El Arslan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
El-Arslan
Tacəd-dünya ved-din Əbül-fəth İl-Arslan ibn Atsız
Il-Arslan.jpg
Sultan El-Arslan öz taxtında
bayraqXarəzmşahların III sultanı
1156 — 1172
Sələfi Xarəzmşah Atsız
Xələfi Sultanşah Mahmud

Doğum tarixi XII əsr
Vəfat tarixi 7 mart 1172(1172-03-07)
Vəfat yeri Gürcan, Xarəzm
Atası Xarəzmşah Atsız
Həyat yoldaşı Türkan xatun
Uşaqları Sultanşah Mahmud, Əlaəddin Təkiş xan

El-Arslan Xarəzmşah və ya Əbül-Fəth El- Arslan - 4-cü Xarəzmşah hökmdarı, Xarəzmşah Atsızın oğlu [1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Hələ atasının sağlığında vəliəhd seçilən Əbül-Fəth El- Arslan, onun ölümündən sonra Xarəzmə qayıdaraq işləri tənzimləmiş və taxt tac uğrunda mübarizəyə başlamışdır. Belə ki, qardaşının atabəyi olan Oğul bəyin rəhbərliyi altında bir qrup müxaliflər Atsızın ölümü ilə taxta onun oğlu Süleyman şahı gətirmək istəyirdilər. Xarəzmə gəldikdən sonra El-Arslanın ilk işi qardaşı Süleyman şahı həbs etdirib, atabəy Oğul bəyi və tərəfdarlarını öldürtmək olmuşdur. Daha sonra əmiləri İnal Tigin və Yusifi, qardaşları Xitay Xan və Süleyman şahı da öldürərək 22 avqust 1156-cı ildə Xarəzm taxtına çıxmışdır. Həyat yoldaşı Melike Türkan Xatun da dövlətin idarə etməsində mühüm rol oynamış və El-Arslanın vəfatında sonra kiçik oğlu Sultan şahı taxta çıxartmışdır. Bu da böyük oğlu Əlaəddin Təkiş ilə hakimiyyət uğrunda çəkişmələrə səbəb olmuşdur.[2]

Daxili siyasəti[redaktə | əsas redaktə]

İlk əvvəl baş verən hadisələrin orduda bir çaxnaşmaya səbəb olacağını düşündüyü üçün əsgərlərə paylanılan iqtaların və maaşların miqdarını artırmışdır. Daha sonra atası kimi bir siyasət izləyən El-Arslan İraq sultanı ilə xəlifə arasında münasibətləri yoluna qoymağa çalışmışdır. Günümüzdə onun Xəlifəyə göndərdiyi məktubların bir qismi qalmaqdadır. Burada o xəlifəyə müraciət edərək bildirmişdi ki, Mavərənnəhr  və Xorasan ilə münasibətlər çox qarışıqdır və belə bir vəziyyətdə İraq sultanı ilə münasibətləri yoluna qoymaq lazımdır. Bundan başqa biz Xəlifəyə göndərdiyi məktublardan görürük ki, El-Arslan “kafirlər” ilə mübarizə aparmaq üçün hər il müəyyən sayıda qüvvə ilə onların üzərinə hücuma keçirmiş. O, xəlifəyə müraciətində yazıb bildirir : “Biz islam üçün böyük xidmətlər göstəririk”. [1] Şübhəsiz ki, bu məktubun göndərilmə səbəbi xəlifə tərəfindən rəsmən tanınmağa nail olmaq idi. Lakin bu məktublar bizə dövlətin idarə etmə siyasətində dinin yerini və hökmdarların idarədəki din anlayışını ifadə etməsi baxımdan diqqətə layiqdir. Bir digər mənbədə göstərilir ki, sultan El-Arslan o zamanlar Müəyyən Aybanın hakimlik etdiyi Xorasanın mərkəzində, Nişapurda öz adına xütbələr oxutdururmuş.[3]

Xarici siyasəti[redaktə | əsas redaktə]

