Xarəzm türkcəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search


Xarəzm türkcəsi, türk diliin tarixində danışılmış və yazılmış olub Qaraxanlı türkcəsindən sonra gələn tarixi dönəmlərdən biridir.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Ceyhun çayının Aral gölünə töküldüyü bölgədə yerləşən Xarəzm XI əsrin əvvəllərində Qəznəvilərə bağlı bir vilayət idi. Buraya təyin edilən valilərə Xarəzmşah deyilirdi. Xarəzmşahlar sülaləsi Oğuzların Bəydili boyundan Anus Tigin ilə başlamışdır. Anuş Tiginin oğlu Kutbüddin Məhəmməd (1097-1127), onun oğlu Atsız (1127-1156), onun oğlu İl Arslan (1156-1172) Xarəzmi idarə etmişdir. İl Arslan 1157-cı ildən etibarən müstəqil Xərəzm dövlətinin idarəçisi idi. 1172-1200-cü illər arasında İl Arslanın oğlu Sultan Təkiş, daha sonra onun oğlu Əlaləddin Məhəmməd (1200-1220) ölkəni idarə etmişdir. Xarəzmşahlar dövlətinin varlığına Çingizilər son qoydu[1] .

İslam dininin gəldiyi ilk vaxtlarda Xarəzmdə danışılan dil farsca olmaqla bərabər digər fars ləhçələrindən fərqli olan Xarəzm ləhçəsi idi. XI əsrdə başlayan Xarəzmin türkləşməsi hadisəsi XIII əsrə qədər davam etmiş və Xarəzm ilə ona bağlı olan bölgələrdə yeni yazı dilinin yaranması türkləşmədən sonra baş vermişdir. Xarəzimin türkləşməsində xüsusilə OğuzlarQıpçaqlar böyük rol oynamışdır. Bundan başqa Kalaçlar, Kimekler, Bayavutlar, Kangılar və bəzi köçəri tayfalar da müəyyən rol oynamışdır. Bölgənin türkləşməsində rol oynayan bu ünsürlər bölgənin özünəməxsus ləhçəsini yaratmışlar. Bu ləhçə Qaraxanlı yazı dili bağlı və Oğuz, Qıpçaq və digər boyların ləhçələrinin qarışması ilə yaranan Xərəzm türkçəsidir.

Bu siyasi proseslərin sonunda Xərəzm türkləşdi və XII əsrdə bir mədəniyyət mərkəzinə çevrildi. Çingizilər və Qızıl Ordu dövründə də bu vəziyyət davam etdi. Qızıl Ordu dövründə (1241-1502) Xərəzm , Aşağı Seyhun boyları, İdilin Xəzərə töküldüyü yerdə olan mərkəz Saray əsas mədəniyyət mərkəzi idi. Məhz xərəzm türkçəsinə aid əsərlər bu mədəniyyət mühitində yazılmışdır[1] .

Əlifba[redaktə | əsas redaktə]

Qorunmuş Son Orta Başlanğıc Adı ALA-LC Hərf tərcüməsi
elif a, â a, e, â
hemze ˀ ', a, e, i, u, ü
be b, p b
pe p p
te t t
se s s
cim c, ç c
çim ç ç
ha h
ẖ, x h
dal d d
zel z z
re r r
ze z z
je j j
sin s s
şın ş ş
sad s
ﺿ dad ż, d, z
t
z
ayın ʿ ', h
gayın ġ g, ğ
fe f f
kaf ḳ, q k
kef k, g, ñ k, g, ğ, n
gef¹ g g, ğ
nef, sağır kef ñ n
lam l l
mim m m
nun n n
vav v, w, o, ô, ö, u, û, ü v, o, ö, u, ü, û
he h, e, a h, e, a
lamelif la
ye y, ı, i, î y, ı, i, î

Əsərlər[redaktə | əsas redaktə]

Dövrün əsərlərini aşağıdakı kimi saymaq olar:

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369. ISBN 978-975-338-589-3