İmamzadə türbəsi (Gəncə)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
İmamzadə türbəsi
İmamzadə türbəsi (Gəncə) 2.jpg
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Şəhər Ganja coa.PNG Gəncə
Yerləşir Qədim Gəncə ərazisi
Aidiyyatı Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu
Tikilmə tarixi XVI əsr
İstinad nöm. 193
Kateqoriya Türbə
Əhəmiyyəti Ölkə əhəmiyyətli
İmamzadə türbəsi (Gəncə)
Locator Dot2.gif
İmamzadə türbəsi
Commons-logo.svg İmamzadə türbəsi Wikimedia Commonsdа

İmamzadə yaxud Göy imam türbəsi — Gəncə şəhərinin təqribən 7 kilometrliyində, qədim Gəncənin xarabalıqları yaxınlığında VIII əsrə aid tarixi memarlıq abidəsi.

Abbasqulu Ağa Bakıxanov 1841-ci ildə yazdığı məşhur «Gülüstaniİrəm» əsərində belə qeyd etmişdir. «Bir çox cəhətcə kənd xarabaları, aran şəhərlərində yüksək dərəcəli üç imamzadənin Şamaxı, Gəncə və Bərdə şəhərlərində olan türbələri, Bülbülə kəndindəki İmamzadə göstərir ki, bu ölkə həmişə din böyüklərinin vətəni olmuşdur»[1]

Gəncə şəhərinin ən maraqlı memarlıq abidələrindən biri xalq arasında Göy günbəz və Göy məscid (Göy İmam) kimi tanınan İmamzadə kompleksidir. Kərpicdən tikilmiş türbənin ətrafında kiçik məscidlər, təkyələr, karvansara tipli evlər, alaqapı və köməkçi binalardan ibarət dini kompleks yaradılmış, kompleksin ətrafına daş və kərpicdən hasar.

Türbə bu kompleksin ən qiymətli abidəsidir. İmamzadə türbəsinin tikildiyi tarix dəqiq müəyyən edilməmişdir. Memarlıq quruluşuna görə türbənin XIV əsrin sonu – XV əsrin əvvəllərində, ətrafındakı kompleksin isə XVII əsrdə tikildiyi ehtimal edilir. Türbənin hündürlüyü 12 m, künbəzin hündürlüyü 2,7 m, diametri isə 4,4 m-dir.

Günbəzə mavi kaşıdan üzlük çəkilmişdir ("Göy imam" adı da bununla əlaqədardır). Bərdə və Naxçıvan imamzadə məscidlərində olduğu kimi İmamzadə türbəsi ilə Bərdə türbəsi, həmçinin Axsadanbaba türbəsi arasında me`marlıq cəhətdən üslub yaxınlığı var. Türbə sonralar (ehtimal ki, XVII əsrdə) bir ziyarətgah şəklini almış və onun ətrafında dini mahiyyət daşıyan binalar inşa edilmişdir. Gəncə İmamzadə Piri memarlıq abidəsi kimi orta əsrlərə aid edilir. İmamzadə türbəsi kərpicdən tikilib, rəngarəng kaşılı, kərpic örtüklü günbəzə malikdir. Ətrafında isə məscid, sərdabə və digər türbələr tikilib. Müxtəlif vaxtlarda aparılan təmir-bərpa işləri onun görkəminin müəyyən qədər dəyişməsinə səbəb olub.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

İbrahimin dəfn olunduğu qəbirstanlıq bir zamanlar Gəncə şəhərinin yaxınlığında olub. Bunu həmin ərazilərdə aparılan qazıntı işləri zamanı tapılan qədim əşyaların, şəhər xarabalıqlarının qalıqları da təsdiq edir. Tarixin müxtəlif dönəmlərində, müəyyən səbəblər üzündən Gəncə şəhərinin yeri üç-dörd dəfə dəyişdirilib. Hazırda ziyarətgah şəhərin 6-7 kilometrliyindədir.

