Cümhuriyyət tələbələri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Cümhuriyyət tələbələri — 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Qərbi Avropa, RusiyaTürkiyədə ali təhsil almaq üçün seçilmiş və böyük hissəsi xarici universitetlərdə təhsil almış bir qrup tələbə. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən təxminən 100 tələbə xaricə göndərilmiş, Təhsil Nazirliyinə isə buna görə 7 milyon rubl təsis edilmişdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra, Qırmızı Ordunun ölkəyə giriş nəticəsində ölkənin sovetləşməsinə baxmayaraq, tələbələr təhsilini davam etdirmişdir. Təhsilini bitirdikdən sonra, tələbələrin əksəriyyəti Azərbaycana dönmüş, zavod rəhbərləri və neft yataqlarının idarəçiləri kimi əhəmiyyətli uğurlar əldə etmişlər. Onların bəziləri hətta Lenin ordeni kimi dövlət mükafatları ilə təltif olunmuşdur.

Lakin 1930-cu illərdə tələbələrin bir qismi, Azərbaycan müstəqilliyinin bərpə edilməsi və Almaniya üçün casusluq ittihamı ilə NKVD tərəfindən repressiyaya uğramışdır.

Haqqında[redaktə | əsas redaktə]

1919-cu ilin sonunda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti təhsil sahəsində bir sıra islahatlar həyata keçirirdi. İbtidai və orta məktəblər üçün dərslik nəşr edilmişdi, ölkənin müxtəlif bölgələrində seminariyalar açılmışdı, Bakı Dövlət Universiteti təsis edilmişdi və Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun yaradılması haqqında qanun qəbul olunmuşdu. Universitetin açılması məhdudlaşdırmadan, Ölkədə elm və təhsilin inkişafına xüsusi diqqət yetirən Cümhuriyyət hökuməti, milli kadrlar hazırlamaq üçün yollar axtarırdı. Çətin hərbi-siyasi vəziyyətə baxmayaraq, azərbaycanlı gənclərin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qərar verilmişdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycanın nailiyyətlər siyahısını sayanda, qeyd edirdi:

" Müxtəlif sahələrdə ali təhsil üçün — memarlıq və etnologiyadan tutmuş təyyarə və gəmiqayırmaçılığa qədər dövlət hesabına 100-ə yaxın azərbaycanlı tələbə Avropanın ən yaxşı məktəblərə göndərilib. "

Azərbaycan Parlamenti hökumətin təklifinə əsasən 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qanun qəbul etmişdi. Parlament xaricə göndəriləcək gəncləri müəyyən etmək üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə beş nəfərdən (Mehdi bəy Hacınski, Əhməd bəy Pepinov, Qara bəy Qarabəyov, Abdulla bəy Əfəndizadə) ibarət xüsusi müsabiqə komissiyası yaratmışdı. Komissiyanın qərarına əsasən, ali təhsil almaq üçün 45 nəfər Fransa, 23 nəfər İtaliya, 10 nəfər İngiltərə, 9 nəfər Osmanlı ali məktəblərinə göndərilmişdi. Rusiyada oxumaq üçün seçilmiş 13 nəfər gənc orada Vətəndaş müharibəsi başlandığı üçün təhsil almağa gedə bilməmişdi.

1919-cu il iyulun 23-də qəzet oxuculara bildirir ki, Bakıda Vəkilllər şurasının qərarı ilə korlar məktəbi açılacaqdır. "Tələbələr haqqında" sərlövhəli xəbərdə isə oxuyuruq: "Maarif nəzarəti 100 nəfər tələbəni xaricə göndərəcək. Hər tələbəyə 36.000 manat xərcləmək və 5.000 manat yol pulu hesablanıb. Cəmi 4.100.000 manat edir".