Taxta çıxdığı il ramazan bayramında Mərvə səfər edən Sultan Səncər tərəfindən göndərilən fərman ilə El-Arslanın Xarəzmşahlığı da təsdiq edilmişdir. Lakin ertəsi gün Sultan Səncərin ölümü ilə El-Arslan Xorasanda ümumilikdə Şərqi İranda Səlçuklu hakimiyyətinə son vermiş və Şərqi İranın ən qüdrətli hökmdarına çevrilmişdir. Bəhs edilən dövrdə Oğuz üsyanın təsirləri hələ də özünü göstrəməkdə davam edirdi. Səncərə tabe olan ərazilərdəki xanədanlıqların hökmdarları öz ərazilərini genişləştməyə səy göstərirdilər. İraq Səlcuq sultanı Qiyasəddin Məhəmməd nüfuzunu Xorasana qədər duyuracaq bir qüdrəttən məhrum idi. Səncərin ölümü ilə bağlı EL-Arslanın əmiri ilə 3 günlük matəm elan edilmişdi. Bundan istfadə edən El-Arslan artıq müstəqil siyasət yeritməyə başladı. Belə ki, Xarəzmşahlar artıq “sultanın bəndəsi” deyil, sadəcə dostu idilər. Atısızn nail olmağa çalışdığı istəyini artıq oğlu sultan El-Arslan gerçəkləşdirmişdi.[4] Bəhs edilən dövrdə Xorasan hakimi Müəyyəd Aybanı dəstəkləyən Atabəy Şəmsəddin Eldəniz Nişapur ətrafındakı fəaliyyətlərinə görə El-Arslanı öz dövləti üçün təhdid olaraq görürdü. Bu səbəblə  tərəflər 1167-ci ildə Bistam yaxınlığında qarşı qarşıya gəlmişdilər. Bu döyüşdən qalib ayrılan isə El-Arslan olmuşdur. Artıq 1167-ci ildə El-Arslanın ordusu bütün Xorasanı öz hakimiyyəti altına alacaq gücdə idi. Nişapuru özünə paytaxt elan edən El-Arslan Tuz, Bistam, Damqan ətrafı əraziləri ələ keçirsə də, Xorasan hakimi Müəyyəd Ayba ilə olan mübarizədə məğlub olmuş və sadəcə Dihistanı əlində saxlaya bilmişdir. [3]Bu tarixlərdə Xarəzmşah El-Arslan özünü Mavərənnəhr qarluqlarının hamisi elan edərək bölgənin işlərinə müdaxilə etməyə başlamışdı.  Hətta Qarluq əmirlərindən Ayaz bəyin ölümündən sonra onun oğlu Şəmsülmülk qaçaraq Xarəzmşahlara sığınmış, El-Arslan da onu müxtəlif hədiyyə və lütflərlə qəbul etişdir. Öz qızını da Şəmsəlmülk ilə evləndirən El-Arslan onu orduya komandan təyin etmişdir. Buna baxmayaraq Qarluqlar onun Mavərənnəhrdəki fəaliyyətindən narahat idilər və çox keçmir ki, Xarəzmşahlar üzərinə hücuma keçirlər. Ayyar bəyin komandanlığı altındakı xarəzm ordusu bu  döyüşdə məğlub olmuşdular. El-Arslan dövrünün son mühüm hadisəsi Qarakitaylarla olan müharibədir. 1171-1172-ci ildə Xarəzmşahlar Qarakitaylara vergi verməkdən boyun qaçırması nəticəsində onların hücumuna məruz qalmışdır. Xarəzmşahlar hər zaman olduğu kimi bu müharibədə də meydanı su ilə doldurma taktikası işlətsə də məğlubiyyətdən xilas ola bilməmişdilər. Nəticə də xəstələnərək paytaxta qayıdan sultan El-Arslan burada da vəfat etmişdir.[3]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Gürbüz, Meryem (2005). Harezmşahlarda devlet teşkilatı, ekonomik ve kültürel hayat.
  2. "Harezmşah hanedanının evlilikleri" Nəşr edən: Kültür ajans. Karadeniz (32).
  3. 3,0 3,1 3,2 Taneri, Aydın (1993). Xarəzmşahlar. Ankara: TVD yayınları.
  4. Bünyadov, Ziya (2015). Xarəzmşahlar- Anuştəqinilər dövləti. 1097-1231.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]