Azərbaycan ərazisindəki digər imamzadələrdə olduğu kimi, Gəncə İmamzadəsində də imam övladı İbrahimin dəfnolunma tarixi barədə ilkin kitabə yoxdur. Ancaq ziyarətgah haqqında, yəqin ki, ən böyük həqiqətlərdən biri araşdırmaçı-alim Məşədixanım Nemət tərəfindən oxunmuş daş kitabədir. Kitabədə yazılıb:

"O, Allah əbədidir. Bu, İmam Məhəmməd Baqir – ona salam olsun – oğlu mövlana İbrahimin müqəddəs məkanı (yerləşmiş) şərəfli (cənnət) bağıdır. Öz babasının köçməsindən 120 il sonra vəfat etmişdir – Allahın ona salavatı olsun. Və ona görə də bu yüksək məqamlı yerin bərpa olunmasına tiflisli general-mayor İsrafil bəy Yadigarzadə hicri 1296-cı (1878-79) ildə əmr etmişdir".

Kitabə təsdiq edir ki, Gəncə İmamzadə Pirində – V İmam Məhəmməd Bağırın oğlu Mövlanə İbrahim dəfn olunub.

Türbənin kəsiyi və planı

"İmamzadə" Azərbaycan ərazisindəki müqəddəs ziyarətgahlardan biridir. Xüsusən aşura mərasimləri zamanı bura on minlərlə müsəlman toplaşır.

Gəncə xüsusən yerli əhali tərəfindən İmam Hüseyn şəhəri də adlandırılır. Bu ifadənin "İmamzadə" türbəsi ilə əlaqədar olduğu bildirilir. Tarixçi-alim F. Əhmədov "Gəncənin tarixi yaddaşı" kitabında sözügedən ifadə haqqında maraqlı mülahizələr irəli sürüb. Müəllif 1803-cü ilin dekabrından 1904-cü ilin yanvarınadək Gəncəni mühasirəyə almış rus qoşunları komandanlığının şəhərin müdafiəçilərinin əzmini qırmaq üçün qalaya gedən yer altı su borularının qarşısını kəsməsi haqqında göstəriş verməsindən yazır. İşğalçı tərəf bu "tədbiri" həyata keçirdikdən sonra şəhərdə susuzluq başlayır və bu səbəblə vəfat edənlərin sayı günü-gündən artır.

Hicrətin yüz on dördüncü ilində Mədinə şəhərində vəfat edən İmam Bağır Bəqi qəbirstanlığında öz atasının və babasının yanında dəfn olunub. Onun oğlu İbrahimə isə ata-babalarının məzarlarından çox-çox uzaqlarda – Gəncə torpağında dəfn edilmək nəsib olub. İmam Bağırın oğlu Mövlana İbrahimin də təzyiqlər üzündən bura gəldiyi söylənilir. Bəzi mənbələrdə onun xəstəlikdən vəfat etdiyi bildirilir.

Mövlana İbrahim Azərbaycana gələn yeganə imam övladı deyil. Ondan başqa da bu ölkədə sığınacaq tapan peyğəmbərəsilli (s.ə.s.) müqəddəslər olub. İmam övladları yaşayış yeri kimi təsadüfən Azərbaycanı seçməyiblər. Peyğəmbər (s.ə.s.) nəslinin nümayəndələri burada böyük sevgiylə qarşılanıb, böyük ehtiram görüblər. Onları xalq qoruyub.

İmamzadə vəqfi[redaktə | əsas redaktə]