Qəzetin 31 iyul tarixli sayında "Tələbələrin nəzərinə" elanından bəlli olur ki, İsveçrəyə 51 nəfər, Fransaya 13 nəfər, Osmanlıya 4 nəfər, İtaliyaya 1 nəfər, Rusiyaya 17 nəfər, İngiltərəyə 3 nəfər, Almaniyaya 2 nəfər gənc göndəriləcəkdir.

"Azərbaycan" qəzeti səhifələrindəki materiallar və eləcə də arxiv sənədləri göstərir ki, əcnəbi ölkələrə təhsil almağa göndəriləcək tələbələrin qəbul etdiyi şərtlər H.Z.Tağıyev tərəfindən təsdiq olunmuş maddələrin əsasında hazırlanmışdır. Böyük xeyriyyəçi – milyonçunun şərtləri belə idi:

Fransada təhsil alan tələbələrdən bir qrup
  1. Hər tələbəyə təhsil müddəti ərzində 50 manat veriləcəkdir. Yay tətillərində Qafqaza gəliş-gediş xərcləri də ayrıca ödəniləcəkdir.
  2. Tələbə ali təhsilini bitirdikdən sonra mütləq vətəninə dönərək öz ölkəsinə xidmət edəcəkdir.
  3. Tələbə qeyri-türklə evlənməyəcəkdir.
  4. Tələbə təhsilini bitirib həyata atıldıqdan sonra təhsil müddəti ərzində Hacı Zeynalabdindən aldığı pulları Xeyriyyə Cəmiyyətinə birdəfəlik və yaxud da hissə-hissə ödəyəcəkdir.

Azərbaycan parlamentinin xüsusi dövlət komissiyası H.Z.Tağıyevin maddələrini redaktə etmiş, 3-cü maddəni isə ixtisara salmışdır.

Yeri gəlmişkən, H.Z.Tağıyevin hər bir tələbəyə ayırdığı vəsait öz zamanına görə çox idi. Nəriman Nərimanovun "Borc iltizamı"nda oxuyuruq:

"1902-ci il iyunun 27-də mən, aşağıda imza edən kollec katibi Nəriman Nərimanov bu iltizamı fəxri vətəndaş Hacı Zeynalabdin Tağıyevə verirəm, ondan ötrü ki, o – Tağıyev ali məktəbdə təhsilimi davam etdirmək üçün mənə beş il ərzində, birinci iki ilin hərəsində 360 manat verir, bu da cəmi iki min iki yüz səksən (2280) manat edir və mən elmlər kursunu başa çatdırandan sonra bu məbləği tamamilə ona, Tağıyevə qaytaracağıma söz verirəm. Bu barədə imza atıram. İmza: Nəriman Nərimanov".

Dövlət xadimi Əziz Əliyev 1951-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini vəzifəsində işləyərkən H.Z.Tağıyevin yaxşılığından dəst-xəttilə yazdığı tərcümeyi-halında bunları xatırlayırdı: "1917-ci ildə bütün fənnlərdən "5" qiymət almaqla gimnaziyanı qızıl medalla bitirdim. Təhsili davam etdirmək üçün vəsaitin olmadığına görə, maddi yardım üçün o vaxt Bakı milyonçusu Tağıyevə müraciət etdim. O, mənə 300 manat miqdarında pul göndərdi. Bu pulun bir hissəsinə anam üçün ərzaq aldım. Qalan hissəsini isə özümlə götürüb Petroqrada getdim. Attestat müsabiqəsi yolu ilə Hərbi-Tibb Akademiyasına daxil oldum".

"Azərbaycan" qəzetinin 1919-cu il 9 dekabr tarixli sayındakı "Müsəlman tələbələrin xarici ölkələrə göndərilməsi" yazısından bəlli olur ki, hökumət bu tədbiri mütəşəkkil həyata keçirmək məqsədilə tələbələrin nümayəndələrindən ibarət təşkilat yaratmışdır. Təşkilat bürosunun sədri Teymur bəy Aslanov maarif nazirliyinin nümayəndəsi Şaxtaxtinski ilə birlikdə lazımi yol vəsiqələri almaq üçün Tiflis və Batum şəhərlərində olmuşlar.

