Səməd bəy Mehmandarov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
SƏMƏD BƏY MEHMANDAROV

azərb. Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandarov
SƏMƏD BƏY MEHMANDAROV
Bayraq
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hərb naziri
Bayraq
26 dekabr, 1918 — 1 aprel, 1920
Sələfi: İsmayıl xan Ziyadxanov
Xələfi: vəzifə ləğv edildi
 
Təvəllüdü: 16 oktyabr 1855(1855-10-16)
Lənkəran, Rusiya İmperiyası
Vəfatı: 12 fevral 1931 (75 yaşında)
Bakı
Atası: Sadıq Bəy
Anası: Böyüknənə xanım
Həyat yoldaşı: Yelizaveta Nikolayevna Teslavla
Uşaqları: iqor(Pir)
  1. İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[
  2. İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ Səhifə adını əlavə et

]] </gallery>


Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandarov – Rusiya İmperator ordusunun tam artilleriya generalı [1], Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin Müstəqillər fraksiyasının üzvü; Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hərb naziri, Azərbaycan SSR hərb xadimi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Səməd bəy Mehmandarov 1855-ci il oktyabrın 16-da Lənkəranda anadan olmuşdur. Bakıda gimnaziya təhsili almış, 16 yaşında Peterburqda yerləşən II Konstantinovka artilleriya məktəbinə daxil olmuşdur. 1875-ci ilin dekabrında podporuçik rütbəsi almış və üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni ilə təltif edilmişdir. 1890-cı ildə kapitan , 1898-ci ildə podpolkovnik, 1901-ci ildə polkovnik, 1904-cü ildə general-mayor rütbəsi almışdır. Rus-Yapon müharibəsində böyük rəşadət göstərmiş S.Mehmandarova 1908-ci ildə tam artileriya generalı rütbəsi verilmişdir.

