Murtuza Muxtarov

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Murtuza Muxtarov
Murtuza Mukhtarov photo.jpg
Doğum tarixi 1855
Doğum yeri Rusiya imperiyası, Şamaxı Quberniyası, Bakı qəzası, Əmircan kəndi
Vəfat tarixi 1920
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi güllə yarası[d]
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı
Həyat yoldaşı Liza Tuqanova
Atası Muxtar Muxtarov
Milliyyəti azərbaycanlı
Fəaliyyəti Neft sahibkarı
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Murtuza Muxtarov (1855, Əmircan, Bakı qəzası1920, Səadət Sarayı) — multi-milyonçu, neft sahibkarı, messenat.[1] Bakı real məktəbinin, Temirxan-Şuranın qadın gimnaziyasının hamisi; Dağlılar arasında savadın və texniki biliklərin yayılması cəmiyyətinin, həmçinin Peterburq müsəlman xeyriyyə cəmiyyətinin fəxri üzvü; Ali və orta ixtisas məktəblərinin tələbələri üçün 40 təqaüdün təsisçisi.

PARLAQ HƏYATI[redaktə | mənbəni redaktə et]

Murtuza Muxtarov 1857-ci ildə Bakının Əmircan kəndində arabaçı ailəsində anadan olmuşdur.[2] O, təkcə ibtidai mollaxanada təhsil almışdır. Uşaqlıqdan qardaşı Bala Əhmədlə birgə araba karvanı ilə müxtəlif yüklər, habelə Bakıdan Tiflisə xam neft daşıyırdı.[1]

ƏMƏK FƏALİYYƏTİ[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Şəmsi Əsədullayev, Musa Nağıyevdən sonra milli Azərbəycan burjuaziyasının və neft sənayesinin görkəmli nümayəndəsi Murtuza Muxtarovdur. Muxtarovun adı daha çox Bakıda neft çıxarılma texnologiyasının inkişafı ilə bağlıdır. Ali texniki təhsili olmasa da, o dövrdə neft maqnatları içərisində neft yataqlarının sirrini və qazma işlərini onun kimi dərindən bilən ikinci bir sahibkar çətin ki tapılardı.[2]

Murtuza Muxtarov 1874-cü ildə arabasını sataraq Balaxanı, Zabrat kəndləri ətrafında salınan qazma kontorunda fəhləliyə başlayır. O, tezliklə buruq ustası olur. Hətta o, qazma baltasını təkmilləşdirir. Kontorun sahibi Markov adlı bir sahibkar idi. O, Murtuza Muxtarovdakı iradəni görüb ona mexaniki alət və cihazların sirrini öyrədir, qısa bir zamanda onu usta təyin edir. Bir müddətdən sonra sahibkar qocaldığından Zabratdakı qazma avadanlığını, emalatxanasını ona satıb Rusiyaya gedir.[1]

Murtuza Muxtarov 1890-cı ildə öz kontorunu "Muxtarov podratı" adlandıraraq onu daha da genişləndirir. Qazma avadanlığını təkmilləşdirərək Abşeron Yarımadasında ilk dəfə olaraq 1100 metrlik quyu qazdırır. Çeçenistanın paytaxtı Qroznıda və Maykopda öz kontorunun filialını açır.[1]

Murtuza Muxtarov yarım mexanikləşdirilmiş "Molt" dəzgahında bir neçə dəyişiliklər edir. O zamanlarda bütün Əmircan əhalisi pul yığaraq ona kömək edir. Murtuz Muxtarov gecə-gündüz çalışır, "Xilasetmə ustası" kimi ad çıxarır. Mühəndislərə maaş verib öz savadını və texniki biliyini əsrin tələbinə uyğun artırır. Eskiz çəkib sex qurmağı öyrənir. Sənədləri imzalayanda, nadir hallarda, soyadını bütöv yazardı, adətən qısaca olaraq üç hərfdən ibarət "Mux" imzasını atardı.

Neft milyonçusu 1917-ci ildə ilk dəfə taxtayonan dəzgah da ixtira etmişdir. Dəzgah, hal-hazırda, Sankt-Peterburuq şəhərindəki Dağ-Mədən İnstitutunda saxlanılır. Murtuza Muxtarov öz zavodunun buraxdığı dəzgah və avadanlığı xarici ölkələrə satırdı. Xaricdən, xüsusi ilə də Amerikadan çoxlu avadanlıq alırdı. İnqlabdan sonra da xaricdən Bakıya onun adına avadanlıq göndərilirdi.

