Gəncə xan sarayı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Gəncə xan sarayı
Khan's Palace of Ganja crop.jpg Gəncə xan sarayı XIX əsrdə
40°40′45″ şm. e. 46°21′06″ ş. u.
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Aidiyyatı Gəncə xanlığı
Üslubu Arran memarlıq məktəbi
Vəziyyəti Gəncə qalasının işğalından sonra talan edilin və qismən dağıdılıb. 1970-ci illərin əvvəllərində xarabalıqları tamamilə sökülüb.
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Gəncə xan sarayıGəncə şəhərinin tarixi mərkəzində mövcud olmuş tarixi saray kompleksi. Kompleksə bir neçə saray binası, tağlı daş qalereya, daxili həyətlər və fontanlar, o cümlədən köməkçi tikililər daxil idi. Kompleksin bəzi tikililəri 1970-ci illərin əvvəllərinə kimi xaraba vəziyyətdə qalsa da, 1974-cü ildə onlar da tamamilə sökülmüş və kompleksin yerində Bakı kinoteatrı inşa edilmişdir.[1] 2012-ci ildə Bakı kinoteatrı da sökülmüş və ərazidə Gəncə Dövlət Filarmoniyasının yeni binası inşa olunmuşdur.

Gəncə xan sarayı qəsr formalı yaşayış kompleksi olmaqla, bir neçə yaşayış binası, həmçinin, xəritədə “xan tikilisinə aparan tağlı daş qalereya” adlandırılan tağlı tikilidə ibarət olmuşdur. Bu tikili saraya aparan xüsusi qapı və ya dəhliz rolunu oynamışdır.[5] Kompleks daxili həyətlərə və bir neçə fontana malik idi.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Gəncə xan sarayı Gəncə qalasının sitadelinin mərkəzidə, Şah Abbas məscidindən qərbdə[2] yerləşirdi. Xan sarayından yaxınlıqda yerləşən Cümə məscidinin həyətinə yeraltı yol aparırdı.[1]

1803-cü ildə Gəncə qalasının işğalı ərəfəsində Xan sarayı yerləşən daş sitadel 50 kvadrat sajendən çox ərazini əhatə edirdi.[2]

Ə. Salamzadə, E. Avalov və R. Salayevin müəllifliyi ilə 1979-cu ildə nəşr edilmiş "Azərbaycanıın tarixi şəhərlərinin qorunması və yenidənqurulmasının problemləri" (rus. Проблемы сохранения и реконструкции исторических городов Азербайджана) kitabında sarayın xarabalıqlarının şəkilləri yayımlanmışdır.[3]

Memarlıq xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax: Gəncə qalası

Gəncə qalasının 1797-ci ilə aid planında həmin sitadelin bir bastionu qeyd edilir və izahlarda o, “tərk edilmiş sitadel” kimi qeyd edilir.[4] Ə. Salamzadə qeyd edir ki, xəritə üzərindəki bu qeyd, sarayın xəritə tərtib olunan vaxtda artıq tərk edilmiş olduğunu göstərir.[5]

Gəncə xan sarayı qəsr formalı yaşayış kompleksi olmaqla, bir neçə yaşayış binası, həmçinin, xəritədə “xan tikilisinə aparan tağlı daş qalereya” adlandırılan tağlı tikilidə ibarət olmuşdur. Bu tikili saraya aparan xüsusi qapı və ya dəhliz rolunu oynamışdır.[5] Kompleks daxili həyətlərə və bir neçə fontana malik idi.[5] Bunlarla yanaşı kompleksə planda “köhnə xaraba daş saray” adlandırılan tikili də daxil idi.[5] Ə. Salamzadə qeyd edir ki, ehtimal ki, bu tikili şəhər ərazisində inşa edilmiş ən qədim saray formalı tikili – hökmdar və ya yerli hakimiyyət təmsilçisi sarayı olmuşdur. Sonradan yerli hakimlər onun yanında digər saray tikililəri də inşa etdirmiş və şəhərin mərkəzində böyük saray kompleksi formalaşmışdır.[5]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 "Tarixin qaranlıq məqamlarına işıq salan yeraltı yollar". medeniyyet.az. Mədəniyyət qəzeti. 07-07-2010. İstifadə tarixi: 7 iyul 2019.
  2. 1 2 Бобровский, П. О. (1893). Исторія 13-го Лейбъ-Гренадерскаго Эриванскаго Его Величества полка за 250 лѣтъ. Часть третья. СПб. 209.
  3. А. В. Саламзаде, Э. В. Авалов и Р. Д. Салаев. Проблемы сохранения и реконструкции исторических городов Азербайджана / Под ред М. А. Усейнова. — Б.: Элм, 1979. — С. 125
  4. Саламзаде 1964, səh. 125
  5. 1 2 3 4 5 Саламзаде 1964, səh. 126

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Саламзаде, А. В. (1964). Архитектура Азербайдана XVI-XIX вв. Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР.