Azərbaycan dilinin statusu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycan dili Azərbaycan Respublikasının və Rusiyanın Dağıstan Respublikasının dövlət dilidir, həmçinin sovet dövründən bəri Gürcüstanda azərbaycanlıların təhsil dili olaraq istifadə edilir.[1] Siyahıda dövlətlər tarixi xronologiyaya uyğun olaraq, xalqlar isə əlifba sıra ilə veriliblər.

Dövlətlərdə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ölkə Sülalə Azərbaycan dilinin statusu Xəritə
1 Şəki hakimliyi (ən geci 1384–1551) Orlat sülaləsi (1384-1424) Dövləti idarə edən ilk sülalə olan Orlatlar azərbaycanlılaşmış türkdilli monqol sülaləsi idi. Bu sülalənin ən azı iki nümayəndəsi elmə məlumdur (Seyid Əli OrlatSeyid Əhməd Orlat).[2][3][4]

Caucasus 1490 map de alt.svg

2 Səfəvilər imperiyası (1501-1736) Səfəvilər sülaləsi Hakimiyyətin, sarayın, qızılbaş hərbi təşkilatının və dini liderlərin dili, dövləti idarə edən sülalənin ana dili[5]

Safavid Empire 1501 1722 AD.png

3 Əfşar imperiyası (1736-1796) Əfşar boyu Nadir şahın doğma dili, hərbi hakimiyyətin dili[6][7][8] Revised Map of the Afsharid Empire.png
4 Qacar dövləti (1796–1925) Qacarlar sülaləsi Qacarlar dövləti dövründə Azərbaycan dili sarayın və Azərbaycan tayfalarından təşkil edilmiş ordunun dili idi,[9][10][11][12] fars dili ilə birlikdə hər iki sarayda (Təbriz və Tehran) geniş yayılmışdı.[13] Qacar hökmdarları vəliəhd şahzadə olduqları zaman xidmət etdikləri Təbrizdə azərbaycanlıların əhatəsində türk dili, mədəniyyəti və adətlərinə daha çox bağlanır, taxta çıxdıqdan sonra özlərini Azərbaycan türkləri ilə əhatə edirdilər. Bunlardan biri olan Məhəmməd şah Qacar Fars və Şirazda "Əlahəzret Məhəmməd Şah-ı Türk-i Azərbaycan" adlandırılırdı. Bundan başqa Qacar sülaləsinin üzvləri xarici diplomatlarla da türk dilində danışırdılar.[14] Map Iran 1900-en.png
5 Azərbaycan xanlıqlarısultanlıqları müxtəlif sülalələr Azerbaijani khanates in the 18th-19th centuries.png

Etnik qruplarda[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycan ərazisində[redaktə | mənbəni redaktə et]

Etnik qrup Birinci dil İkinci dil Digər
1 Azərbaycan kürdləri Kürdüstan qəzasında 37200 kürddən yalnız 3100-ü öz ana dilini kürd dili olaraq qeyd etmişdir.[16] Azərbaycan kürdləri yaxın ailə çevrələrində belə azərbaycan dilində danışırdılar. 1886-cı ildə Ərəş qəzası kürdlərinin evlərində azərbaycan dilində danışdığı qeyd edilmişdir.[16]
2 Saxurlar Qax və Zaqatala kəndlərinin bir hissəsində saxurlar azərbaycan dilində danışır.[17] Azərbaycan dili bütün Azərbaycan saxurları üçün ikinci dildir.[18] 1938-1952-ci illərdə Azərbaycan dili təhsil dili kimi istifadə olunmuşdur.[19]
3 Tabasaranlılar 1876-cı ildə xalqın bir hissəsi artıq tabasaran dilindən azərbaycan dilinə keçmişdir.[20] XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində tabasaranlılar ikinci dil kimi Azərbaycan dilində danışırdılar.[21]
4 Azərbaycan ləzgiləri 6179 nəfər (1959)[22]
14426 nəfər (1979)[23]
Azərbaycan ləzgilərinin 47,5 %-i (1989)[24] 1940-cı ildən Azərbaycan dili məktəblərdə ləzgi dilini əvəz etmişdir.[25]
5 Azərbaycan rusları Azərbaycan ruslarının 15,7 %-i (1989)[24]
6 Rutullar Rutullar 1955-ci ilə qədər məktəbdə azərbaycan dilində dərs keçirdilər.[26] 1960-cı illərdə rutullar rutul dilini bilməyənlərlə (ləzgilər, saxurlar və s.) azərbaycan dilində danışırdılar.[27]
7 Azərbaycan talışları Azərbaycan talışlarının böyük hissəsi Azərbaycan dilini bilir.[28] Təhsil dili[29] və dini mərasimlərin dili[30]
8 Azərbaycan tatları Azərbaycanda tat dili getdikçə yoxa çıxır və Azərbaycan dili ilə əvəzlənir.[31] Abşeron tatları Azərbaycan dilində danışır.[32] Həm müsəlman, həm xristian tatlar azərbaycan dilini bilirdilər. 1912-ci ildə erməni rahibin tatdilli ermənilər üçün moizəni azərbaycan dilində oxuduğu ilə bağlı məlumat vardır.[33][34]
9 Udinlər XIX əsrin ortalarında udinlərin ünsiyyətində Azərbaycan dili əsas dil idi.[35] Udinlər yarı-xristian, yarı-paqan bayramlarında (məsələn, Vardavar) azərbaycan dilində mahnılar oxuyurlar.[36]
10 Şahdağ xalqları XVIII əsrdə Şahdağ xalqları öz dilləri ilə birlikdə azərbaycan dilini danışırdılar.[37] 1886-cı ildə haputluların bəzi kəndlərində azərbaycan dili evdə danışılan dil olaraq təsvir edilirdi.[38]

