Arşın mal alan (film, 1917)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Arşın mal alan
Rejissor: Boris Svetlov
Əsərin müəllifi: Üzeyir Hacıbəyov
Operator: Qriqori Lemberq[1]
Rollarda: Hüseynqulu Sarabski
Əhməd Ağdamski
Ələkbər Hüseynzadə
Yunis Nərimanov
Mirzəağa Əliyev
Aleksandra Olenskaya
Hənəfi Terequlov
Yeva Olenskaya
Janr: komediya
İlk baxış tarixi: 3 yanvar 1917[1]
Dil: səssiz (titrlər azərbaycancadır)[1]
Ölkə: Azərbaycan
İstehsalçı qurum: "Filma" Səhmdar Cəmiyyəti[2][1]
Filmin növü: tammetrajlı bədii film
Rəng: ağ-qara
Texniki məlumatlar: 7 hissə[1]
IMDb səhifəsi

Arşın mal alan tammetrajlı bədii filmi[3] rejissor Boris Svetlov[1] tərəfindən 1917-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Film "Filma" Səhmdar Cəmiyyətində istehsal edilmişdir. Kinokomediyanın qəhrəmanı tacir Əsgər (Hüseynqulu Sarabski) ailə qurmaq üçün qızı əvvəlcədən görüb sevmək arzusu ilə yaşayır. Mühit, şərait, ən başlıcası isə adət buna yol vermir. Dostu Süleymanın (Mirzəağa Əliyev) məsləhəti ilə küçələri, evləri adi bir arşın malı satan kimi gəzəndə Soltan bəyin (Ələkbər Hüseynzadə) qızı Gülçöhrə (Əhməd Ağdamski) ilə rastlaşır. Gənclər ilk baxışdan bir-birilərini sevirlər. Müxtəlif maneələrə, çətinliklərə baxmayaraq nəhayət onlar arzularına çatırlar. Filmdə rolları Hüseynqulu Sarabski, Əhməd Ağdamski, Ələkbər Hüseynzadə, Yunis Nərimanov, Mirzəağa Əliyev, Aleksandra Olenskaya, Hənəfi TerequlovYeva Olenskaya ifa edirlər.

Məzmun[redaktə | əsas redaktə]

Filmin qəhrəmanı tacir Əsgər (Hüseynqulu Sarabski) ailə qurmaq üçün qızı əvvəlcədən görüb sevmək arzusu ilə yaşayır. Mühit, şərait, ən başlıcası isə adət buna yol vermir. Dostu Süleymanın (Mirzəağa Əliyev) məsləhəti ilə küçələri, evləri adi bir arşın malı satan kimi gəzəndə Soltan bəyin (Ələkbər Hüseynzadə) qızı Gülçöhrə (Əhməd Ağdamski) ilə rastlaşır. Gənclər ilk baxışdan bir-birilərini sevirlər. Müxtəlif maneələrə, çətinliklərə baxmayaraq nəhayət onlar arzularına çatırlar.[1]

Rollarda[redaktə | əsas redaktə]

Hüseynqulu Sarabski - Əsgər[1]
Əhməd Ağdamski - Gülçöhrə[1]
Ələkbər Hüseynzadə - Soltan bəy[1]
Yunis Nərimanov - Cahan xala
Mirzəağa Əliyev - Süleyman
Aleksandra Olenskaya - Asya
Hənəfi Terequlov - Vəli
Yeva Olenskaya - Telli
Məmməd Əlili

Çəkilişlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Adətə görə o vaxt qadınlar nəinki səhnəyə çıxmır, hətta onların ictimai yerlərdə görünmələrinə də icazə verilmirdi. Ona görə də o dövrdə qadın rollarını kişilər oynayırdılar. Filmin çəkilişi ilə bağlı rejissor da bu qaydaya riayət etməyə məcbur olur. O, Gülçöhrə və Cahan xala rollarına kişi aktyorlardan Əhməd Ağdamski və Yunis Nərimanovu çəkir.[4]

Çəkilişlərdən sonra[redaktə | əsas redaktə]

