Azərbaycan ixtiraları və kəşfləri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycan ixtiraları və kəşflərinin yaranma tarixi Daş dövründən başlayaraq Azərbaycan Respublikasının texnologiya tarixində baş verən əsas hadisələr əhatə edir. Məqalədə qeydlər aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:

Məqalədə azərbaycanlılar və ya Azərbaycan ərazində yaşayan yerli xalqlar tərəfindən elmi və tibbi kəşfləri, yaradılan məhsul və texnologiyalar qeyd olunub.

Qədim dövr[redaktə | əsas redaktə]

Qavaldaş

Antik dövr[redaktə | əsas redaktə]

Muğam

  • Mürəkkəb, ideya, emosional məna daşıyan, dərin və bitkin təfəkkür, bədii həyəcan və müxtəlif musiqi obrazlarının inkişafını ifadə edən musiqi janrı.[2] Muğam yarandığı ən qədim zamanlardan başlayaraq, əsrlər boyu davam edən tədrici inkişaf və təkamül prosesi nəticəsində yetkinləşmiş, formalaşmış və kamilləşmişdir.[3]

Qafqaz Albaniyası[redaktə | əsas redaktə]

E.ə. I əsr[redaktə | əsas redaktə]

Balaban

  • Balabanın ilk nümunəsi Mingəçevir qədim yaşayış məskənində tapılıb.[4] Sümükdən hazırlanmış eramızdan əvvəl I əsrə aid olan bu nəfəsli musiqi aləti balabanın ilk prototipi hesab olunur.[4][5]

Orta əsrlər[redaktə | əsas redaktə]

V əsr[redaktə | əsas redaktə]

Buta naxışı ilə bəzənən kəlağayı

Kəlağayı

  • İpək sapdan toxunmuş dördkünc formalı ənəvi Azərbaycan qadın baş örtüyü.[6]

XI əsr[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan aşıq yaradıcılığı

XII əsr[redaktə | əsas redaktə]

Çövkən

  • At ilə oynanılan idman komanda oyunu və müasir polo oyununun bir versiyası.[9]

XIV əsr[redaktə | əsas redaktə]

Meyxana

  • Azərbaycana məxsus, zərb alətinin müşayiəti ilə oxunan və ya deklamasiya edilən metrikləşdirilmiş musiqi-poetik janrı.[10]

Səfəvilər[redaktə | əsas redaktə]

1590-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

1594 Neft quyusu

  • Allahyar Məmmədnur tərəfindən[11]

Yeni dövr[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan xanlıqları[redaktə | əsas redaktə]

1790-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

Şəki xan sarayı

1797 Şəki xan sarayı[12]

Rusiya İmperiyasının tərkibində[redaktə | əsas redaktə]

1870-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

1875 Azərbaycan tarı

Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası[redaktə | əsas redaktə]

  • Hacıbəy Sultanov Mars və Yupiter planetlərinin orbitləri arasında yerləşən asteroidlərin mənşəyi ilə bağlı riyazi nəzəriyyənin müəlliflərindəndir. Aste- roidlər həlqəsinin Mars və Yupiterin arasında hərəkət edən bir neçə nisbətən böyük ilkin cisimlərin ardıcıl parçalanması nəticəsində əmələ gəldiyini əsaslan­dırmışdır.[14]

1930-cu illər[redaktə | əsas redaktə]

1932 Camışçılıq elmi

1940-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

1949 Neft Daşları

  • Dünyada ən ilk dəniz neft platforması.[18]

1960-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

1965 Qeyri-səlis məntiq

1967 Bakı metropoliteni[20]

Azərbaycan Respublikası[redaktə | əsas redaktə]

2000-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

2006 Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri[21]

2006 Bakı-Tbilisi-Ərzurum Boru Xətti[22]

2008 İstiqlal (snayper tüfəngi)

  • Azərbaycan istehsalı olub, əllə doldurulan və uzununa çəkilən çaxmaqlı sxem əsasında hazırlanmış irikalibrli snayper tüfəngi.[23]

2010-cu illər[redaktə | əsas redaktə]

İçərişəhər Kitab evində Proqressiv şahmat birinci klubunun təqdimatı

2012 Yalquzaq (snayper tüfəngi)[24]

2013 Azerspace-1

  • Azərbaycanın ilk rabitə peyki.[25]

2013 Proqressiv şahmat

  • Şahmat əsasında yaranan altı nəfərlik rəngarəng intelektual oyun.[26]

2016 Zərbə (Pilotsuz uçuş aparatı)

  • "Zərbə" PUA gecə və gündüz, istənilən hava şəraitində sərbəst şəkildə düşməni izləmək və ona zərbə endirmək imkanına malikdir.[27]

