Ananiya Şiraklı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Ananiya Şiraklı
Անանիա Շիրակացի
2014 Erywań, Matenadaran (07).jpg
Doğum tarixi: təxminən 610(610-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri: Ayrarat əyalətinin Şirak havarı
Vəfatı: təxminən 685(685-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Elm sahəsi: riyaziyyatçı, astronom, coğrafiyaşünas
Tanınır: «Aşxaratsuyts əsərinin müəllifi

Ananiya Şiraklı[1]; Şirakasi (erm. Անանիա Շիրակացի; təxminən 610-cu il — təxminən 685-ci il[2]) — erməni coğrafiyaşünası, filosof, riyaziyyatçı, kartoqraf, tarixçi, astronomkimyaçı, qədim erməni təbiətşünaslığının banisi[3].

Bioqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Şirak vilayətində anadan olmuşdur[2]. Bəzən özünü Şirakavan adlı yerin adı ilə Şiravakansi də adlandırıb[2]. Atasının adı Ovannes idi[2][4]. Ermənistanda ilkin təhsilini alıb, təhsilini davam etdirmək üçün Bizansa yola düşüb. O, Feodosiopol (Karin) şəhərindən keçərək, IV Ermənistan vilayətinə getmiş və orada riyaziyyatçı Kristosaturdan təhsil almışdır. Hesab edilir ki, o, «bütün elmləri oyrənmədi», bir müddətdən sonra Trabzona üz tütdu, hansı ki orada məşhur alim Tixik onun müəllimi olub[4], Şirakasinin özünün yazdığı kimi, Tixik erməni yazısının bilicisi»[2] idi. Burada Ananiya Şiraklı 8 ilə yaxın təhsil alır[5]. Təhsilini başa vurduqdan sonra Ermənistana qayıdır və orada elmi və pedoqoji fəaliyyətə başlayır, kvadriviumun[q 1] əsasları tədris olunan məktəblər açır.

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Ananiya Şiraklının hesab, salnamə (xronologiya) nəzəriyyəsi, kosmoqrafiya və coğrafiya[2][6] mövzuları üzrə 20-dən artıq əsəri var[7]. Ən məşhurları aşağıdakılardır:

  • «Ananiya Şirakasinin riyaziyyatı — çəki və ölçü haqqında»
  • «Məsələlər və həlləri» (hesab məsələləri toplosu)
  • Təqvim və kosmoqrafiya üzrə traktat
  • «Coğrafiya»
Ananiya Şiraklının hesab dərsliyinin səhifəsi, 1283-cü il

«Məsələlər və həlləri» adlı hesab dərsliyində cədvəllər içində hesab sənəti üzrə materiallar cəmləşib[6] və bu dövrümüzə qədər gəlib çatmış ən qədim dərsliklərdən biridir[3][6]. Ananiya Şiraklı riyaziyyat üzrə təhsilin inkişafına əhəmiyyətli təkan vermişdir[8].

Erməni tarixi mənbələrindən məlumduir ki, Ananiya Şiraklı erməni katolikosu Anastasın (662—668) təkidi ilə erməni təqvimini qaydaya salmışdır. O zamanlar Ermənistanda xətalı günəş təqvimindən istifadə edilirdi, hansı ki bütün illər 365 gündən ibarət idi və uzun illər olmayıb. Elə buna görə də fəsillər və xüsusi tarixlər tədricən ildə yerini dəyişirdi. Şirakasi Roma təqvimi əsasında dəyişməyən təqvim hazırladı. Amma katolikosun ölümündən sonra onun yaratdığı təqvimlə maraqlanan olmadı.

«Aşxaratsuyts»[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Aşxaratsuyts

Şirakasinin tərtib etdiyi «Dünyanın coğrafi xəritəsi» daha çox «Aşxaratsuyts», yaxud «Erməni Coğrafiyası» adı ilə tanınır, hansı ki Ermənistanın tarixi coğrafiyası ilə yanaşı burada Asiya, Avropa ölkələrinə və Liviyaya (Afrika) aid ətraflı coğrafi və kartoqrafik məlumatlar, qədim və orta əsrlər Ermənistanının Böyük Ermənistan və bundan qərbdəki Kiçik Ermənistanın hüdudlarında mövcud olmuş inzibati-siyasi vəziyyət ətraflı təsvir edilir. Daha əvvəl bu iş səhvən Movses Xorenliyə aid edilmişdir[9]. Əsər ilk dəfə 1683-cü ildə Marseldə çap olunub.