Qəzetin 1919-cu il 12 dekabr sayındakı "Tələbələrin yığıncağı" sərlövhəli xəbərdə tələbə bürosunun qərarı ilə xaricə yola düşən gənclərin bəzi ərzaq və digər ləvazimatla təmin olunması məsələləri həll edildiyi yazılmışdır. Ticarət və sənaye nazirlikləri hər bir tələbəyə 40 arşın parça, 2 cüt döşəkağı, 2 ədəd əl-üz dəsmalı, 6 ədəd yaylıq və s. vermişlər..

1919-cu ildə xaricdə tələbələrin təhsili ilə məşğul olan doktor Bəhram bəy Axundov İstanbuldan Parisə Ceyhun Hacıbəyliyə təşviş dolu bir məktub göndərir.

"Əziz Ceyhun! Tələbələrdən çox nigaranam. İki aydan da bir az artıq müddətdə Bakıda çox çalışdım. Öz əllərimlə 200 brilyant seçib tələbələrlə yola saldım. Sata bildilər, ya yox, məlumatım yoxdu. Nərimanov bu barədə Berlin nümayəndəliyinə sorğu göndərmişdi. Nərimanın Moskvaya gedişi ilə hər şey alt-üst olub. Sabah nə olacaq deyə bilmərəm. Məchulluqla üz-üzə dayanmışıq. Mən onları unutmuram, unutmayacağam da. Bakıya qayıdan kimi yenə onlara yardım etməyə çalışacam. Təki oxusunlar, bizim bu uşaqlara ehtiyacımız var". İmza: Bəhram Axundov

Təhsil başa çatdıqdan sonra[redaktə | əsas redaktə]

Tələbələrin əksəriyyəti təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycana dönmüş və vətən uğrunda çalışmışlar. Azərbaycanda məzunlar görüşlərini davam etdirmiş, sevinclərini və uğursuzluqlar bölüşürdülər. Tədqiqatçı Məmməd Cəfərov qeyd edir ki, zamanla, bu insanlar müstəqil Azərbaycanı tərk edib, Avropada 5–10 il yaşadılar və kapitalist idarə üsullarını sovet ilə müqayisə edirdilər. Məzunlar mövcud sistemə passiv və ya aktiv mübarizə ehtiyacının fikirinə gəlmişdilər.

Siyahı[redaktə | əsas redaktə]