Azərbaycandan kənarda[redaktə | mənbəni redaktə et]

Etnik qrup Birinci dil İkinci dil Digər
1 Dargilər Dağıstanda darginlərin yaşadığı Kirki və Varsit kəndlərinin sakinləri azərbaycan dilini ikinci dil olaraq danışırdılar. Dargilər uşaqları azərbaycan dilini öyrənsin deyə onları 3-4 aylığa azərbaycanlı ailələrə verirdilər.[39][40]
2 Tuşlar Tuşlar uşaqlıqdan övladlarına Azərbaycan dilini öyrədir, onları qonaqpərəstlik münasibətlərində olduqları azərbaycanlı ailələrə verirdilər. Hər tuşeti ailəsində azərbaycan dilini bilən ən azı bir nəfər olurdu.[41]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Second Opinion on Georgia Arxivləşdirilib 2016-12-20 at the Wayback Machine. Advisory Committee on the Framework Convention for the Protection of National Minorities. Adopted on 17 June 2015.
  2. Шеки (историч. область в Азербайджане) — статья из Большой советской энциклопедии.
  3. Советская историческая энциклопедия, статья: Под ред. Е. М. Жукова. Шеки // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973—1982
  4. Петрушевский И. П. Государства Азербайджана в XV веке. Шеки в XV веке // Сборник статей по истории Азербайджана. — Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1949. — С. 184.
  5. Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5.
  6. Reviewed Work(s): Nadir Shah by L. Lockhart, Review by: V. Minorsky, Source: Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, Vol. 9, No. 4, p 1122.
  7. Н.К. Корганян, А.П. Папазян. Абраам Кретаци, Повествование. — С. 290.
  8. Axworthy, Michael . The Sword of Persia. — I.B. Tauris, 2006. — С. 5, 45, 70, 80, 157, 279. — ISBN 1-84511-982-7.
  9. Law, Henry D.G. (1984) "Modern Persian Prose (1920s-1940s)" Ricks, Thomas M. Critical perspectives on modern Persian literature Washington, D.C.: Three Continents Press s. 132 ISBN 0-914478-95-8, 9780914478959 "cited in Babak, Vladimir; Vaisman, Demian; Wasserman, Aryeh. "Political Organization in Central Asia and Azerbaijan":
  10. Ch. E. Davies, "Qajar rule in Fars prior to 1849" "On the next day it became known at Shiraz that Muhammad Shāh’s army consisted of Āzarbaijanī Turks who did not know Persian and had a European general."
  11. Denis Wright. The English Amongst the Persians: Imperial Lives in Nineteenth-Century Iran
  12. Б. П. Балаян, "К вопросу об общности этногенеза шахсевен и кашкайцев"
  13. Ardabil Becomes a Province: Center-Periphery Relations in Iran, H. E. Chehabi, International Journal of Middle East Studies, Vol. 29, No. 2 (May, 1997), 235
  14. Prof. Dr. Namiq Musalı. Kaçarlar döneminde türk kimliği ve türkçenin konumu meseleleri üzerine (тур.) // Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. — 2018. — C. 2. — S. 131–171. — ISSN 2602–2567.
  15. Bertsch, Gary Kenneth. Crossroads and Conflict: Security and Foreign Policy in the Caucasus and Central Asia (англ.). — Routledge, 2000. — P. 297: "Shusha became the capital of an independent "Azeri" khanate in 1752 (Azeri in the sense of Muslims who spoke a version of the Turkic language we call Azeri today).". — ISBN 0415922739.
  16. 1 2 Волкова Н. Г. Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. // Кавказский этнографический сборник. — М.: Изд-во АН СССР, 1969. — Т. 4. — С. 45.
  17. Г.Х.Ибрагимов, Ю.М. Нурмамедов. Цахурско-русский словарь. — М.: Изд-во Российской Академии Наук. Дагестанский научный Центр. Институт языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы, 2011. — С. 499—501. — ISBN 9785944341006.