PORT-ARTUR DÖYÜŞLƏRİNDƏ

1904-cü ildə rus-yapon müharibəsi başlananda Səməd bəy Mehmandarovun qırx səkkiz yaşı vardı. Yelizaveta Nikolayevna ilə evlənmələrinin bir ili tamam olmamışdı. Yelizaveta Kiyev 83 qadın gimnaziyasını bitirmişdi. Port-Artur hərbi səhra xastəxanasında şəfqət bacısı işləyirdi. - Səməd bəy kimi, o da zadəgan nəslindən idi. İyirmi bir yaşlı - Yelizavetaya həyat, elə bil anadan olandan səbir dərsi keçmişdi. O, nə ağır hərb işinə, nə də yaralı əsgərlərə qarş ı laqeyd deyildi. Zadəganlara məxsus sadəliklə Yelizaveta əsgərlərlə çox mehriban davran ırdı. Yaral ıları müalicə edir, savads ız olanların ailəsinə məktub yaz ır, müharibə çətinliyinə səbirlə, dəyanətlə dözürdü. Bir dəfə Səməd bəy ona deyir: - Komandanl ıqdan sənin Peterburqa qay ıtmağ ına icazə almışam. Haz ırl ıq gör, sabah, ya da birisi gün səni yola salacam. Ərinin üzünə şax baxan Yelizaveta: - Səməd bəy, - demişdi, - ölkədə müharibə gedirsə, səncə əsgərin yeri harada olmalıdır? - Əlbəttə, cəbhədə! - Bax, mən də cəbhədəyəm, yoxsa məni qadın görüb əsgər olmağıma şübhə edirsən? - Axı, sən ana olmağa... - Bir də bu söhbətə qayıtmayaq. Söz verirsən... Bu mövzudan vaz keçək, əzizim! Sənsiz mənə Peterburq yox, heç Paris dəlazım deyil. Yanvarın iyirmi altısında gecə yaponlar rusların Port-Artur liman ında dayanan eskadras ına hücum edib, “Retvizan”, “Sesareviç” zirehli gəmilərini və “Pallada” kreyserini yandırdılar. Müharibə başlandı. Səhərisi, Səməd bəy Mehmandarovu yeddinci Sibir at ıc ı topçu divizionun komandiri təyin etdilər. Bu quru qoşunların ın komandan ı, general-mayor Roman Kondratenkonun əmri idi. Roman İsidoroviç, Mehmandarvun döyüşdə dəyanətinə, komandirlik bacarığ ına yaxş ı bələd idi. Məhz ona görə də Səməd bəyi Şərq cəbhəsinin rəisi təyin etdi. Bura, Port-Artur müdafiəsində ən mühüm cəbhə hesab olunurdu. Yaponlar ən güclü qüvvəni də buraya yeritmişdilər. Onlar şiddətli həmlələr edir və aras ı kəsilmədən bombalar yağdırırdılar. Polkovnik Səməd bəy Mehmandarov komandan Kondratenkonun ən yax ın köməkçilərindən biri idi. Topçuların əməliyyat ına bacarıqla rəhbərlik edən Mehmandarov qala mühasirədə olanda həmişə ön mövqelərdə və çox təhlükəli yerlərdə sərrast atəşlə samurayların hücumunu dəf edirdi. Səməd bəy Mehmandarovun ən təhlükəli döyüşdə belə özünü itirmədiyinin şahidi olan Əliağa Ş ıxlinski yaz ır ki, oktyabrın on dördündə qala top atəşinə tutulan zaman Səməd bəy Mehmandarov mənim mövqeyimə gəldi. Həmin mövqe yaponlar tərəfindən on bir düyməli topdan, otuz yeddi millimetrlik x ırda dəniz topuna qədər müxtəlif toplarla atəşə tutulmuşdu. Həm də bu mövqe yaponların tüfəng və pulemyot atəşi altında idi. Bu zaman Mehmandarovun yax ınl ığ ında alt ıdüymə mərmi partladı və yerdən qalxan qara palç ıq onun üstünü buladı, amma yaralanmadı. Mehmandarov buna əsla əhəmiyyət verməyərək, böyük bir soyuqqanl ıl ıqla cibindən ağ dəsmal ın ı ç ıxarıb, təzə paltosunun üzərinə s ıçrayan palç ığ ı silməyə başladı. Dekabrın ilk günlərində yaponlar qalaya iki ağ ır zərbə vurdular. Rusların inadl ı müqavimətinə baxmayaraq, onlar qalanın bir neçə mühüm fortlarını tutdular. İkinci ağ ır zərbə isə dekabrın ikisində oldu. Komandan general Roman Kondratenko qəhrəmanl ıqla həlak oldu. Əvəzində iradəcə zəif olan general Fok komandan təyin edildi. On altı gün sonra yaponlar qalan ın taleyini həll edən Drakonov ıy Xrebet dağ ın ı ələ keçirdilər. Port-Arturun qorxaq və istedads ız komendant ı general Stessel qalan ı dərhal düşmənə təslim etmək üçün hərbi şuranın iclas ın ı çağ ırdı. Şurada iştirak edən bəzi komandirlər Stesselin təklifinə şərik oldular. Lakin general-mayor Səməd bəy Mehmandarov, polkovnik Semyonov və bir qrup mərd zabitlər təslim olmağa qəti etiraz etdilər. Döyüşkən zabitlər inad edirdilər ki, güclü yapon ordusunu geri oturtmağa hələ qüvvələri çatar. General Mehmandarov başda olmaqla onlar deyirdilər ki, qala hələ özünü saxlamağa qadirdir. Nə qədər ki mərmi var, toplardan atəş yağdıracağ ıq. Nə qədər ki patron var, tüfənglərdən atəş açacağ ıq. Mərmi və patron qurtardıqda isə süngü ilə döyüşəcəyik. Lakin cəsarətsiz general Stessel mərd zabitləri eşitmədi, silah ı yerə qoymağ ı qarnizona əmr etdi. Sonralar Rusiyaya qay ıdanda general Stessel qala müdafiəçilərinin tələbi ilə PortArturu tələsik təslim etdiyinə görə hərbi məhkəməyə verildi. General-mayor Mehmandarov və onun zabit dostları qala təslim edildikdən sonra da hərbi anda sadiq qalaraq başqa əsgər və zabitlər üçün nümunə göstərdilər. Yaponların şərtlərinə görə əsgərlər hərbi əsir al ın ır, zabitlər isə Yaponiyaya qarş ı bir daha müharibədə iştirak etməyəcəkləri 84 barədə yaz ıl ı iltizam verəndən sonra Rusiyaya qay ıda bilərdilər. Stesselin ətrafındakı mürtəce fikirli bir qrup zabit dillərindən belə bir iltizam verdilər. Lakin xalqımız ın igid oğlu Səməd bəy Mehmandarov belə bir alçaq, zabit şərəfini təhqir edən vəddən boyun qaç ırdı. Bir daha Yaponiyaya qarş ı müharibədə iştirak etməcəyi barədə dilindən iltizam vermədiyinə görə generalmayor Səməd bəy Mehmandarov əsir al ın ıb Yaponiyaya göndərildi”. O, 1906-c ı ildə Portsmut müqaviləsi bağlandıqdan sonra Rusiyaya qay ıda bildi. Məşhur Port-Artur qalas ın ın üç yüz otuz iki günlük müdafiəsi general Səməd bəy Mehmandarovun taleyinə belə qismət oldu.