İmamzadə bir vaxtlar Gəncənin əsil-nəcabətli nəsillərindən sayılan Şeyxzamanılılara məxsus olub. Öz soy-kökləriylə həmişə fəxr eləyən Şeyxzamanılılar özlərini Şeyx Nizaminin nəslindən sayırlar. Din xadimi Hacı Əlisəftər Səfərəliyev bildirir ki, 1901-ci ildə Gəncə Xeyriyyə Cəmiyyəti ilə İmamzadə mütəvəlliləri, yəni baxıcıları arasında narazılıq yaranıb. Xeyriyyə cəmiyyətinin üzvləri təkid ediblər ki, İmamzadəyə yığılan nəzirlər onların ixtiyarına verilsin, bunları yetimlər üçün açılan yerlərə, xeyriyyə işlərinə sərf etsinlər. İş o yerə çatıb ki, Tiflisdə Qafqaz Canişinliyinin dəftərxanasında bu məsələyə baxılıb. O vaxt 1586-cı ildə İkinci Şah Təhmasibin verdiyi fərmanın sənədi üzə çıxarılıb. Sənəddən məlum olub ki, həmin torpaqlar, o cümlədən, Gəncə İmamzadə Pirinin yerləşdiyi ərazi Şeyxzamanılılar irsi malı olub. Yəqin, buna görə o yerlərə gəncəlilər bugünədək "Şıxın düzü" deyirlər. Sovet hakimiyyəti dövrünədək Gəncə İmamzadə Pirinə nəsil-nəsil Şeyxzamanılılarbaxıcılıq ediblər. Bu nəslin nümayəndələrinin bir çoxunun məzarı da oradadır. Ümumiyyətlə, zaman-zaman Gəncə əhalisi, xüsusilə də yuxarı təbəqənin adamları, möminlər, din xadimləri qohumlarını, yaxınlarını ziyarətgahın yerləşdiyi qəbiristanlıqda torpağa tapşırıb, özləri də dünyalarını dəyişəndə orada dəfn olunmalarını vəsiyyət ediblər. Ona görə də İmamzadə türbəsinin ətrafındakı qəbiristanlıq da tarixi baxımdan əhəmiyyətlidir.

Bura gələnlər əvvəlcə türbəyə daxil olur, imam övladını ziyarət edirlər. Sonra isə İmamzadənin yaxınlığında dəfn olunan seyid övladlarının, müqəddəsliyinə inandıqları şəxslərin qəbirləri üstünə gedirlər. Onların bir çoxuna nəzirlər qoyur, şam yandırır, dualar oxuyur, dilək diləyirlər. Bu nəzirlər, əsasən, buğdadan ibarət olur. İmamzadədəki məzarlardan birinin üstünə gələnlər isə arzularının baş tutub-tutmayacağını sınaqdan keçirmək üçün başdaşına qənd yapışdırırlar...

İmamzadənin həyətində üzərində Şıxzamanova Məşədi Zərri Məşədi Bayramxan qızı və Fəttahov Nəriman Qafar oğlu yazılmış kiçik türbələr də var. Məzarlıqda rus ordusunun polkovniki, seyid nəslindən olan Ağalarov öz xanımı ilə yanaşı dəfn olunub.

SSRİ-də olan əksər ziyarətgahlar, ibadətgahlar kimi İmamzadə də bağlanıldı. Düzdür, İmamzadənin qapısına qıfıl vurulması barədə heç zaman rəsmi qərar verilmədi, tikilidən başqa məqsədlə istifadə olunmadı, amma insanların bura gəlməsinin qarşısını almaq üçün tədbirlər görüldü. Böyük Vətən müharibəsi illərində isə İmamzadədəki zəvvarlar üçün tikilmiş hücrələrdə yetim uşaqlara sığınacaq verilib. Ukraynadan, Rusiyadan, eləcə də Azərbaycanın özündən və başqa respublikalardan bura qanlı-qadalı müharibənin ata-anasız, kimsəsiz qoyduğu balacalar gətirilib. Müxtəlif müllətlərin nümayəndələri olduqlarını, valideynlərinin başqa-başqa dinlərə iman gətirdiklərini anlamayan o günahsız, məsum körpələr ağır günlərində İmamzadəyə sığınıblar. Bəzən hətta böyüklərin belə yanlarından keçəndə istər-istəməz vahimələndikləri qəbir daşlarının ətrafında dolanmaq o uşaqlar üçün xoş idi. Onlar, əslində, bu qəribə şəhərciyi də, buradakı qeyri-adi daşları da sevirdilər. Çünki tez-tez bura gələnlər, ən çox da qadınlar, onların yanına şirniyyatlar, konfetlər, noğullar qoyur, uşaqlar da yeyib, ac qarınlarını doydururdular. Amma anlamırdılar ki, ərzaqları həmin o qəribə daşların altında yatan insanların ruhlarını şad etmək, onları unudulmadıqlarını bildirmək üçün gətirirlər…

1946-cı ildən İmamzadə Piri müstəqil ziyarətgah kimi fəaliyyət göstərib. Təxminən, 1970-ci illərdə İmamzadənin idarə olunması Zaqafqaziya Ruhani İdarəsinə tapşırılıb. İmamzadə 1993-cü ilin iyulunda Hacı Vaqif tərəfindən təmir etdirilib. Sonuncu təmir-bərpa işləri isə təxminən, üç il qabaq aparılıb. Rusiyada işləyən iki gəncəli öz vəsaitləri hesabına ziyarətgahın yalnız ibadətgah-kompleksini təmir etdiriblər.