Şəkil Adı və soyadı Təhsil müəssisəsi Fakültə Qeyd
Abbas Atamalıbəyov.jpg
Abbas Atamalıbəyov Paris Universiteti Gəmiqayırma
Abbas bəy Əliyev.jpg
Abbas bəy Əliyev Berlin Kommersiya İnstitutu
Abbas bey Muradov.jpg Abbas bəy Muradov Paris Universiteti Tibb
Abbas Bağırlı.jpg
Abdulla Bağırlı Kiyev Kommersiya İnstitutu Təhsilini başa çatdırması haqqında məlumat yoxdur
Abdulla Əfəndiyev.jpg
Abdulla Əfəndiyev Berlin Kommersiya İnstitutu Təhsilini başa çatdırması haqqında məlumat yoxdur
Abdulla Rəhimzadə.jpg
Abdulla Rəhimzadə Berlin Universiteti Təhsilini başa çatdırması haqqında məlumat yoxdur
Abdulla Tahirzadə.jpg
Abdulla Tahirzadə İstanbul Universiteti Riyaziyyat
Adil bəy Ağabababəyov-Muğanlinski.jpg
Adil bəy Ağabababəyov-Muğanlinski Leypsiq Universiteti
Ağa Abdulla Dadaşov.jpg
Ağa Abdulla Dadaşov
Ağabala Məmmədov.jpg
Ağabala Məmmədov Xarkov Texnologiya İnstitutu Mexanika
Ağaəli Abdullayev.jpg
Ağaəli Abdullayev Xarkov Texnologiya İnstitutu Mexanika
Ağalar İsgəndərov.jpg
Ağalar İskəndərov Berlin Universiteti
Ağacəfər Əbdürrəhmanov.jpg
Ağacəfər Əbdürrəhmanov Berlin Universiteti
Ağasəfər Mustafayev Novoçerkask Universiteti
Ağahəsən Mustafayev.jpg
Ağahəsən Mustafayev Berlin Politexnik İnstitutu
Aslan bəy Vəzirov.jpg
Aslan bəy Vəzirov Paris Universitetinin fizika-kimya və Nansi geologiya institutu Geologiya Azərbaycan Sənaye İnstitutunda neft və kimya üzrə ixtisası üzrə pedaqoji fəaliyyətini davam etdirdi.
Balağa Ağayev.jpg
Balağa Ağayev Paris Universiteti
Bayram Hacıyev.jpg
Bayram Hacıyev Paris Universiteti
Baxşəli bəy Sultanov Novoçerkassk Politexnik İnstitutu
Bəhram Abdinov.jpg
Bəhram Abdinov Bonn Universiteti
Bəhram Hüseynov.jpg
Bəhram Hüseynov Darmştadt Ali Texniki Məktəbi Azərbaycan SSR Xalq Torpaq Komissarlığında "Azərkəndelektrik" bölməsinin rəhbəri olmuşdur.
Behbudəli Zeynalov.jpg
Behbudəli Zeynalov Berlin Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Cavad bəy Almuradov.jpg
Cavad bəy Almuradov Frayberq Dağ-Mədən akademiyası
Cəmil bəy Musayev.jpg
Cəmil bəy Musayev İstanbul Universiteti
Cəfər Kazımov.jpg
Cəfər Kazımov Frayberq Dağ-Mədən akademiyası
Jabrayil Rahimov.jpg Cəbrayıl Rəhimov Paris Universiteti
Əli Kərimov ? Tarix-filologiya
Ali Yusifzade.jpg Əli Yusif Paris Ali Siyasi Elmlər Akademiyası Diplomatiya
Hacı Səədi İstanbul Universiteti
Hilal Münşizadə.jpg
Hilal Münşizadə Berlin Universiteti
Hənifə Pirverdiyev.jpg
Hənifə Pirverdiyev Berlin Politexnik İnstitutu
Həmid Məmmədxəlil.jpg
Həmid Məmmədxəlil Münhen Universiteti
Hüseynbala Məmmədov.jpg
Hüseynbala Məmmədov Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Hüseyn Nağıyev.jpg
Hüseyn Nağıyev Berlin Universiteti
Hüseyn Şıxıyev.jpg
Hüseyn Şıxıyev Berlin Universiteti
Hüseynqulu Səlimov.jpg
Hüseynqulu Səlimov Xarkov Texnologiya İnstitutu Kimya
Əbdül Əbdülzadə İstanbul Universiteti Hüquq
Əbdülhəmid ağa Cavanşir.jpg
Əbdülhəmid ağa Cavanşir Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Əbdülsəməd Məmmədyarov Xarkov Texnologiya institutu
Əbdürrəhman Tağıyev Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Ələkbər bəy Əliyev.jpg
Ələkbər bəy Əliyev Berlin Kənd Təsərrüfatı institutu
Ələkbər Cabbarov.jpg
Ələkbər Cabbarov Nansi Universiteti
Əlibala Xudaverdiyev.jpg
Əlibala Xudaverdiyev Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Əliyar Əmircan Nansi Universiteti
Əliyusif Cəfərov.jpg
Əliyusif Cəfərov Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Əlimuxtar Həsənov.jpg
Əlimuxtar Həsənov İstanbul Universiteti
Əlihüseyn Hüseynov (I).jpg
Əlihüseyn Hüseynov Rostok Universiteti
Əhməd Rəcəbli.jpg
Əhməd Rəcəbli Roma Ali Eksperimental Aqrar Kral İnstitutunu
Əhməd Şahnəzərov.jpg
Əhməd Şahnəzərov Nansi Ali Toxuculuq məktəbi
Əşrəf Əliyev (mühəndis).jpg