  • Film ilk dəfə Bakıdakı "Forum" kinoteatrında nümayiş etdirilmişdir. Musiqiçilər salonda operettadan musiqi parçaları ifa edirdilər. Cabbar Qaryağdıoğlu və digər xanəndələr ariyalar oxuyurdular. [1]
  • Filmin keyfiyyəti çox aşağı olduğu üçün Üzeyir Hacıbəyovun təkidi ilə yanvarın 8-də ekrandan çıxarılmış, lakin qaranlıq kadrlar, yararsız epizodlar kəsilib götürüldükdən sonra 4 hissəli yeni film kimi kinoteatrlarda şərq musiqi orkestrinin müşayiəti ilə təkrar göstərilmişdir.[5] Güman var ki, bu dəfə G. Belyakov eyni filmi özününküləşdirmiş, sanki təkrar çəkilmiş kimi yenidən ekranlara çıxarmışdır. Bu dəfə filmin hər bir hissəsinin öz adı var idi: "Cavan Əsgər ilə Vəlinin macərası", "Gəlin seçmək", "Arşın mal alan", "İkisi axtardı, dördü evləndi".[1]
  • Mirzəağa Əliyev: "Arşın mal alan" filminin müqəddəratı ilə Hüseynqulu Sarabski məşğul idi. Onu bilirəm ki, aksioner cəmiyyəti və rejissor B. Svetlov ilə danışıqları Hüseynqulu aparırdı... Balaxanıda "Arşın mal alan" tamaşasını oynayırdıq. Bir neçə yoldaş səhnə arxasında əyləşib söhbət edirdik. Hüseynqulu Sarabski bizə yaxınlaşıb Üzeyir bəyin xahişini yerinə yetirdi, o dedi ki: "Gəlin, "Arşın mal alan" filmini heç yaradıcılığımız hesab etməyək".[6]
  • "Arşın mal alan" filminin keyfiyyəti Üzeyir Hacıbəyovu və onun sənət yoldaşlarını çox narahat etmişdi. Film səssiz olduğu üçün musiqi yazılmamışdı; əsas obrazlar təhrif edilmiş, süjet pozulmuş, milli kolorit itmişdi. Yoldaşlarının da filmdən narazılığı Üzeyiri sevindirmişdi. Onlar Üzeyirdən xahiş etmişdilər ki, etiraz məqaləsi ilə mətbuatda çıxış etsin. Üzeyir isə qəzet redaksiyasına bir məqalə yazmaqla kifayətlənmişdi. O, yoldaşlarından bir də xahiş etmişdi ki, onlar filmə sərf etdikləri əməyi və vaxtı nə ömürlərinə, nə də yaradıcılıqlarına daxil etsinlər.[6]
  • "Arşın mal alan" filmi 1916-cı ilin axırlarında çəkilmişdi.[4]
  • O dövrün mətbuatında - "Sovqat" qəzetində belə bir məlumat dərc edilmişdi: "Bakı. "Forum" teatrı tərəfindən müsəlman həyatından alınmış "Arşın mal alan" adlı komediya tamaşaya qoyulmuşdur. Bu komediya qoyulduğu gün, Şalyapinə bilet almaq üçün olan növbə bunun yanında müqayisə ediləcək bir şey deyildi. Bu qədər böyük müvəffəqiyyətə baxmayaraq, əsərin müəllifi ilə bu filmi çəkənlər arasında olan narazılıq üstə film ekranlardan götürüldü. Bizə verilən xəbərlərə görə bu film yenidən teatrda tamaşaya qoyulacaqdır.[4]
  • Filmin ekrandan çıxarılması ilə əlaqədar "Forum" kinoteatrının müdiriyyəti "Kaspi" qəzetində geniş elan dərc etdirmişdir. Elanda yazılmışdır: "Forum" teatrının müdiriyyətindən. Hər cür dedi-qoduya yol verməmək üçün "Forum" teatrının müdiriyyəti bildirir ki, "Arşın mal alan" filmi heçdə onun günahı üzündən ekrandan çıxarılmamışdır. Müdiriyyət filmi cənab Belyakovun kinematoqrafik lentlərinin prokat kontorundan almışdır. Müdiriyyətin belə halda və ümumiyyətlə, filmin müəllif hüququna heç bir dəxli yoxdur. Teatrlar filmləri prokat kontorlarından əldə edirlər.[4] Bu kontorlar müəllif hüquqları ilə bağlı nə varsa, hər barədə hökümət və müəlliflər qarşısında cavabdehdirlər. Beləliklə, bu halda "Forum" teatrının müdiriyyəti təsadüfən ziyan çəkən tərəf olmuşdur. Mövcud işləbağlı maddi zərərə düşərək müdiriyyət ona görə heç cür mənəvi məsuliyyəti öz üzərinə götürə bilməz. Hörmətlə, "Forum"un müdiri A.İ.Andreyev."[7]
  • Film sonradan bütün Qafqazda nümayiş etdirilmiş, tamaşaçılar tərəfindən maraqla qarşılanmışdır. Və yenidən Bakı tamaşaçılarının mühakiməsinə verilmişdir. Bununla əlaqədar "Kaspi" qəzetinin 1917-ci il 20 aprel tarixli sayında xəbər verilmişdir ki, 4 hissədən ibarət "Arşın mal alan" komediyası Bakının Malıy teatrında aprelin 20-dən 22-dək göstəriləcək və filmi şərq musiqi orkesti müşayiət edəcəkdir. Bu film Üzeyir Hacıbəyovdan gizli surətdə müxtəlif vaxtlarda və müxtəlif şəhərlərdə gah 7, gah da 4 hissədə nümayiş etdirilmişdir. [7]
  • Tədqiqatçı Q.Məmmədli "Kinomuzun keçmişindən" məqaləsində yazır: "1916-cı ilin ikinci yarısında Bakıda çəkilmiş "Arşın mal alan" filmi 1917-ci ilin yanvarında göstərildi. Əsər "Cavan Səgər ilə Vəlinin macərası", "Gəlin seçmək", "Arşın mal alan", "İkisi axtardı, dördü evləndi" kimi 4 hissədən ibarət idi. Birinci seansların bütün biletləri bir neçə saat ərzində satılıb qurtardı. Bundan xəbər tutan Ü.Hacıbəyov rəsmi dairələrə müraciət edərək, öz müəlliflik hüququnu müdafiə ilə etirazını bildirdi və müqəssirlərin məsuliyyətə cəlb olunmasını tələb etdi. Məsuliyyətdən yaxa qurtarmaq istəyən sahibkarlar "film yandı" deyib onu Bakıdan çıxartdılar.
Hadisədən bir neçə gün sonra Aşqabadda "Modern" kinoteatrında "Arşın mal alan" filminin göstəriləcəyi yerli qəzetlərdə xəbər verildi. Müəllif xəbər tutmağa macal tapmasın deyə "yalnız bircə gün nümayiş etdirildiyi üçün seans gündüz saat dörddə başlanacaqdır" sözləri də elana əlavə edilmişdi. Həmin filmi görmək mənə müyəssər oldu. Gizli şəraitdə, o vaxtın primitiv texniki vasitələri ilə çəkildiyindən həm quruluş, həm də aktyor oyunu çox zəif idi. İşıq məsələsi düzgün həll edilmədiyindən aktyorların simasını müəyyənləşdirmək mümkün deyildi.
Film bircə gün Aşqabadda göstəriləndən sonra Orta Asiyanın başqa yerlərinə aparıldı. Sonrala elə həmin şəraitdə Tiflis, Gəncə və başqa şəhərlərdə göstərildiyini qəzet elanları xəbər verirdi. 1918-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun İrana getdiyini bilən sahibkarlar filmi Bakıda da göstərdilər..."[7]