  18. Народы мира : энциклопедия. — Olma Media Group, 2007. — С. 566. — ISBN 537301057X, 9785373010573.
  19. Г. Х. Ибрагимов. Цахурский язык. — М.: "Наука", 1990. — С. 3—4. — 239 с. — ISBN 5-02-010989-4.
  20. N. Dzhidalaev. Trends of Functional Language Development in Pre-Revolution Dagestan. Makhachkala: RAS DSC, 2004.
  21. Волкова Н. Г. Вопросы двуязычия на Северном Кавказе // Советская этнография. — 1967. — № 1. — С. 33.
  22. Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 года. Азербайджанская ССР. — М.: Госстатиздат, 1963. — С. 134—135.
  23. Martin Haspelmath. A Grammar of Lezgian. — Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 1993. — С. 17.
  24. 1 2 Расим МУСАБЕКОВ. "Становление независимого азербайджанского государства и этнические меньшинства". sakharov-center.ru. 2012-03-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-26. (#parameter_ignored_suggest)
  25. Ихилов, М. М. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: ДФ АН СССР, ИИЯЛ им. Г. Цадасы, 1967. — 370 с.
  26. Ихилов М. М. Материалы по этнографии рутулов и цахур // Краткие сообщения Института этнографии АН СССР. — М., 1960. — Вып. XXXIII. — С. 30.
  27. Сергеева Г. А. Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) // Кавказский этнографический сборник. — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — С. 128.
  28. "Azerbaijani, North". 2016-06-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-17. (#parameter_ignored_suggest)
  29. Шнирельман В.А. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье. — ИКЦ «Академкнига», 2003. — С. 108. — 591 с. — ISBN 5-94628-118-6.
  30. А. Б. Оришев, А. А. Мамедов. «Этногенез и этническое сознание талышей».
  31. Salminen T. Europe and North Asia // Encyclopedia of the world’s endangered languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. P. 211—280; [Clifton J. M. Do the Talysh and Tat Languages Have a Future in Azerbaijan?]
  32. АКАДЕМИЯ НАУК СССР ИНСТИТУТ ЭТНОГРАФИИ им. Н. Н. МИКЛУХО-МАКЛАЯ. КАВКАЗСКИЙ ЭТНОГРАФИЧЕСКИЙ СБОРНИК IV. — НАУКА МОСКВА.
  33. Балаев А. Г. Таты Азербайджана: особенности этнического развития и современного положения // Этнос и его подразделения. Ч. 1: Этнические и этнографические группы. — М., 1992. — С. 41.
  34. Миллер Б. В. Таты, их расселение и говоры (материалы и вопросы). — Баку: Издание общества обследования и изучения Азербайджана, 1929.
  35. Кубатов А. Б. Об азербайджанском лексическом влиянии на шахдагские языки // Советская тюркология. — Баку, 1986. — № 2. — С. 18.
  36. «Народы Кавказа». — 1962. — Т. II.
  37. Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая. Труды Института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая: Новая серия. — Изд-во Академии наук СССР, 1962. — Т. Том 79, часть 1. — С. 33.
  38. Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая. Кавказский этнографический сборник. — Наука, 1969. — Т. 4. — С. 47.
  39. Pieter Muysken. Studies in language companion series. From linguistic areas to areal linguistics. — John Benjamins Publishing Company, 2008. — Т. 90. — С. 74. — ISBN 90-272-3100-1, ISBN 978-90-272-3100-0.
  40. Сергеева Г. А. Отчёт о работе Дагестанского отряда Института этнографии АН СССР в 1978 г. // Полевые исследования Института этнологии и антропологии 2004. — М.: Наука, 2006. — С. 251.
  41. Волкова Н. Г. Этнокультурный контакты народов Горного Кавказа в общественном быту (XIX — начало XX в.) // Кавказский этнографический сборник. — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — С. 169.