Əşrəf Əliyev Frayberq Dağ-Mədən akademiyası
Əsildar bəy Ağabababəyov-Muğanlinski.jpg
Əsildar bəy Ağabababəyov-Muğanlinski Leypsiq Universiteti
Ajdar bey Akhundov.jpg
Əjdər bəy Axundov Paris Universiteti
Yusif Salahov.jpg
Yusif Salahov Münhen Universiteti
Farman bey Narimanbeyli.jpg
Fərman bəy Nərimanbəyli Haisi Politexnik institutu
Lətif Qədimi.jpg
Lətif Qədimi Almaniya Ali Texniki Məktəbi
Mahmud Nəbiyev Xarkov Universiteti
Məcid bəy Qaracaəmirli Xarkov Universiteti
Məhiş bəy Səfərov.jpg
Məhiş bəy Səfərov Berlin Universiteti
Mirzahuseyn Guliyev.jpg Mirzəhüseyn Quliyev Berlin Universiteti
Mirzeynalabdin Mirgasimzade.jpg Mirzeynalabdin Mirqasımzadə Paris Universiteti
Mir İsmayıl Seyidzadə.jpg
Mir İsmayıl Seyidzadə Berlin Universiteti
Mir Məmmədrza Seyidəliyev Berlin Universiteti
Mir Sadıq Sadıqov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
Miri bəy Vəzirov.jpg
Miri bəy Vəzirov Paris Universiteti
Mirzə Hacızadə.jpg
Mirzə Hacızadə Berlin Politexnik İnstitutu
Mirzə Mənsur Umudov.jpg
Mirzə Mənsur Umudov Paris Universiteti
Məhəmməd Ağaoğlu Vena Arxeoloji İnstitutu
Məhəmməd Ağarəhimov Berlin Universiteti
Məmmədrəşid Bosnalızadə Paris Universiteti
Məmməd bəy Muradov.jpg
Məmməd bəy Muradov Roma Universiteti
Məmməd bəy Hacıyev.jpg
Məmməd bəy Hacıyev Berlin Universiteti
Məmməd bəy Xələfbəyov.jpg
Məmməd bəy Xələfbəyov İstanbul Universiteti
Mammadamin Afandiyev.jpg
Məmmədəmin Əfəndiyev Darmştadt Ali Texniki Məktəbi
Məmmədəli Rəhimli.jpg
Məmmədəli Rəhimli Darmştadt Ali Texniki Məktəbi
Məmmədzəki Dursunzadə.jpg
Məmmədzəki Dursunzadə İstanbul Universiteti
Mürsəl bəy Şahsuvarov.jpg
Mürsəl bəy Şahsuvarov Münhen Universiteti
Murad Teymurkhanov.jpg Murad Teymurxanov Karlsruhe Universiteti
Mustafa Mustafayev (student).jpg
Mustafa Mustafayev Tuluza Ali Texniki Məktəbi
Mustafa ağa Vəkilov.jpg
Mustafa ağa Vəkilov Paris Universiteti
Nəbi Məmmədov Kiyev Dövlət Kommersiya İnstitutu
Nusret Rzayev.jpg
Nüsrət Rzayev Berlin Universiteti Tibb
İsmayıl Axundov (I).jpg
İsmayıl Axundov Berlin Politexnik İnstitutu
İsmayıl Yüzbaşov Xarkov Universiteti
Israfil Ashrafov.jpg
İsrafil Əşrəfov Paris Universiteti
Isgandar Rzazade.jpg İskəndər Rzazadə Darmştad Ali Texniki Məktəbi
İskəndər Vəliyev Peruça Universiteti
İskəndər bəy Sultanov (II).jpg
İskəndər bəy Sultanov Berlin Politexnik İnstitutu
Yusif bəy Ağasıbəyli.jpg
Yusif bəy Ağasıbəyli Drezden Politexnik İnstitutu
Firudin Əliyev.jpg
Firudin Əliyev Karispuye Politexnik İnstitutu
Qəhrəman Məmmədov.jpg
Qəhrəman Məmmədov Berlin Universiteti
Rashid.png
Rəşid bəy Topçubaşov Paris Universiteti
Salman Hüseynov.jpg
Salman Hüseynov Firtsburq İnstitutu
Səməndər Axundzadə.jpg
Səməndər Axundzadə Frayberq Dağ-Mədən akademiyası
Surxay bəy Şahsuvarov.jpg
Surxay bəy Şahsuvarov Frayberq Dağ-Mədən akademiyası
Süleyman Muxarski.jpg
Süleyman Muxarski Lion Universiteti
Zal Məmmədov.jpg
Zal Məmmədov Drezden Politexnik İnstitutu
Zaur bəy Daqirov.jpg
Zaur bəy Daqirov Paris Universiteti
Zəkəriyyə Xiromanov.jpg
Zəkəriyyə Xiromanov Firtsburq İnstitutu
Zeynal bəy Əlizadə.jpg
Zeynal bəy Əlizadə Roma Kral Rəssamlıq Akademiyası
Zeynalabdin Əliyev Roma Krallıq Rəsm Akademiyası
Zeynalabdin Huseynov.jpg
Zeynalabdin Hüseynov Paris Universiteti
Lətif Qədimi.jpg
Lətif Qədimi Karispuye Politexnik İnstitutu
A. Nuru Hoten Politexnik İnstitutu
Taghi Rzayev.jpg
Tağı Rzayev Paris Universiteti
Rzaqulu Həsənov.jpg
Rzaqulu Həsənov Frayberq Dağ-Mədən akademiyası
Teymur bey Aslanov.jpg
Teymur bəy Aslanov Paris Universiteti
Teymur bəy Vəkilov.jpg
Teymur bəy Vəkilov Xarkov Tibb institutu Qazaxıstana sürgün olunmuşdur.
Umbay Əmirov.jpg
Umbay Əmirov Xarkov Tibb institutu
Xaspolad bəy Hacıyev.jpg
Xaspolad bəy Hacıyev Paris Universiteti

