Gilan türbəsi (Ordubad)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Emojione1 1F3DB.svg
Gilan türbəsi
Xarabagilan 03.JPG
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Şəhər Ordubad
Yerləşir Xarabagilan yaşayış yeri
Tikilmə tarixi XIII əsr
Üslubu Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi
Vəziyyəti xarabalıqları qalıb
İstinad nöm. 52
Kateqoriya kompleks
Əhəmiyyəti Dünya əhəmiyyətli
Gilan türbəsi (Azərbaycan)
Locator Dot2.gif
Gilan türbəsi

Gilan türbəsiNaxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun inzibati mərkəzində, Xarabagilan şəhər yeri ərazisində yerləşən abidə. Türbə yerli əhali tərəfindən 1979-cu ildə təsadüfən aşkarlanmışdır.

Abidə ölü şəhərin mürəkkəb relyefnin ən fəal nöqtələrindən birində, iri bir təpənin yamacındadır. Quruluşca Marağa şəhərindəki Qırmızı Günbəd Türbəsinə bənzəyən türbənin üst qülləsi dağılmış, sərdabəsi isə yaxşı qalmışdır.

Memarlıq xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Şərti olaraq "Gilan türbəsi" adlandırılan bu abidə iri təpənin yamacında yerləşir. Türbənin üst qülləsi dağılmış, sərdabəsi isə yaxşı qalmışdır. Sərdabənin planı daxildə səkkizbucaqlı, xaricdə isə düzbucaqlıdır. İçərisində sonradan tikildiyi aydın görünən və iç quruluşu ilə uyuşmayan alçaq səki var. Gilan türbəsinin sərdabəsi Azərbaycan və qonşu ölkələrin orta əsr memarlığında geniş yayılmış səkkizüzlü sərdabələrdən giriş qapısı ilə üzbəüz dərin taxçasına və örtük konstruksiyasına görə fərqlənir.

Gilan sərdabəsində örtüyün ortası iç məkanın mərkəzində ucalan göbələkvarı – yuxarıya doğru genişlənən sütuna dayanır. Sütun da planda səkkizbucaqlıdır. Buna bənzər mərkəzi dayaq sütunu Azərbaycan ərazisində indiyədək yalnız iki abidədə – Marağadakı qırmızı günbəd (1148) və Naxçıvandakı Mömünə xatun (1186) türbələrinin sərdabələrindən bəllidir.

Sərdabənin planı içəridə səkkizbucaqlı, bayırda isə düzbucaqlı biçimdədir. İçərisində sonradan tikildiyi aydın görünən və iç quruluşla uyuşmayan alçaq səki var. Səkkizüzlü sərdabələr Azərbaycanın və qonşu ölkələrin orta əsr memarlığında geniş yayılmışdır. Gilan türbəsnin sərdabəsi bu növ xatirə tikililərindən giriş qapısı ilə üzbəüz dərin tağçasına və örtük konstruksiyasına görə seçilir.

Gilan türbəsi üçüncü örnək olmaqla quruluşca daha sadədir və tikinti texnikasının səviyyəsinə görə onlardan xeyli geri qalır. Maraqlıdır ki, hər üç abidə Azərbaycanın mərkəzi hissəsində – Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi zonasındadır. Ancaq Gilan türbəsinin konstruksiya baxımından ən yaxın anlogiyası Türkiyə Cümhuriyyəti ərzisində qalmışdır.

Xaraba Gilan türbəsinin ümumi kompozsiyası mərkəzi Azərbaycanın XII əsr türbələri, xüsusilə Qırmızı Günbəd Türbəsi ilə bir üslubda olmuşdur. Gilan sərdabəsi ətraf qayalardan qoparılmış lay daş parçalarından tikilmişdir. İçərisinə nisbətən onun bayır üzlərində daşlar daha diqqətlə yonulmuş, hörgü işi səliqəli aparılmışdır. İnteryerdə tavan və döşəmə tamamilə, eləcə də divarların və mərkəzi dayağın hörgü daşlarının arası ağ məhlulla suvanmışdır. Tünd boz rəngli daşlar təbii biçimləri və codluğu ilə bu ağ yerlikdə özümlü dekorativ düzüm əmələ gətirir. Bütövlükdə isə, sərdabə interyerinin ifadəliliyi biçmlərin təmiz həcm quruluşuna əsaslanır. Burada möhkəm və səmərəli mühəndis quruluşu funksiya və ideya məsələlərinə, estetik tələblərə də uğurla cavab verir. Sərdabə hər şeydən öncə fəzalı plastik arxitextonikası ilə gözəl təsir bağışlayır.[1]

Bayırda sərdabə qatının üstündə Qırmızı Günbzə türbəsində olan sayaq kubvari tutumlu gövdə ucalırmış. Uçub dağılmış və dövrümüzə yalnız kiçik fraqmentləri qalmış üst qüllə tamamilə kərpicdən tikilmiş, üzləri kərpicdən yığılmış mürəkkəb həndəsi naxışlarla bəzədilmişdir. Gövdənin künclərini silindrik kərpic sütunlar qapayırmış. Bu sütunlardan birinin alt bölümü qalmışdır. Abidənin bəzəyində göy rəngli kaşı lövhələr də işlədilmişdir. Abidənin ikiqatlı oynaq bayır tutumunun dağ döşündə necə görübdüyünü təsəvvür etmək olar.

Tədqiqi[redaktə | əsas redaktə]

Gilan sərdabəsi memarlıq quruluşuna görə Şərqi Anadolunun Kemah qəsəbəsindəki Menqucuq Qazi Türbəsinin (XII əsrin əvvəli) alt qatı ilə demək olar ki, eynidir. Hətta bu hər iki sərdabənin ölçüləri, həcmi və hündürlüyü də bir-birinə olduqca yaxındır. Ancaq nisbətlərin ağırlığı, memarlıq elementlərində və hörgü işlərində aydın görünən sayalıq onu Türkiyədəki abidədən bir qədər fərqləndirir. Tanınmış alim prof. Cəfər Qiyasi qeyd edir ki, Kemahdakı türbənin də Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin nümayəndəsi olan bir professor tərəfindən inşa edilməsi ehtimal edilir. Belə ki, həmin illərdəMenqucuqların əsas tikililərini iki azərbaycanlı memar yerinə yetirirdi. Onlardan biri memar Əhməd Əbubəkr oğlu Mərəndinin Sivasda ucaltdığı Keykavuz türbəsi görünüşcə Gilan və Kemah türbələrinə bənzəyir.

Mərkəzi dayaqlı sərdabələrin Marağa-Naxçıvan memarlıq məktəbi zonası üçün səciyyəvi olduğunu başqa bir fakt da sübut edir. XX əsrin əvvəllərində bir gəlmə Naxçıvanda Nuh Türbəsi adlanan abidəni belə təsvir etmişdi: "...içərisində pillələrlə enilən məbədin daxili tağları ortadakı daş sütuna söykənən dairəvi mağaraya bənzəyir." Bu məlumatda da bəhs edilən sərdabələrə bənzər bir sərdabədən söhbət gedir. [2]

Maraqlıdır ki, mərkəzi dayaqlı sərdabələrə Azərbaycanın başqa memarlıq məktəblərində rast gəlinmir. Ancaq Marağa-Naxçıvan zonası üçün səciyyəvi olan bu sərdabə tipinin təkamülünü qısaca belə izah etmək olar. Başlanğıcda örtüyün möhkəmliyini təmin etmək üçün onun ortasında göbələkvari sütun qoyulurdu. Sonralar sütunun uclarını sərdabənin uyğun künclərinə tağlarla birləşdirməklə memarlar bütöv dayaq sistemi yaradırdılar. Bu sistem əsasında tikilən sərdabələr təkcə qeyri-adi möhkəmliyi ilə deyil, həm də biçiminin plastikası, interyerinin ahəngdar gözəlliyi ilə seçilir.

Gilan sərdabəsində türbənin tikilmə tarixini bildirən kitabə qalmamışdır. Ancaq yuxarıda göstərilən xüsusiyyətləri, bir də uçuqlar içində qalan memarlıq bəzəyi fraqmentləri abidənin tikilmə dövrünü aydınlaşdırmağa imkan verir. Gilan türbəsinin bəzək ünsürləri və materialları (bişmiş və firuzəyi rəngli şirəli kərpiclərdən yığılmış həndəsi naxışlar və kufi xəttli yazı parçaları, gəc üzərində oyma naxışlar) XII əsrdə Mərkəzi Azərbaycan şəhərlərində tikilmiş bürcvari türbələrin memarlıq bəzəyi və materialları ilə uyğundur. Gilan türbəsi də həmin yüzilin MarağaNaxçıvan türbələrinin çoxu kimi alt kürsüsü daşdan, üst qatı kərpicdən tikilən, memarlıq dekorunda şirəli kərpiclər işlədilən monumental abidə imiş. Bütün bu xüsusiyyətləri nəzərə alan mütəxəssislər türbəni XII yüzilin sonlarında inşa edildiyini söyləyirlər.

Gilan türbəsinin kəşfi Azərbaycan memarlıq tarixini maraqlı bir əsərlə zənginləşdirmişdir. Bu abidə, hər şeydən öncə, dünya memarlığında ən bitkin və bənzərsiz konstruktiv sistemləri olan Möminə Xatun Türbəsi sərdabəsinin örnəyini – prototipini aydınlaşdırmağa, onun tarixi təkamül prosesini izləməyə yardım edir. Gilan türbəsi eyni zamanda bu növ memarlıq – mühəndis quruluşlarının Mərkəzi Azərbaycanda yerli ənənələr üzərində yaranıb təkmilləşdiyini daha inandırıcı şəkildə sübut edir. Həmin sənət əsəri Marağa-Naxçıvan memarlıq məktəbinin təsir və yayım dairəsinin dəqiqləşdirilməsi baxımından da dəyərlidir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Salamzadə Ə.V., Məmmədzadə K.M., Azərbaycan memarlığının Naxçıvan məktəbi abidələri. Bakı 1985
  2. C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, Bakı, 1991, səh 90

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]