Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tələbələri

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Cümhuriyyət tələbələri səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Parisdəki bir qrup azərbaycanlı tələbə. 1920-ci ilin əvvəlləri.[qeyd 1 1][1]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tələbələri — 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Qərbi Avropa, RusiyaTürkiyədə ali təhsil almaq üçün seçilmiş və böyük hissəsi xarici universitetlərdə təhsil almış bir qrup tələbə. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən təxminən 100 tələbə xaricə göndərilmiş, Təhsil Nazirliyinə isə buna görə 7 milyon rubl təsis edilmişdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra, Qırmızı Ordunun ölkəyə giriş nəticəsində ölkənin sovetləşməsinə baxmayaraq, tələbələr təhsilini davam etdirmişdir. Təhsilini bitirdikdən sonra, tələbələrin əksəriyyəti Azərbaycana dönmüş, zavod rəhbərləri və neft yataqlarının idarəçiləri kimi əhəmiyyətli uğurlar əldə etmişlər. Onların bəziləri hətta Lenin ordeni kimi dövlət mükafatları ilə təltif olunmuşdur.

Lakin 1930-cu illərdə tələbələrin bir qismi, Azərbaycan müstəqilliyinin bərpə edilməsi və Almaniya üçün casusluq ittihamı ilə NKVD tərəfindən repressiyaya uğramışdır.

Haqqında[redaktə | mənbəni redaktə et]

1919-cu ilin sonunda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti təhsil sahəsində bir sıra islahatlar həyata keçirirdi. İbtidai və orta məktəblər üçün dərslik nəşr edilmişdi, ölkənin müxtəlif bölgələrində seminariyalar açılmışdı, Bakı Dövlət Universiteti təsis edilmişdi və Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun yaradılması haqqında qanun qəbul olunmuşdu. Universitetin açılması məhdudlaşdırmadan, Ölkədə elm və təhsilin inkişafına xüsusi diqqət yetirən Cümhuriyyət hökuməti, milli kadrlar hazırlamaq üçün yollar axtarırdı. Çətin hərbi-siyasi vəziyyətə baxmayaraq, azərbaycanlı gənclərin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qərar verilmişdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycanın nailiyyətlər siyahısını sayanda, qeyd edirdi:

" Müxtəlif sahələrdə ali təhsil üçün — memarlıq və etnologiyadan tutmuş təyyarə və gəmiqayırmaçılığa qədər dövlət hesabına 100-ə yaxın azərbaycanlı tələbə Avropanın ən yaxşı məktəblərə göndərilib. "

Azərbaycan Parlamenti hökumətin təklifinə əsasən 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qanun qəbul etmişdi. Parlament xaricə göndəriləcək gəncləri müəyyən etmək üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə beş nəfərdən (Mehdi bəy Hacınski, Əhməd bəy Pepinov, Qara bəy Qarabəyov, Abdulla bəy Əfəndizadə) ibarət xüsusi müsabiqə komissiyası yaratmışdı. Komissiyanın qərarına əsasən, ali təhsil almaq üçün 45 nəfər Fransa, 23 nəfər İtaliya, 10 nəfər İngiltərə, 9 nəfər Osmanlı ali məktəblərinə göndərilmişdi. Rusiyada oxumaq üçün seçilmiş 13 nəfər gənc orada Vətəndaş müharibəsi başlandığı üçün təhsil almağa gedə bilməmişdi.

1919-cu il iyulun 23-də qəzet oxuculara bildirir ki, Bakıda Vəkilllər şurasının qərarı ilə korlar məktəbi açılacaqdır. "Tələbələr haqqında" sərlövhəli xəbərdə isə oxuyuruq: "Maarif nəzarəti 100 nəfər tələbəni xaricə göndərəcək. Hər tələbəyə 36.000 manat xərcləmək və 5.000 manat yol pulu hesablanıb. Cəmi 4.100.000 manat edir".

Qəzetin 31 iyul tarixli sayında "Tələbələrin nəzərinə" elanından bəlli olur ki, İsveçrəyə 51 nəfər, Fransaya 13 nəfər, Osmanlıya 4 nəfər, İtaliyaya 1 nəfər, Rusiyaya 17 nəfər, İngiltərəyə 3 nəfər, Almaniyaya 2 nəfər gənc göndəriləcəkdir.