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001;
  • Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920).
  • Parlament (stenoqrafik hesabatlar), B., 1998;
  • Paşayev A., Açılmamış səhifələrin izi ilə, B., 2001;
  • Азербайджанская Демократическая Республика (1918–1920). Законадательные акты (сборник документов) Б.,1998;
  • Абуталыбов Р., Азербайджанские студенты в Западной Европе, газ. "Панорама", 1996, 15-е марта.
  • Ədalət Tahirzadə. Cəfər Kazımov – Sovet uranını tapanlardan biri. Bakı: "Kür", 2001.28 səh.
  • Ədalət Tahirzadə. İsgəndər Rzazadə – Azərbaycanın ilk energetiki. Bakı, "Kür" nəşriyyatı, 2000, 36 səh.
  • Адалет Тагирзаде. Искендер Риза-заде – первый энергетик Азербайджана. Баку. Изд-во "Кюр", 2000, 64 стр.
  • Ədalət Tahirzadə, Əliyev Ələkbər Məşədi Qəhrəman oğlu. – "525-ci qəzet", 28 sentyabr, 4, 11 oktyabr 2008, №180, 182, 187
  • Ənvər Çingizoğlu, Nərimanbəylilər, "Soy" dərgisi, 8 (28), 2009.
  • Ənvər Çingizoğlu, Səfərovlar, "Soy" dərgisi, 2 (7), 2007. səh.52–59.
  • Ənvər Çingizoğlu, Hacıyevlər, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2009, №5, səh.30–33

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]