BİRİNCİ DÜNYA MÜHARİBƏSİNDƏ

Birinci dünya müharibəsi başlananda Mehmandarov Vladiqafqazda yerləşən 21-ci piyada diviziyas ının komandan ı idi. Bu vaxtadək həyat ında bir çox mühüm hadisələr baş vermişdi. Əsirlikdən qay ıdan kimi yeddinci Şərqi Sibir artilleriya briqadas ın ın komandan ı təyin edildi, az sonra ona daha məsul vəzifə tapş ırıldı. – Üçüncü Sibir ordusunun korpusunda artilleriya rəisi oldu. 1908-ci il Səməd bəyə bu yüksək vəzifədən başqa daha iki böyük sevinc bəxş etdi. Həmin il iyulun on üçündə onu general-leytenant rütbəsilə təltif etdilər. Noyabrın 18-də isə tale uzun intizardan sonra ona oğul pay ı göndərdi. Səməd bəy ona Pir adı verdiBirinci dünya müharibəsi illərində general Mehmandarov bir neçə uğurlu hərbi əməliyyat ı yerinə yetirən istedadl ı sərkərdə kimi ad-san qazanmışdı. 1914-cü il sentyabrın on beşində keçirilən Lodz əməliyyatında general Mehmandarov xüsusi şöhrət qazandı. Alman general ı Makenzenin qoşunları güclü hücumla İvanqorod şəhərini 85 al ıb sürətlə Lodz şəhəri uğrunda əməliyyata başladı. Güclü təzyiqlə geri çəkilən rus qoşunları çox ağ ır vəziyyətə düşmüşdü. Bütün mövqelərdən hücuma keçən almanlar dayanmadan irəliləyərək geri çəkilən rus qoşunların ın qabağ ını kəsib onları mühasirəyə almağa çal ış ırdı. Mehmandarovun iyirmi birinci piyada diviziyas ı səksən birinci Abşeron, səksən ikinci Dağ ıstan, səksən üçüncü Samur və səksən dördüncü Şirvan polklarından təşkil olunmuşdu. Bu polkların hərəsinin özünəməxsus döyüş ənənəsi vardı. Korpus komandan ı öz bölmələrinin müqəddərat ı üçün təşvişə düşərək Mehmandarovun diviziyas ının nə vəziyyətdə olduğunu telefonla xəbər aldı. Səməd bəyin telefonda komandirlərə məxsus mərd, qısa cavab ı belə oldu: “Vəziyyət ağ ırdır. Hücuma keçirəm!”. İki rus ordusunun geri çəkildiyi belə ağ ır bir vaxtda Mehmandarovun diviziyas ı böyük bir iştahla irəliləyən düşmənə ağır zərbə vurub onu geri oturtdu. Üçgünlük ağır döyüşlərdən sonra İvanqorod şəhərinin hüdudlarına çatıb ona həmlə etdi. Birinci dünya müharibəsi tarixində Mehmandarovun bu müvəffəqiyyətli əməliyyatı alman generalı Makenzenin sürətli hücum planlarını puça çıxartdı. Geri çəkilən iki rus ordusunu isə mühasirəyə düşmək rüsvayçılığından xilas etdi.” Həmin əməliyyat zaman ı general Əliağa Ş ıxlinski Ali baş komandan tərəfindən səhra topların ın baş müfəttişi yan ında xüsusi tapş ırıq general ı vəzifəsini daş ıy ırdı. Sonralar o yaz ırdı: “O zaman rus ordusunda yeni bir silah olan ağ ır səhra topların ın vəziyyətini yoxlamaq və bu sahədə fəaliyyətə istiqamət vermək üçün qərb cəbhəsinə çağ ırıldım. Mən yeddi korpusu gəzdim və müəyyən etdim ki, yaln ız Səməd bəy Mehmandarovun korpusunda ağ ır topların vəzifəsi düzgün başa düşülmüş və bu toplar həmin vəzifələrə uyğun yerləşdirilmişdir. Bu iş korpus top müfəttişinin təşəbbüsü yox, məhz mahir topçu olan Mehmandarovun şəxsi təşəbbüsünün nəticəsi idi”. Bu müharibədə misilsiz qələbələrə görə Mehmandarova tam artilleriya general ı rütbəsi verildi. 1915-ci ildə o, ikinci Qafqaz ordu korpusuna komandan təyin edildi. General Səməd bəy Mehmandarovun döyüşlərdə göstərdiyi igidliyi və əsgərlərlə xoş rəftarı haqqında onun müasirləri iftixarla söhbət aç ırlar. Mayor Hac ıağa İbrahimbəyli yaz ır ki, general Mehmandarov birinci dünya müharibəsi zaman ı çox böyük şöhrət qazanmışdı. Vuruşmaların ən qorxulu dəqiqələrində onun misilsiz soyuqqanl ıl ığ ı və hədsiz qoçaql ığ ı rus ordusunda məşhur idi. O, təbiətən ədalətli, namuslu, düz dan ışan adamları sevir, onlara kömək göstərir, ürəyi düz olmayanlara qarş ı isə amans ız idi. Ona tabe olanların hamıs ı ondan çəkinər, lakin onu sevər və ona inanardılar..