İmamzadə türbəsinin bərpası[redaktə | əsas redaktə]

Son iki əsrdə İmamzadədə bərpa işləri 1878-79-cu illərdə polkovnik İsrafil bəy Yadigarzadənin və 1993-cü ilin iyulunda Hacı Vaqif Vəliyevin xeyriyyəçilik təşəbbüsləri ilə aparılmışdır. İmamzadə türbəsi kərpicdən tikilmiş, günbəzin xarici səthi kaşılı kərpiclə örtülmüşdür.

2010-2016[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Respublikasının 4-cü Prezidenti İlham Əliyev 1 mart 2010-cu ildə “İmamzadə” kompleksinin milli memarlıq ənənələrimizə uyğun şəkildə təmiri, bərpası və ətrafında abadlaşdırma işlərinin aparılması məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının 2010-cu il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Ehtiyat Fondundan Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ərazisində yerləşən “İmamzadə” kompleksinin təmiri, bərpası və ətrafında abadlaşdırma işlərinin aparılması üçün Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinə 3,0 (üç) milyon manat məbləğində vəsait ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb.[2]

İ. Əliyev 30 dekabr 2011-ci ildə “İmamzadə” kompleksinin bərpası ilə əlaqədar işlərin sürətləndirilməsi məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının 2011-ci il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinə 2,0 (iki) milyon manat ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb.[3]

İ. Əliyev 24 yanvar 2012-ci ildə “İmamzadə” kompleksində isə əsaslı təmir və bərpa işləri davam etdirilməsi də daxil Gəncə şəhərinin sosial-iqtisadi inkişafının daha da sürətləndirilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının 2012-ci il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinə 5,0 (beş) milyon manat ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb.[4]

İ. Əliyev 5 iyun 2013-cü ildə “İmamzadə” kompleksinin bərpası ilə əlaqədar işləri tamamlamaq məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının 2013-cü il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinə 4,0 (dörd) milyon manat ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb.[5]

İ. Əliyev 16 may 2014-cü ildə “İmamzadə” kompleksinin bərpasının tamamlanması ilə əlaqədar abadlıq-quruculuq işlərinin aparılması üçün Azərbaycan Respublikasının 2014-cü il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinə 3,0 (üç) milyon manat ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb.[6]

İ. Əliyev 21 oktyabr 2014-cü ildə “İmamzadə” kompleksinin bərpası da daxil Gəncənin sosial-iqtisadi inkişafının daha da sürətləndirilməsi məqsədi ilə Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinə Azərbaycan Respublikasının 2014-cü il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan 5,0 (beş) milyon manat ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb.[7]

İ. Əliyev 5 noyabr 2014-cü ildə “İmamzadə” kompleksində bərpa işlərinin başa çatdırılması üçün Azərbaycan Respublikasının 2014-cü il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinə 5,0 (beş) milyon manat ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb.[8]

İ. Əliyev 9 aprel 2015-ci ildə “İmamzadə” kompleksində bərpa, abadlıq-quruculuq işlərinin tamamlanması və yol infrastrukturunun yenidən qurulması, o cümlədən Zazalı-“İmamzadə” kompleksi-Gəncə avtomobil yolunun tikintisi məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinə ilkin olaraq 5,0 (beş) milyon manat ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb.[9]

İ. Əliyev 9 sentyabr 2015-ci ildə “İmamzadə” kompleksində bərpa, abadlıq-quruculuq işlərinin tamamlanması üçün Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinə 4,0 (dörd) milyon manat ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb.[10]