Maraqlı faktlar[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Aydın Kazımzadə. Azərbaycan kinosu - 1 (filmlərin izahlı kataloqu (1898-2002)). Bakı: 2003, səh.40.
  2. "Sovqat" qəzeti, 4 yanvar 1917-ci il, № 102.
  3. "2011-ci ilin yubilyar filmləri". Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi. Dövlət Film Fondu. Kino-Bülleten. IV buraxılış. Bakı: Apostroff, 2011.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Üzeyir Hacıbəyov və kino [Mətn /A. Kazımzadə ; red. M. Bəyişli ; rəssam N. Şıxəliyev ; rəyçi A. Dadaşov]
  5. "Kaspi" qəzeti, 8 yanvar 1917-ci il, № 6.
  6. 6,0 6,1 Azərbaycan bədii kinosu (1920-1935-ci illər) [Mətn /N. Sadıxov ; red. C. Cəfərov ; AzSSR EA Memarlıq və İncəsənət İn-tu]
  7. 7,0 7,1 7,2 Azərbaycan bədii kinosu (1920-1935-ci illər) [Mətn /N. Sadıxov ; red. C. Cəfərov ; AzSSR EA Memarlıq və İncəsənət İn-tu]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Şəmsəddin Abbasov. “Sovet Azərbaycanının kinosu” //Kommunist.- 1958.- 29 avqust.
  • Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası. Memarlıq və İncəsənət İnstitutu. Nazim Sadıxov. Azərbaycan bədii kinosu (1920-1935-ci illər). Bakı: Elm, 1970.
  • Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 12.
  • Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 17.
  • Nailə Rəhimova. ""Arşın mal alan" filminin uğurlu həyatı". //"Təhsil, mədəniyyət, incəsənət" jurnalı.- 2000.- № 4.- səh. 89-92.
  • Aydın Kazımzadə. Azərbaycan kinosu. Filmlərin izahlı kataloqu: 1898-2002. 2 cilddə. 1-ci cild. Bakı: Nağıl evi, 2003.
  • Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 13.
  • Həsənova, T. “Üzeyir Hacıbəyov və Azərbaycan kinosu”. //Kino.- 2006.- 29 sentyabr.- səh. 7.
  • Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 812.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Arşın mal alan (film, 1945)
Arşın mal alan (film, 1965)