Bundan əlavə, özünün xüsusi mədənləri də var idi. Elektrik qatarı ilə Bakıdan Buzovna kəndinə gedərkən, Sabunçu qəsəbəsindən sonra birinci dayanacaq onun adı ilə "Muxtarovka" adlanır. Bu dayanacağın ətrafındaki bütün neft quyuları, vaxtı ilə, ona məxsus idi. XIX əsrin sonlarında Murtuza Muxtarov Rusiyada ilk dəfə olaraq Bibi-Heybətdə konstruktor bürosu olan neft avadanlıqları istehsal edən böyük bir zavod tikir, bu müəssisə həmin dövrdə ilk neft avadanlığı müəssiəsi sayılırdı.[1] O, zavodun yaxınlığında fəhlə və qulluqçular üçün üçmərtəbəli yaşayış binaları tikdirir və bununla da, yeni-yeni işçi qüvvəsini ətrafına toplayaraq, həm də əlavə gəlir mənbəyi yaradırdı. Bu zavodun məhsulları təkcə Rusiyaya deyil, xaricə də, hətta uzaq Amerikaya da ixrac edilirdi.

O da Bakının bir sıra milyonçuları kimi adi fəhlədən neft milyonçusu səviyyəsinə yüksəlmişdir. Uzun müddət malakeşlik etdikdən sonra araba ilə neft daşımış, xırda podratçılıqla məşğul olmuşdur. Qara qızıl fontanları nəhayət onun da üzünə gülərək əlini milyonlara çatdırmışdır. Təkcə Bakıda yox, Maykop və Qroznı neft-mədən sahibləri ilə də müqavilə bağlıyıb quyu qazırdı; zavod və mədənlər, konstruktor büroları ilə texniki və işgüzar əlaqələri vardı, tez-tez Şimali Qafqaza gedirdi.[2]

XEYRİYYƏÇİLİK FƏALİYYƏTİ[redaktə | mənbəni redaktə et]

Murtuza Muxtarov bizə əzəmətli binalar miras qoyub getmişdir. Bakı şəhərində, onun ətraf kəndlərində, Rusiyanın şəhərlərində və Avropanın bəzi ölkələrində hazıradək, hifz olunub qalmış bir çox binalar onun adı ilə bağlıdır. 1910-cu ildə Əmircan kəndində tikdirdiyi məscid binası indiyədək, öz memarlıq quruluşu və əzəməti ilə göz oxşayır. Memar Zivər bəy Əhmədbəyovun rəhbərliyi ilə tikilən bu məscid Azərbaycan memarlığının ən gözəl incilərindən biri kimi YUNESKO-nun qorunan tarixi abidələr siyahısına salınmışdır.[2] 1913-cü ildə Şimali QRES-də və Şüvəlanda Mayak, Abşeronda 17 bina, Əmircan kəndində məktəb, Mərdəkanın "Pirhəsən" adlanan yerində Axund Mirzə Əbu Turabın qəbri üstündə günbəz, Vladiqafqaz şəhərində məscid; Kislovodskda, Rusiyanın başqa şəhərlərində, Avropada, İtaliyanın Florensiya şəhərində mövcüd olan gözəl, yaraşıqlı binalar Murtuza Muxtarovun sayəsində tikilmişdir.[1]

Murtuza Muxtarov Bakı şəhərinin, demək olar ki, bütün xeyriyyə cəmiyyətlərində yaxından iştirak edir və maddi köməyini əsirgəmirdi.[2] Qərbi Avropa mədəniyyətinin pərəstişkarı idi, cəmiyyətdə xürafata qarşı mübarizə aparırdı, bu məqsədlə Bakıda "Tərəqqi" qəzeti nəşr etdirirdi, məktəblər tikdirirdi. Xeyirxah və mehriban bir insan, ciddi sahibkar kimi tanınırdı.

