaman Sübhi öz ölkəsində deyildi. Lakin Türkiyə əvvəlki kimi iqtisadi və siyasi cəhətdən tamamilə imperialist dövlətlərdən asılı qaldı, zəhmətkeşlərin, vəziyyəti isə qətiyyən yaxşılaşmadı. Fəhlələr öz mənafeləri uğrunda mübarizəyə başladılar. Bu vaxtlar İstambulda dəmiryolçuların, tütünçülərin, dabbaqların, mətbəələrdə və digər müəssisələrdə çllışan fəhlələrin dəfələrlə tə'tilləri baş verdi. 1911-ci ildə fransızlara və ingilislərə mənsub olan "Reji" tütün kompaniyasının İstambul və İzmirdəki fabriklərində böyük çıxışlar oldu. Paytaxtda tə'til qırx gün, İzmirdə isə iyirmi gün davam etdi: Fəhlələr öz tələblərinə nail olmasalar da, onların mübarizəsi gənc türk proletariatındakı qətiyyəti və birliyi sübut edirdi. Həmin illərdə ilk sosialist təşkilatları yaraimağa başladı. 1909-cu ildə İstambulda və İzmirdə gizli qruplar əmələ gəldi. 1912-ci ildə isə İzmirdə türk sosialistlərinin qurültayı çağırıldı. Burada Osmanlı sosialist partiyasının yaradılması haqqında qərar qəbul edildi. Partiya II İnternasionala daxil oldu. Bu partiya sosialist ədəbiyyatı nəşr etməyə, o cümlədən türk, yunan, bolqar və yəhudi dillərində qəzet buraxmağa başladı, həmkarlar ittifaqları ilə möhkəm əlaqə yaratdı. Onun nümayəndələri məclisə seçkilərdə iştirak edib, bir neçə namizəd irəli sürdü. Partiya əmək qanunvericiliyinin tətbiq olunması barədə qanun layihəsini hazırlayıb məclisə təqdim etdi. Sübhi vətəninə qayıdıb İstambul ali komersiya kənd təsərrüfatı institutunda siyasi iqtisaddan dərs deməyə başladı. O, 1912-ci ildə "Milli konstitusiya tərəfdarları" qrupunu yaratdı və "İfham" ("İzahat") qəzetini nəşr etməyə başladı. Sübhi qəzetin səhifələrində zəhmətkeşlərin ümidini boşa çıxaran contürk hakimlərini ifşa edir, hökumətin hərbi fitnəkarlığına–əmək adamlarına əzab-əziyyət verən balkan müharibələrinə qarşı cəsarətlə öz e'tirazını bildirirdi. Sübhi apardığı mərdanə mübarizənin cəzasını çəkdi: bir il sonra o uydurulmuş ittihamlara görə həbs olunub, 15 il müddətinə Sinopun ucqar rayonuna sürgün edildi. 1914-cü ilin əvvəllərində o, dəniz yolu ilə sürgündən qaçıb, Rusiyaya gəlməyə müvəffəq oldu. Birinci dünya müharibəsi başlananda Sübhi Batumidə ldi. Düşmən hökumətin təbəəsi kimi o, Kaluqaya, sonra minlərlə türk əsiri ilə birlikdə Urala göndərildi. Öz həmvətənləri ilə birlikdə Ural zavodlarında işləyən Sübhi, əsgər geyimli avam, əzgin fəhlə və kəndlilər arasında təbliğat aparır, baş verən hadisələrin mahiyyətini onlara başa salır, vətənindəki zəhmətkeşlərin ağır vəziyyətə düşməsinin səbəblərini izah edirdi. Sübhi və yoddaşları gizli bolşevik təşkilatları ilə əlaqə yaratmağa, onlardan marksist ədəbiyyatı almağa müvəffəq oldular. Bolşeviklərin köməyi Sübhinin fəaliyyətini daha məqsədəuyğun və səmərəli etməklə bərabər, həm də türk inqilabçılarının gələcək mübarizə yolunu işıqlandırdı. Uralda gizli iş aparmağın çox çətin bir şəraitində, çar jandarmlarının daim tə'qib etdiyi bir vaxtda Mustafa Sübhi 1915-ci ildə RSDF(b)P üzvlüyünə qəbul olundu. Gizli inqilabi iş, rus fəhlələri ilə yaxınlığı Sübhinin həyatında həlledici rol oynadı. Sübhi peşəkar leninçi-inqilabçıya, dərin e'tiqadlı beynəlmiləlçiyə çevrildi. Sübhi sonralar göstərirdi ki, məhz Rusiyada, türk hərbi əsirlərinin Uralda rus fəhlələri ilə birgə işləməsi onları əsil inqilabi ruhda tərbiyələndirdi, əməli işdə proletar həmrə'yliyinə alışdırdı. Onların çoxu sonralar kommunist oldular.