Xronika[redaktə | əsas redaktə]

Anonim VII əsr xronikası da bəzən Ananiya Şirakasiyə aid edilir[2][10]. Burada müəllif İran, Babil, Roma, Bizans və digər ölkələrin tarixi ilə əlaqəlidir[11], Xorenatsinin, Sebeosun və digərlərinin yazdıqlarından istifadə edir[11]. «Xronika» Adəmin dövründən başlayır və 685-ci ildə[2] – xəzərlərin Ermənistana, Gürcüstana və Albaniyaya hücumları vaxtında bitir[12].

«Kosmoqrafiya və təqvim»[redaktə | əsas redaktə]

Şirakasi həm də astronomiya, meteorologiya и fiziki coğrafiya məsələlərindən bəhs olunan 48 fəsillik «Kosmoqrafiya və təqvim» əsrinin müəllifidir[13]. Şirakasi dünyanın strukturunu yumurtaya bənzədirdi (Yer  — yumurtanın sarısı, atmosfer — yumurtanın ağı, göy qübbəsi  — yumurtanın qabığı) və Günəş ilə Aya qədər olan məsafəni müəyyənləşdirməyə cəhd edib. Bununla yanaşı o, haqlı olaraq hesab edib ki, Kəhkəşan ulduzlar topasıdır, Ay isə işıq saçmır – yalnız Günəş işığını əks etdirir. O, Yerin kürəşəkilli olduğunu yazıb[14].

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Orta əsrlərdə dəqiq elmlərin ümumi adı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ananiya Şiraklı // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — I cild. Bakı, 1976. — Səh.: 325.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Анания Ширакаци // Православная энциклопедия. — М., 2000. — Səh. 224.
  3. 3,0 3,1 История всемирной литературы. — М.: Наука, 1984. — Т. 2. — С. 296—299.
  4. 4,0 4,1 Michael E. Stone. Adam and Eve in the Armenian Traditions, Fifth through Seventeenth Centuries. — Society of Biblical Lit, 2013. — P. 684. — (Early Judaism and its literature, 38).
  5. Р. Хьюсен, «Science in Seventh-Century Armenia: Ananias of Širak», Isis, vol. 59, No. 1, (Spring, 1968), p. 34—35
  6. 6,0 6,1 6,2 Анания ШиракациBöyük Sovet Ensiklopediyasındakı məqalə  (3-cü nəşr).
  7. Wayne Orchiston, David A. Green, Richard Strom. New Insights From Recent Studies in Historical Astronomy: Following in the Footsteps of F. Richard Stephenson: A Meeting to Honor F. Richard Stephenson on His 70th Birthday. — Springer, 2014. — Vol. 43. — P. 106-107. — (Astrophysics and Space Science Proceedings).
  8. Российская педагогическая энциклопедия / Под ред. В. Г. Панова. — 1993.
  9. «Армянская География VII века по Р. Х (приписывавшаяся Моисею Хоренскому)». Пер. с др.-арм. и коммент. К. П. Патканова. — СПб., 1877.
  10. Philip Wood. History and Identity in the Late Antique Near East. — Oxford University Press, 2013. — P. 32.
  11. 11,0 11,1 В. М. Варданян. Анания Ширакаци – символ духовной и политической самостоятельности армян (erm.) // Вестник общественных наук. — Ереван, 2013. — № 3. — Səh. 16.
  12. В. М. Варданян. Анания Ширакаци – символ духовной и политической самостоятельности армян (erm.) // Вестник общественных наук. — Ереван, 2013. — № 3. — Səh. 17.
  13. Р. Хьюсен, «Science in Seventh-Century Armenia: Ananias of Širak», Isis, vol. 59, No. 1, (Spring, 1968), p. 40—41.
  14. Ravi Agarwal, Syamal Sen. Creators of Mathematical and Computational Sciences. — Springer, 2014. — P. 103. . (современный научный консенсус атрибутирует это открытие древнегреческим учёным VI века до н. э.)

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Анания Ширакаци. Космография. Пер., пред. и комм. К. С. Тер-Давтян и С. С. Аревшатяна. Ереван, 1962.
  • Абраамян А. Г. Научные труды ученого VII в. Анании Ширакаци. Ереван, 1944.
  • Абраамян А. Г. Таблицы лунного круга Анании Ширакаци. Ереван, 1965.
  • Абрамян А. Г., Петросян Г. Б. Анания Ширакаци. Ереван, Из-во ЕрГУ, 176 с. 1970.
  • Орбели И. А. Вопросы и решения вардапета Анания Ширакца, армянского математика VII века. В кн.: Орбели И. А. Избранные труды. Ереван, 1963, с. 512—531.
  • Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.

Linklər[redaktə | əsas redaktə]