İXTİRALARI VƏ KƏŞFLƏRİ[redaktə | mənbəni redaktə et]

Diplomsuz neft mühəndisi kimi şöhrət tapmış Murtuza Muxtarov Azərbaycanın neft sənayesi tarixinə özünün ixtirası ilə daxil olub. 1895-ci ildə dünyada ilk dəfə metal ştanqlarla zərbə qazıma dəzgahını quraşdırıb və bunun üçün dövlət patenti alıb. O, bu ixtirasına "Bakı Qazım Sistemi" adı verib. Həmin dəzgahın əvvəlkilərdən üstünlüyü çox idi. Onun digər ixtirası da vardır. 1890-cı ildə yaratdığı "Podrat qazma" kontoru Bakının Balaxanı, Suraxanı, Ramana və Sabunçu neft rayonlarında neft quyularının qazılmasında böyük rol oynamışdır. Bu sahələrdəki quyuların əksəriyyəti onun "Podrat qazma" kontoru tərəfindən qazılmışdır.[2] O, öz-özünə öyrədilən istedadlı ixtiraçı idi. İxtira etdiyi qazma aləti bütün dünyada "Muxtarov" adı ilə tanındı və bir çox ölkəyə ixrac edildi ("Murtuza Muxtarov" cəmiyyətindən sonra "Hammer", "Rapid", "Wotan" və "Robur" kimi böyük şirkətlər var idi). 1917-ci il inqilabından sonra da Murtuza Muxtarovun adına avadanlıqları olan konteynerlər var idi.

AİLƏSİ[redaktə | mənbəni redaktə et]

Murtuza Muxtarov və həyat yoldaşı Liza xanım

Murtuza Muxtarovun ilk ailə həyatı çox faciəli olmuşdur. Onun ilk dəfə Qönçənaz adında bir xanım ilə evlənmiş və ondan 2 qız övladı dünyaya gəlmişdi. Murtuza Muxtarov səfərdə olarkən, uşaqlar xəstələnir, onlar vaxtında müalicə edilmədiyinə görə qızların hər ikisi xəstəlikdən tələf olurlar. Neft sahibkarı səfərdən qayıdanda gördüyü bu bədbəxt hadisəyə tab gətirə bilmir və Qönçənaz xanımı evdən qovur.

Murtuza Muxtarov Vladiqafqaz şəhərinə etdiyi səfər zamanı orada Liza xanım Tuqanova ilə evlənir. Liza xanım vladiqafqazlı general Tuqanovun ortancıl qızı olub. Onların aralarında yaş fərqi çox idi və öz övladları olmasa da belə, bir çox uşaqlara qəyyumluq etmiş, oxudaraq savad vermişdilər. Görkəmli azərbaycanlı aktrisası Fatma Muxtarovanı da (Katya) qızlığa götürmüşdülər.[1][2]

Murtuza Muxtarovun ölümündən sonra həyat yoldaşı Liza xanım bir müddət sarayın qonşuluğunda yerləşən evlərdən birinin zirzəmisində yaşayır. Qürbətə qaçmaq məqsədi ilə saxta olsa da, bir Türk paşasına ərə gedərək Türkiyəyə qaçır və zənn edir ki, xilas oldu. Amma onun məşəqqətli həyatı sonradan başlayır. Bəzi mənbələrdə qeyd edilir ki, Liza xanım 1950-ci illərdə Parisdə vəfat edir, lakin onun məzarının yerləşdiyi yer barədə heç bir məlumat yoxdur. Çünki, Liza xanım qürbətə qaçdıqdan sonra yaxınları ilə əlaqə saxlamayıb, hətta məktub da yazmırmış[3].

BAĞ EVİ[redaktə | mənbəni redaktə et]

Murtuza Muxtarovun Dendrologiya İnstitutunda yerləşən bağ evi

Muxtarov ikinci binanı isə Mərdəkanda yerləşən Dendrologiya İnstitutundakı bağ evini eyni "kotik" üslubunda "gəmi" formasında layihələndirmişdi. Divarların eni 1 metr, hündürlüyü isə 8 metrdən ibarərdir. Binaların eyvanı hər yandan gəmi kayutasını xatırladır. Sarayın qərb istiqamətində sağ tərəfdə yataq otağı, sol tərəfdə isə yemək otaqları mövcuddur. Şərq tərəfdə isə qulluqçuların yaşayışı üçün iki mərtəbəli bina ucaldılıb. Binada akustika və venesiya sistemi vardır.