"Azərbaycan" qəzeti səhifələrindəki materiallar və eləcə də arxiv sənədləri göstərir ki, əcnəbi ölkələrə təhsil almağa göndəriləcək tələbələrin qəbul etdiyi şərtlər H.Z.Tağıyev tərəfindən təsdiq olunmuş maddələrin əsasında hazırlanmışdır. Böyük xeyriyyəçi – milyonçunun şərtləri belə idi:

Fransada təhsil alan tələbələrdən bir qrup
  1. Hər tələbəyə təhsil müddəti ərzində 50 manat veriləcəkdir. Yay tətillərində Qafqaza gəliş-gediş xərcləri də ayrıca ödəniləcəkdir.
  2. Tələbə ali təhsilini bitirdikdən sonra mütləq vətəninə dönərək öz ölkəsinə xidmət edəcəkdir.
  3. Tələbə qeyri-türklə evlənməyəcəkdir.
  4. Tələbə təhsilini bitirib həyata atıldıqdan sonra təhsil müddəti ərzində Hacı Zeynalabdindən aldığı pulları Xeyriyyə Cəmiyyətinə birdəfəlik və yaxud da hissə-hissə ödəyəcəkdir.

Azərbaycan parlamentinin xüsusi dövlət komissiyası H.Z.Tağıyevin maddələrini redaktə etmiş, 3-cü maddəni isə ixtisara salmışdır.

Yeri gəlmişkən, H.Z.Tağıyevin hər bir tələbəyə ayırdığı vəsait öz zamanına görə çox idi. Nəriman Nərimanovun "Borc iltizamı"nda oxuyuruq:

"1902-ci il iyunun 27-də mən, aşağıda imza edən kollec katibi Nəriman Nərimanov bu iltizamı fəxri vətəndaş Hacı Zeynalabdin Tağıyevə verirəm, ondan ötrü ki, o – Tağıyev ali məktəbdə təhsilimi davam etdirmək üçün mənə beş il ərzində, birinci iki ilin hərəsində 360 manat verir, bu da cəmi iki min iki yüz səksən (2280) manat edir və mən elmlər kursunu başa çatdırandan sonra bu məbləği tamamilə ona, Tağıyevə qaytaracağıma söz verirəm. Bu barədə imza atıram. İmza: Nəriman Nərimanov".

Dövlət xadimi Əziz Əliyev 1951-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini vəzifəsində işləyərkən H.Z.Tağıyevin yaxşılığından dəst-xəttilə yazdığı tərcümeyi-halında bunları xatırlayırdı: "1917-ci ildə bütün fənnlərdən "5" qiymət almaqla gimnaziyanı qızıl medalla bitirdim. Təhsili davam etdirmək üçün vəsaitin olmadığına görə, maddi yardım üçün o vaxt Bakı milyonçusu Tağıyevə müraciət etdim. O, mənə 300 manat miqdarında pul göndərdi. Bu pulun bir hissəsinə anam üçün ərzaq aldım. Qalan hissəsini isə özümlə götürüb Petroqrada getdim. Attestat müsabiqəsi yolu ilə Hərbi-Tibb Akademiyasına daxil oldum".

"Azərbaycan" qəzetinin 1919-cu il 9 dekabr tarixli sayındakı "Müsəlman tələbələrin xarici ölkələrə göndərilməsi" yazısından bəlli olur ki, hökumət bu tədbiri mütəşəkkil həyata keçirmək məqsədilə tələbələrin nümayəndələrindən ibarət təşkilat yaratmışdır. Təşkilat bürosunun sədri Teymur bəy Aslanov maarif nazirliyinin nümayəndəsi Şaxtaxtinski ilə birlikdə lazımi yol vəsiqələri almaq üçün Tiflis və Batum şəhərlərində olmuşlar.

Qəzetin 1919-cu il 12 dekabr sayındakı "Tələbələrin yığıncağı" sərlövhəli xəbərdə tələbə bürosunun qərarı ilə xaricə yola düşən gənclərin bəzi ərzaq və digər ləvazimatla təmin olunması məsələləri həll edildiyi yazılmışdır. Ticarət və sənaye nazirlikləri hər bir tələbəyə 40 arşın parça, 2 cüt döşəkağı, 2 ədəd əl-üz dəsmalı, 6 ədəd yaylıq və s. vermişlər..

1919-cu ildə xaricdə tələbələrin təhsili ilə məşğul olan doktor Bəhram bəy Axundov İstanbuldan Parisə Ceyhun Hacıbəyliyə təşviş dolu bir məktub göndərir.