İ. Əliyev 9 fevral 2016-cı ildə Zazalı-“İmamzadə” kompleksi-Gəncə avtomobil yolunun tikintisinin başa çatdırılması məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının 2016-cı il dövlət büdcəsində avtomobil yolları təsərrüfatı üçün nəzərdə tutulmuş vəsait hesabına “Azəryolservis” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə 12,0 (on iki) milyon manat ayrılması üçün sərəncam imzalamışdır.[11]

Üçüncü böyük bərpası 2010-cu ilin aprelində başlamışdır. İ. Əliyev burada görülən işlərlə şəxsən bir neçə dəfə: 9 fevral 2011[12], 21 yanvar 2012[13], 18 oktyabr 2014[14] və 17 fevral 2016-cı ildə tanış olub.[15]

2012 ci il Noyabr ayında kompleksin 7 otağı sökülmüşdür.

Kompleksin ərazisinin 10 min kvadratmetrinə asfalt örtüyü salınıb, səkilərə bəzək daşları döşənib, müasir işıqlandırma sistemi quraşdırılıb, mükəmməl infrastruktur yaradılır. Burada 42 metr hündürlüyündə 2 minarə, namazgah və ziyarət zalı tikilib. Ərazidə 500 avtomobil üçün 2 dayanacaq inşa edilib. İki zaldan ibarət namazgahda nəfis xəttatlıq işləri görülüb və kaşı materialla örtülüb. Layihəni icra edən “Gəncəkörpütikinti-2” Səhmdar Cəmiyyəti ziyarətgahda təmir bərpa və tikinti işlərini apararkən qədim memarlıq üslubunu saxlamağa xüsusi diqqət yetirib.

200 kvadratmetr ərazini əhatə edən qurbangahda da işlər tamamlanır. Ziyarətgahın üçmərtəbəli əsas binasında təmir işləri başa çatır. Birinci mərtəbəsi dəstəmazgah, ikinci mərtəbəsi inzibati otaqlar, üçüncü mərtəbəsi isə mehmanxanadan ibarət olan binada zəvvarlar üçün şərait yaradılıb.

İmamzadə türbəsinin ətrafında dəfn olunanlar[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. [Gülüstani İrəm 15, s.35-37 ]
  2. Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ərazisindəki “İmamzadə” kompleksinin bərpası ilə əlaqədar tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı
  3. Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ərazisindəki “İmamzadə” kompleksinin bərpası ilə əlaqədar işlərin sürətləndirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  4. Gəncə şəhərinin sosial-iqtisadi inkişafının daha da sürətləndirilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  5. Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ərazisindəki “İmamzadə” kompleksinin bərpasının tamamlanması ilə əlaqədar əlavə tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  6. Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ərazisindəki “İmamzadə” kompleksində abadlıq-quruculuq işlərinin aparılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  7. Gəncə şəhərinin sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsinə dair əlavə tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  8. Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ərazisindəki “İmamzadə” kompleksində bərpa işlərinin aparılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  9. Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ərazisindəki “İmamzadə” kompleksində bərpa, abadlıq-quruculuq işlərinin tamamlanması və yol infrastrukturunun yenidən qurulması ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  10. Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ərazisindəki “İmamzadə” kompleksində bərpa, abadlıq-quruculuq işlərinin tamamlanması ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  11. Gəncə şəhərinin Zazalı-“İmamzadə” kompleksi-Gəncə avtomobil yolunun tikintisi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  12. İlham Əliyev Gəncədə “İmamzadə” dini kompleksində tikinti-bərpa işlərinin gedişi ilə tanış olmuşdur
  13. İlham Əliyev Gəncədəki “İmamzadə” kompleksində aparılan təmir-bərpa və tikinti işlərinin gedişi ilə tanış olmuşdur
  14. İlham Əliyev Gəncə şəhərindəki “İmamzadə” kompleksində aparılan təmir-bərpa və tikinti işlərinin gedişi ilə tanış olub
  15. İlham Əliyev Gəncədə “İmamzadə” dini kompleksində yaradılan şəraitlə tanış olub

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda İmamzadə türbəsi (Gəncə) ilə əlaqəli mediafayllar var.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]