1917-ci ilin əvvəlində Rusiyanın bütün hərbi ordenləri ilə, eləcə də İngiltərənin, Fransanın, Rumıniyanın bir neçə hərbi ordenləri ilə təltif edilmişdi.

1917-ci il fevral burjua inqilabı baş verərkən S.Mehmandarov Qafqazda idi. Həmin ilin aprel ayında o, vəzifəsini həmişəlik tərk edib istefaya çıxmış, bir müddət Vladiqafqaz şəhərində yaşamış, sonra Azərbaycana gəlmişdir.

S.Mehmandarov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökümətində 1918-ci ilin 25 dekabrından Hərbi Nazir vəzifəsini tutmuş və müstəqil Azərbaycanın qısa müddətdə 30 minlik ordusunu yaratmağa nail olmuşdu. 1919-cu ilin yazında ingilis hərbi hissələri Azərbaycanda olduğu dövrdə Hərbi Nazir S.Mehmandarov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti başçısı Nəsib bəy Yusifbəyliyə göndərdiyi rəsmi məktubda bildirmişdi ki, İngilis hərbi dəstələri Azərbaycanda məskun olduqları yerlərdə talanlar edir, kəşfiyyat işi aparırlar. Bunlara etiraz olaraq S.Mehmandarov İngiltərə hökumətinin I dünya müharibəsi illərində ona verdiyi ordenləri İngiltərə hökumətinə qaytarmağı Azərbaycan hökumətindən xahiş etmişdi.

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Nəriman Nərimanovun şəxsi zəmanəti əsasında hərbi fəaliyyətini davam etdirmiş və Azərbaycanda yaradılmış hərbi komandirlər məktəbində 1921-1928-ci illərdə müəllimlik etmişdir. Qafqaz ordusunun komandiri olmuş Birinci dərəcəli Ordu komandiri İ.Ç.Yakir 1925-ci ildə yazmışdı: "Mehmandarov nadir artileriyaçıdır".

S.Mehmandarov 1924-1927-ci illərdə Azərbaycanda hərbi sahədə aparılan geniş islahatlarda və tədbirlərdə fəal iştirak etmişdir.

1928-ci ildə S.Mehmandarov səhhətinə görə orduda xidmətdən təxris olunmuş və ona fərdi dövlət təqaüdü verilməsi müəyyən edilmişdi.

S.Mehmandarov rus, türkfars dillərini yüksək səviyyədə bilirdi. Ömrünün son üç ilində islam tarixi və fəlsəfə ilə məşğul olmuşdur.

Səməd bəy Mehmandarov 12 fevral 1931-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Filmoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

  1. Sizi dünyalar qədər sevirdim (film, 1985)
  2. Səmədbəy (film, 1995)
  3. Artilleriyanın "Allah"ı sayılırdı (film, 1996)
  4. Tənha ruh (film, 1998)
  5. Cümhuriyyət generalları (film, 2006)
  6. Sərdadr (film, 2015)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Мехмандаров Самед-Бек-Садык-Бек-оглы" — regiment.ru . Retrieved 24 July 2013.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]