Türkiyə Kommunist Partiyası I qurultayının qərarları türk kommunistlərini ruhlandırdı, zəhmətkeşlərin azadlıq və inqilabi mübarizəsinə yeni qüvvə verdi. Türk vətənpərvərləri imperializm ilə mübarizədə görkəmli nailiyyətlər qazandılar. Lakin Türkiyənin burjua-mülkədar hökuməti fəhlə və kəndlilərə qarşı cəza tədbirlərini gücləndirir, fəhlə və kommunist hərəkatını hər vasitə ilə parçalamağa və boğmağa çalışırdılar. Bundan başqa irticaçılar əhalinin geridə qalmış hissələri arasında dini və milli mövhumatı yaymağa cəhd edirdilər. Sübhi, belə bir şəraitdə vətəndə olmağı tamamilə zəruri hesab edirdi. Onun Türkiyəyə getmək istəməsinə Mustafa Kamal paşanın göndərdiyi məktubun müəyyən dərəcədə tə'siri olmuşdur. Bu məktubda kommunist partiyasına təklif olunurdu ki, Böyük Millət Məclisinə nümayəndə göndərsin və "ona real və maddi kömək göstərmək üçün" yeni hökumət ilə daimi əlaqə saxlasın. Bununla belə, Türkiyə Kommunist Partiyasının nüfuzunun artdığından ehtiyat edən Mustafa Kamal paşa yazırdı: "Millətin birliyini və müqavimətini qıra biləcək vaxtsız, lüzumsuz çıxışların qarşısını almaq lazımdır". Faktlar göstərir ki, burjua-mülkədar hökuməti kommunistlərə qarşı zorakılıq siyasəti yürüdürmüş. Aydın idi ki, Sübhini Türkiyədə ağır imtahanlar, əzab-əziyyətlər, tə'qiblər, hətta ölüm gözləyirdi. Ancaq heç bir qüvvə mərd inqilabçını və onun yoldaşlarını öz fikirlərindən döndərə bilmədi. Sübhi müdaxiləçilərə qarşı mübarizədə bilavasitə iştirak etmək üçün türk kommunistlərindən ibarət könüllülər alayının başında Bakıdan çıxdı. Lakin Türkiyəyə çatmaq alaya qismət olmadı. Çünki o vaxt Azərbaycanla Türkiyə arasında yollar kəsilmişdi. Belə olduqda Mustafa Sübhi özünün on dörd nəfər silahdaşı ilə, o cümlədən TKP MK üzvlərindən Hilmi oğlu Xaki, Əthəm Nicat, Nəzmi, İsmail Çitoğlu ilə Ankaraya getməyi qət etdi. Kommunist qruplarının Anadoluda görünəcəyi Ankara hökumətini təşvişə saldı. Şərqi Türkiyə qoşununun komandanı Kazım Qarabəkirə belə əmr verildi: "Sübhinin Ankaraya çatmasına yol verilməməli və şəraitə müvafiq hərəkət etməli". Qəddar irticaçı olan Qarabəkir ağalarının əmrini çox yaxşı başa düşdü. Yol uzunu kommunistlərə hər cür mane olmağa çalışsalar da Sübhi və yoldaşları hərəkəti davam etdirirdilər. 1921-ci il yanvarın 28-də axşam Sübhi və yoldaşları Trabzona çatdılar. Jandarmlar onları çoxdan güdürdü. Kommunistlər tərksilah edildilər. Sübhinin və yoldaşlarının qollarını qandalladılar. Onları döydülər. Sonra da əvvəlcədən hazırlanmış motorlu qayıqlara basıb körpüdən uzaqlaşdırdılar. Bir az keçdikdən sonra içərisi muzdlu qatillərlə dolu ikinci qayıq dənizə çlxdı. Mustafa Sübhi və onun silahdaşlarını süngü ilə öldürüb dənizə atdılar. Bunu körpüyə qayıdan dənizçilər söyləyirdi. Dalğaların sahilə atdığı eybəcər hala salınmış cəsədləri yerli əhali görmüşdü. Görkəmli inqilabçı, türk xalqının iftixarı olan Mustafa Sübhi belə həlak oldu. Lakin Mustafa Sübhini öldürməklə düşmən, onun gördüyü işi, yaratmış olduğu partiyanı məhv sdə bilmədi. Mustafa Sübhinin dediyi kimi "nə həbsxana, nə zindan, nə qan, nə alov xalqa mane ola bilməz, milli-azadlıq və demokratik hərəkatın qarşısını ala bilməz".

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Mübarizəyə həsr edilmiş ömür. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı–1967, səh.159-163.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]