"Əziz Ceyhun! Tələbələrdən çox nigaranam. İki aydan da bir az artıq müddətdə Bakıda çox çalışdım. Öz əllərimlə 200 brilyant seçib tələbələrlə yola saldım. Sata bildilər, ya yox, məlumatım yoxdu. Nərimanov bu barədə Berlin nümayəndəliyinə sorğu göndərmişdi. Nərimanın Moskvaya gedişi ilə hər şey alt-üst olub. Sabah nə olacaq deyə bilmərəm. Məchulluqla üz-üzə dayanmışıq. Mən onları unutmuram, unutmayacağam da. Bakıya qayıdan kimi yenə onlara yardım etməyə çalışacam. Təki oxusunlar, bizim bu uşaqlara ehtiyacımız var". İmza: Bəhram Axundov

Təhsil başa çatdıqdan sonra[redaktə | mənbəni redaktə et]

Tələbələrin əksəriyyəti təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycana dönmüş və vətən uğrunda çalışmışlar. Azərbaycanda məzunlar görüşlərini davam etdirmiş, sevinclərini və uğursuzluqlar bölüşürdülər. Tədqiqatçı Məmməd Cəfərov qeyd edir ki, zamanla, bu insanlar müstəqil Azərbaycanı tərk edib, Avropada 5–10 il yaşadılar və kapitalist idarə üsullarını sovet ilə müqayisə edirdilər. Məzunlar mövcud sistemə passiv və ya aktiv mübarizə ehtiyacının fikirinə gəlmişdilər.