O, Abşeronu gəzib onu ən gözəl guşəsi və iqlim şəraitini nəzərə alaraq məhz Mərdəkanda bu günkü Dendralogiya İnstitutunu özünə bağ evi seçmişdir. Buraya Lənkarandan gəmilərlə torpaq gətirilmiş və bağa 60–80 sm qalınlığında əlavə torpaq verilmişdi. Ümumi sahəsi 12 ha olan Dendrologiya İnstitutu Abşeron yarımadasının şimal şərq hissəsində, Xəzər dənizindən 3,2 km, şəhərin mərkəzindən isə 40 km məsafədə yerləşir. Ərazi dəniz səviyəsindən 8,2 m hündürlükdə olub, illik orta tempratur təxminən 13–15C-yə bərabər olur. Qış aylarında tempratur 8–8,2 C təşkil edir, isti yay günlərində rütubətlik 35–40% aşağı düşür. Abşeronda illik yağıntının miqdarı 120–270 mm-dir. Bu baxımdan Abşeron yarımadasının iqlimi quru subtropik, mülayim subtropik zonalarının iqliminə oxşardır.

Bir əsrdən çox yaşı olan M.Muxtarovun bağ evi sayılan Dendrologiya İnstitutundakı quyu

Mexaniki tərkibinə görə torpaq qələvi tərkibli olub (PH 8–9), boz gilli və qumsal torpaq tipinə aiddir. Torpaqların tərkibini 80–85% əhəng təşkil edir. Dendrologiya İnstitutunun torpaq qatı əkin üçün yararlı olmayıb, 20–40 sm dərinlkdə əhəngli qayalıqlarla əhatə olunmuşdur. Hələ o dövrdə bağın sahibi M.Muxtarov bağa əkin üçün yararlı olan torpaq örtüyünü Lənkəran zonasından buraya gətirmişdir (1926). Göründüyü kimi burada yaradılmış bu süni ekosisitemdə laboratoriyalar tərəfindən aparılan tədqiqat işləri abşeronun mühit amillərindən bir çox ekoloji problemlərin həllində hərtərəfli rol oynayır.

Bağda su hovuzları ilə yanaşı 6 süni şəlalə inşa edilmişdir ki, buda bağın ümumi kompazisiyasında çox gözəl görünür. Dendrologiya İnstitunun tarixini əks etdirən inşası hələdə hansı əsrə aid olduğu məlum olmyan 4 ədəd yeraltı su kəhrizi təkcə bu bağ üçün deyil həmçinin respublikamız üçün tarixi abidə sayılır. Quyuların diametri 8–13 m, orta dərinliyi isə 36m, təşkil edir. Bu quyuların 3 keçid xətti var.

ŞƏRƏFLİ ŞƏHADƏT[redaktə | mənbəni redaktə et]

Murtuza Muxtarov(Bakı 1916-cı il)

1920-ci ildə XI Qızıl Ordu Bakı şəhərinə daxil olur. Aprel ayının 15-də ordunun iki silahlısı "Murtuza Muxtarov küçəsi, 6" ünvanda yerləşən "Səadət sarayı"-nda bəyin yaşadığı evin qapısını sındırıb zala daxil olaraq onun təslim olmasını tələb edirlər. O, bolşeviklərin at ilə evinə daxil olmasını özünə təhqir hesab edir. Murtuza Muxtarov bu ədəbsizliyə göz yummayaraq tüfəngi götürür: bir gülləni Anasov adlı bir bolşevikə vurub öldürür; ikinci gülləni isə özünə vurur. Onu öz doğulub boya-başa çatdığı doğma Əmircan kəndində tikdirdiyi məscidin həyətində dəfn edirlər. Evin xidmətçiləri bu dəyərli mərhumun həyat yoldaşı olan Liza xanımı isə ölüm təhlükəsindən qorumaq üçün müvəqqəti olaraq zirzəmidə gizlədirlər. Sonralar Liza xanım Türkiyənin İstanbul şəhərinə, oradan isə Almaniyanın paytaxtı Berlin şəhərinə köçür və ömrünün axırına kimi, yəni 1971-ci ilə qədər orada yaşayır.

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Tofiq Məmmədov "Murtuza Muxtarovun bağı-Mərdəkan dendrarisi ". Bakı, "Araz" nəşriyatı, 2000.
  • Mir-Babayev M.F. Azərbaycan neftinin qısa tarixi. — Bakı, SOCAR nəşriyyatı, 2008, 320 s.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]