Azərbaycan yepiskopluğu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycan yepiskopluğu — Müxtəlif vaxtlarda Nestorian kilsəsininXaldey katolik kilsələrinin Atropatena ərazisinə müvafiq gələn tarixi inzibati ərazisi. Araz çayından müasir İraqın Rəvandüz şəhərinəcən uzanan ərazidən ibarət idi. Mərkəzi Qazakada yerləşirdi. 410-cu ildə bu yepiskopluğun heç bir üst quruma tabe olmadığı göstərilir, lakin VIII əsrdə artıq Adiabena mitropolitliyinin tərkibində göstərilir.[1]

Qədim Nestorian yepiskopları[redaktə | əsas redaktə]

  • Qazakalı Hoşea - 486-cı ildə patriarx Akatsinin sinoduna imza atanlar sırasında adı çəkilir. [2]
  • Yohannan - 544-cü ildə Mar Abanın sinoduna imza atanlar sırasında adı çəkilir.[3] 550-ci ildə Mar Abanın özü ilə görüşmüşdür. [2]
  • Melçisedek - 544-cü ildə İosifin, 576-cı ildə İyezekielin sinoduna qoşulanlar sırasında adı çəkilir.[3]
  • Hxanişo - 605-ci ildə Qriqorinin seçən yepiskoplar arasında adı çəkilir.[3]

Orta əsrlər[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarıdaki tarixlərdən sonra haqqında məlumat olmayan yepiskopluq yenidən sənədlərdə 1074-cü ildə Urmiyada ortaya çıxır.[4] Kirakos Gəncəlinin məlumatına əsasən Monqol işğalından sonra Təbriz və Naxçıvanda kilsələrin tikintisinə yenidən başlanmışdı. Sonrakı dövrlərdə yepiskopların olduğu məlumdur, sənədlərdən birində Yohannan adlı bir yepiskopun adı çəkilir, 1111-ci ildə yaşadığı qeyd olunur.[5] O daha sonra adı bilinməyən başqa bir yepiskop tərəfindən 1132-ci ildə əvəz olunmuşdu. 1281-ci ildə III Yahballahanın seçilməsində Azərbaycan yepiskopu Yohannan və Salmaslı Yusif də iştirak etmişdi.[4] Bundan sonra mənbələr birdən çox yepiskopun mövcudluğunu və onların birdən çox patriarxa bağlılığını göstərir və hiyerarxiyanın pozulduğuna işarə edir. [5] 1686-cı ildə "Taron, Terqavar, Arn və Azərbaycan yepiskopu" Yohannan haqda qeyd mövcuddur.[6] 1734-cü ildə Mosullu Xızır başqa bir Yohannan adlı yepiskopun adı çəkir.[5]

Xaldey Katolik kilsəsi yepiskopları[redaktə | əsas redaktə]

1780-ci ildə Xaldey Katolik kilsəsinin qurulmasından sonra ilk patriarx olan VIII Yohannan Hörmüzd 1836-cı ildə Nikolas Zayanı Azərbaycan yepiskopu təyin etmişdi. Nikolas Zaya özü Salmasın Xosrovabad kəndində anadan olub.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Marqalı Foma, Wallis Budge redaktəsi, Hakimlər kitabı, səh. 315–16
  2. 2,0 2,1 Sara Qasımova, On Christianity in Medieval Azerbaijan
  3. 3,0 3,1 3,2 J.B.Chabot, Synodicon Orientale ou recueil des Synodes nestoriens
  4. 4,0 4,1 Fiey, J. M., Pour un Oriens Christianus novus; répertoire des diocèses Syriaques orientaux et occidentaux (Beyrut, 1993)
  5. 5,0 5,1 5,2 David Wilmshurst, The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318-1913, səh 312.
  6. MS Cambridge, Add 2045 (Kembric əlyazması, 2045)