2017

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "LANDSCAPE PAINTINGS". www.thebusinessyear.com. Arxivləşdirilib: [1] saytından 3 fevral 2017 tarixində. https://www.thebusinessyear.com/azerbaijan-2015/landscape-paintings/photo-essay. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  2. "Muğam - Muğam ensiklopediyası". mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/m.html. İstifadə tarixi: 19 January 2016.
  3. "Muğam "şumer" deyilən Azəri türkünün milli mənəvi sərvətidir"., Tariyel Vəli Azərtürk., SİETL., ABŞ., 2001.,s. 4
  4. 4,0 4,1 "Balaban səsi: sirdaş, yoldaş, qəmdaş...". news.lent.az. Arxivləşdirilib: [2] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://news.lent.az/news/251003. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  5. К. А. Касимов. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 158. — 684 с.
  6. "AZƏRBAYCAN KƏLAĞAYISI HAQQINDA BİR NEÇƏ SÖZ". http://ethnoglobus.az/az/index.php/x-b-rl-r/item/228-azərbaycan-kəlağayısı-haqqında-bir-neçə-söz. İstifadə tarixi: 3 iyul 2016.
  7. Rinchindorji. "Mongolian-Turkic Epics: Typological Formation and Development" / Institute of Ethnic Literature, Chinese Academy of Social Sciences, Trans. by Naran Bilik, Oral Tradition, 16/2, 2001, p. 381
  8. "“DƏDƏ QORQUD DASTANLARI”". dede.musigi-dunya.az. http://dede.musigi-dunya.az/d/dede_qorqud_dastan.html. İstifadə tarixi: 8 may 2016.
  9. Л. С. Бретеницкий, Б. В. Веймарн. Искусство Азербайджана IV—XVIII веков. — М., 1976. с. 88
  10. "Meyxana sənəti". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [3] saytından 11 may 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2016/fevral/476373.htm. İstifadə tarixi: 11 may 2016.
  11. "Tariximizin yaddaşı: Bakı kəndləri – Balaxanı". anl.az. Arxivləşdirilib: [4] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://anl.az/down/meqale/medeniyyet/2010/avqust/129560.htm. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  12. "Palace of Sheki Khans". azerbaijan24.com. Arxivləşdirilib: [5] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://azerbaijan24.com/about/azerbaijan_cities/north-west_azerbaijan/sheki/palace_of_shaki_khans/. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  13. Azərbaycan çalğı alətləri dünyanı valeh edir., 213. 3 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. 3 fevral 2017 tarixində istifadə olunub.
  14. "SULTANOV HACIBƏY FƏRƏCULLA OĞLU" (az). nkpi.az. 2016-09-29. http://www.nkpi.az/index.php?page=addread&id=1419. İstifadə tarixi: 2017-03-01.
  15. "Агабейли Агахан Алескер оглы. Биографическая энциклопедия РАСХН, ВАСХНИЛ". http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://www.cnshb.ru/AKDiL/akad/base/RA/000359.shtm. İstifadə tarixi: 2015-08-24.
  16. Российская академия сельскохозяйственных наук: Биографическая энциклопедия / Отв. сост. И. В. Боровских; Под ред. Г. А. Романенко. — Тула: Гриф и К, 2004. — 616 с. — (Материалы к биобиблиографии академического состава Россельхозакадемии). — ISBN 5-8125-0460-1.
  17. "Aghabeyli Aghakhan. AI, Spring 2005. (13.1). pp. 28-31". http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai131_folder/131_articles/131_aghabeyli_aghakhan.html. İstifadə tarixi: 2014-04-13.
  18. "Oldest offshore oil platform". www.guinnessworldrecords.com. Arxivləşdirilib: [6] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/oldest-offshore-oil-platform-/. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  19. Blair, Betty. "Interview with Lotfi Zadeh". www.azer.com. Arxivləşdirilib: [7] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/24_folder/24_articles/24_fuzzylogic.html. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  20. "BAKU METRO IN A PROCESS OF ENLARGING". www.eurasia.uitp.org. Arxivləşdirilib: [8] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://www.eurasia.uitp.org/baku-metro-process-enlarging. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  21. "Baku-Tbilisi-Ceyhan pipeline fact sheet". europa.eu. Arxivləşdirilib: [9] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://europa.eu/rapid/press-release_MEMO-06-282_en.htm. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  22. "South Caucasus Pipeline (SCP), Georgia, Turkey, Azerbaijan". www.hydrocarbons-technology.com. Arxivləşdirilib: [10] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://www.hydrocarbons-technology.com/projects/south-caucasus-pipeline-scp-georgia-turkey-azerbaijan/. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  23. "Azərbaycanın istehsal etdiyi "İstiqlal" snayper tüfəngi". karabakhmedia.az. Arxivləşdirilib: [11] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://karabakhmedia.az/main/698-azerbaycan-istehsali-olan-stiqlal-snayper-tufengi.html. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  24. "New weapons designed in Azerbaijan this year, Azerbaijan Ministry of Defence Industry". azertag.az. Arxivləşdirilib: [12] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://azertag.az/en/xeber/New_weapons_designed_in_Azerbaijan_this_year_Azerbaijan_Ministry_of_Defence_Industry-228621. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  25. "Baku Reaches For The Stars: Azerbaijan Launches First Satellite". www.rferl.org. Arxivləşdirilib: [13] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://www.rferl.org/a/azerbaijan-satellite-launch--telecommunications/24895830.html. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  26. "“İRƏLİ” Gənclik Mərkəzində yeni şahmat növünün təqdimatı keçirilib". www.azadinform.az. Arxivləşdirilib: [14] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://www.azadinform.az/news/a-58808.html. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  27. "“Zərbə” pilotsuz uçuş aparatlarının təqdimatı olub". www.apa.az. Arxivləşdirilib: [15] saytından 3 fevral 2017 tarixində. http://www.apa.az/herbi_xeber/zerbe-pilotsuz-ucus-aparatlarinin-teqdimati-olub.html. İstifadə tarixi: 3 fevral 2017.
  28. "“Tufan” minaya davamlı milli zirehli maşınının təqdimatı keçirilib (FOTO)". az.trend.az. Arxivləşdirilib: [16] saytından 15 fevral 2017 tarixində. http://az.trend.az/azerbaijan/society/2720974.html. İstifadə tarixi: 15 fevral 2017.
  29. "Reyhan Camalova ixtirasına patent alacaq". news.lent.az. http://news.lent.az/news/289408. İstifadə tarixi: 8 dekabr 2017.