Siyahı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Foto Adı və soyadı Təhsil müəssisəsi Fakültə
Almaniya
Abbas bəy Əliyev.jpg Abbas bəy Əliyev Berlin Kommersiya İnstitutu
Abdulla Əfəndiyev.jpg Abdulla Əfəndiyev Berlin Kommersiya İnstitutu
Abdulla Rəhimzadə.jpg Abdulla Rəhimzadə Berlin Universiteti
Adil bəy Ağabababəyov-Muğanlinski.jpg Adil bəy Ağabababəyov-Muğanlinski Leypsiq Universiteti
Ağacəfər Əbdürrəhmanov.jpg Ağacəfər Əbdürrəhmanov Berlin Universiteti
Ağahəsən Mustafayev.jpg Ağahəsən Mustafayev Berlin Politexnik İnstitutu
Ağalar İsgəndərov.jpg Ağalar İskəndərov Berlin Universiteti
Behbudəli Zeynalov.jpg Behbudəli Zeynalov Berlin Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Bəhram Abdinov.jpg Bəhram Abdinov Bonn Universiteti
Bəhram Hüseynov.jpg Bəhram Hüseynov Darmştadt Ali Texniki Məktəbi
Cavad bəy Almuradov.jpg Cavad bəy Almuradov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
Cəfər Kazımov.jpg Cəfər Kazımov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
Əbdülhəmid ağa Cavanşir.jpg Əbdülhəmid ağa Cavanşir Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Əbdürrəhman Tağıyev Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Ələkbər bəy Əliyev.jpg Ələkbər bəy Əliyev Berlin Kənd Təsərrüfatı İnstitutu
Əlibala Xudaverdiyev.jpg Əlibala Xudaverdiyev Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Əlihüseyn Hüseynov (I).jpg Əlihüseyn Hüseynov Rostok Universiteti
Əliyusif Cəfərov.jpg Əliyusif Cəfərov Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Əsildar bəy Ağabababəyov-Muğanlinski.jpg Əsildar bəy Ağabababəyov-Muğanlinski Leypsiq Universiteti
Əşrəf Əliyev (mühəndis).jpg Əşrəf Əliyev Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
Firudin Əliyev.jpg Firudin Əliyev Karispuye Politexnik İnstitutu
Həmid Məmmədxəlil.jpg Həmid Məmmədxəlil Münhen Universiteti
Hənifə Pirverdiyev.jpg Hənifə Pirverdiyev Berlin Politexnik İnstitutu
Hilal Münşizadə.jpg Hilal Münşizadə Berlin Universiteti
Hüseyn Nağıyev.jpg Hüseyn Nağıyev Berlin Universiteti
Hüseyn Şıxıyev.jpg Hüseyn Şıxıyev Berlin Universiteti
Hüseynbala Məmmədov.jpg Hüseynbala Məmmədov Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Isgandar Rzazade.jpg İskəndər Rzazadə Darmştad Ali Texniki Məktəbi
İskəndər bəy Sultanov (II).jpg İskəndər bəy Sultanov Berlin Politexnik İnstitutu
İsmayıl Axundov (I).jpg İsmayıl Axundov Berlin Politexnik İnstitutu
Qəhrəman Məmmədov.jpg Qəhrəman Məmmədov Berlin Universiteti
Lətif Qədimi.jpg Lətif Qədimi Almaniya Ali Texniki Məktəbi
Məhiş bəy Səfərov.jpg Məhiş bəy Səfərov Berlin Universiteti
Mir İsmayıl Seyidzadə.jpg Mir İsmayıl Seyidzadə Berlin Universiteti
Mir Məmmədrza Seyidəliyev Berlin Universiteti
Mir Sadıq Sadıqov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
Mirzə Hacızadə.jpg Mirzə Hacızadə Berlin Politexnik İnstitutu
Mirzahuseyn Guliyev.jpg Mirzəhüseyn Quliyev Berlin Universiteti
Məhəmməd Ağarəhimov Berlin Universiteti
Məmməd bəy Hacıyev.jpg Məmməd bəy Hacıyev Berlin Universiteti
Məmmədəli Rəhimli.jpg Məmmədəli Rəhimli Darmştadt Ali Texniki Məktəbi
Mammadamin Afandiyev.jpg Məmmədəmin Əfəndiyev Darmştadt Ali Texniki Məktəbi
Murad Teymurkhanov.jpg Murad Teymurxanov Karlsruhe Universiteti
Mürsəl bəy Şahsuvarov.jpg Mürsəl bəy Şahsuvarov Münhen Universiteti
Nusret Rzayev.jpg Nüsrət Rzayev Berlin Universiteti Tibb
Rzaqulu Həsənov.jpg Rzaqulu Həsənov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
Salman Hüseynov.jpg Salman Hüseynov Firtsburq İnstitutu
Səməndər Axundzadə.jpg Səməndər Axundzadə Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
Surxay bəy Şahsuvarov.jpg Surxay bəy Şahsuvarov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
Yusif bəy Ağasıbəyli.jpg Yusif bəy Ağasıbəyli Drezden Politexnik İnstitutu
Yusif Salahov.jpg Yusif Salahov Münhen Universiteti
Zal Məmmədov.jpg Zal Məmmədov Drezden Politexnik İnstitutu
Zəkəriyyə Xiromanov.jpg Zəkəriyyə Xiromanov Firtsburq İnstitutu
Fransa
Abbas Atamalıbəyov.jpg Abbas Atamalıbəyov Paris Universiteti Gəmiqayırma
Abbas bey Muradov.jpg Abbas bəy Muradov Paris Universiteti Tibb
Aslan bəy Vəzirov.jpg Aslan bəy Vəzirov Paris Universiteti Fizika-kimya
Nansi Universiteti Geologiya
Balağa Ağayev.jpg Balağa Ağayev Paris Universiteti
Bayram Hacıyev.jpg Bayram Hacıyev Paris Universiteti
Jabrayil Rahimov.jpg Cəbrayıl Rəhimov Paris Universiteti
Ələkbər Cabbarov.jpg Ələkbər Cabbarov Nansi Universiteti
Ali Yusifzade.jpg Əli Yusif Paris Ali Siyasi Elmlər Akademiyası Diplomatiya
Əliyar Əmircan Nansi Universiteti
Əhməd Şahnəzərov.jpg Əhməd Şahnəzərov Nansi Ali Toxuculuq məktəbi
Ajdar bey Akhundov.jpg Əjdər bəy Axundov Paris Universiteti
Farman bey Narimanbeyli.jpg Fərman bəy Nərimanbəyli Haisi Politexnik institutu
Xaspolad bəy Hacıyev.jpg Xaspolad bəy Hacıyev Paris Universiteti
Israfil Ashrafov.jpg İsrafil Əşrəfov Paris Universiteti
Məmmədrəşid Bosnalızadə Paris Universiteti
Miri bəy Vəzirov.jpg Miri bəy Vəzirov Paris Universiteti
Mirzə Mənsur Umudov.jpg Mirzə Mənsur Umudov Paris Universiteti
Mirzeynalabdin Mirgasimzade.jpg Mirzeynalabdin Mirqasımzadə Paris Universiteti
Mustafa Mustafayev (student).jpg Mustafa Mustafayev Tuluza Ali Texniki Məktəbi
Mustafa ağa Vəkilov.jpg Mustafa ağa Vəkilov Paris Universiteti
Rashid.png Rəşid bəy Topçubaşov Paris Universiteti
Süleyman Muxarski.jpg Süleyman Muxarski Lion Universiteti
Taghi Rzayev.jpg Tağı Rzayev Paris Universiteti
Teymur bey Aslanov.jpg Teymur bəy Aslanov Paris Universiteti
Zaur bəy Daqirov.jpg Zaur bəy Daqirov Paris Universiteti
Zeynalabdin Huseynov.jpg Zeynalabdin Hüseynov Paris Universiteti
İngiltərə
Ağa Abdulla Dadaşov.jpg Ağa Abdulla Dadaşov
İtaliya
Ağaəli Abdullayev.jpg Ağaəli Abdullayev
Əhməd Rəcəbli.jpg Əhməd Rəcəbli Roma Ali Eksperimental Aqrar Kral İnstitutu
İskəndər Vəliyev Peruça Universiteti
Məmməd bəy Muradov.jpg Məmməd bəy Muradov Roma Universiteti
Zeynal bəy Əlizadə.jpg Zeynal bəy Əlizadə Roma Kral Rəssamlıq Akademiyası
Zeynalabdin Əliyev Roma Krallıq Rəsm Akademiyası
Rusiya
Ağasəfər Mustafayev Novoçerkask Universiteti
Baxşəli bəy Sultanov Novoçerkassk Politexnik İnstitutu
Türkiyə
Abdulla Tahirzadə.jpg Abdulla Tahirzadə İstanbul Universiteti Riyaziyyat
Cəmil bəy Musayev.jpg Cəmil bəy Musayev İstanbul Universiteti
Əbdül Əbdülzadə İstanbul Universiteti Hüquq
Əlimuxtar Həsənov.jpg Əlimuxtar Həsənov İstanbul Universiteti
Hacı Səədi İstanbul Universiteti
Məmməd bəy Xələfbəyov.jpg Məmməd bəy Xələfbəyov İstanbul Universiteti
Məmmədzəki Dursunzadə.jpg Məmmədzəki Dursunzadə İstanbul Universiteti
Ukrayna
Abbas Bağırlı.jpg Abdulla Bağırlı Kiyev Kommersiya İnstitutu
Ağabala Məmmədov.jpg Ağabala Məmmədov Xarkov Texnologiya İnstitutu Mexanika
Əbdülsəməd Məmmədyarov Xarkov Texnologiya institutu
Hüseynqulu Səlimov.jpg Hüseynqulu Səlimov Xarkov Texnologiya İnstitutu Kimya
İsmayıl Yüzbaşov Xarkov Universiteti
Mahmud Nəbiyev Xarkov Universiteti
Məcid bəy Qaracaəmirli Xarkov Universiteti
Nəbi Məmmədov Kiyev Dövlət Kommersiya İnstitutu
Teymur bəy Vəkilov.jpg Teymur bəy Vəkilov Xarkov Tibb İnstitutu
Umbay Əmirov.jpg Umbay Əmirov Xarkov Tibb İnstitutu
Bilinmir
Əli Kərimov ? Tarix-filologiya
Məhəmməd Ağaoğlu ?

Qeydlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Fotoşəkil Ramiz Abutalıbov tərəfindən Paris Sülh Konfransındakı Azərbaycan nümayəndə heyətinin keçmiş müşaviri, vaxtilə gənc tələbələrin Avropada yerləşməsinə kömək edən Məhəmməd Məhərrəmovdan hədiyyə olaraq alındı.

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001;
  • Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920).
  • Parlament (stenoqrafik hesabatlar), B., 1998;
  • Paşayev A., Açılmamış səhifələrin izi ilə, B., 2001;
  • Азербайджанская Демократическая Республика (1918–1920). Законадательные акты (сборник документов) Б.,1998;
  • Абуталыбов Р., Азербайджанские студенты в Западной Европе, газ. "Панорама", 1996, 15-е марта.
  • Ədalət Tahirzadə. Cəfər Kazımov – Sovet uranını tapanlardan biri. Bakı: "Kür", 2001.28 səh.
  • Ədalət Tahirzadə. İsgəndər Rzazadə – Azərbaycanın ilk energetiki. Bakı, "Kür" nəşriyyatı, 2000, 36 səh.
  • Адалет Тагирзаде. Искендер Риза-заде – первый энергетик Азербайджана. Баку. Изд-во "Кюр", 2000, 64 стр.
  • Ədalət Tahirzadə, Əliyev Ələkbər Məşədi Qəhrəman oğlu. – "525-ci qəzet", 28 sentyabr, 4, 11 oktyabr 2008, №180, 182, 187
  • Ənvər Çingizoğlu, Nərimanbəylilər, "Soy" dərgisi, 8 (28), 2009.
  • Ənvər Çingizoğlu, Səfərovlar, "Soy" dərgisi, 2 (7), 2007. səh.52–59.
  • Ənvər Çingizoğlu, Hacıyevlər, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2009, №5, səh.30–33

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Mikeladze. Q. Беседы с Рамизом Абуталыбовым: Первые азербайджанские студенты в Европе и Джейхун бек Гаджибейли. 2010-04-13 tarixində arxivləşdirilib.