Cəlaləddin Mənguberdi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Cəlaləddin Mənguberdi
UZB-25s.jpg
Doğum tarixi 1199
Doğum yeri
Vəfat tarixi 15 avqust 1231
Vəfat yeri
Peşəsi sovereign
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Cəlaləddin Mənguberdi

Cəlaləddin, böyük bir İmperatorluq halına gəlmiş olan Xarəzmşahlar Dövlətini tarimar və pərişan bir halda götürdü. Atası Məhəmməd xan, vəliəhd olaraq böyük oğlu Uzluğşahı elan etmişdi. Bu səbəbə görə də, Xarəzmşah ordusunun komandirləri və dövlətin rəhbərləri Cəlaləddinin böyük qardaşı Uzluğşahın hökmdar olmasını dəstəkləyirdi. Cəlaləddin, atasından qalan səltənət məqamına keçmək üçün özünə verilmiş olan Qəznədən Ürgəncə gəldi. Ancaq Çingiz Xanın oğulları Çağatay və Ögedayın orduları 1221-ci ildə Ürgənci mühasirəyə aldı, ordu komandirlərinin böyük qardaşı Uzluğşahı dəstəklədiyinə görə ona xəyanət edə biləcəyi düşündü və Monqol ordusu ilə döyüşmək yerinə özünə bağlı orduyla birlikdə Əfqanıstana keçdi. Buradan da Qəznəyə gedərək yaratdığı orduyla birlikdə Çingiz Xanın ordularına qarşı mübarizə etməyə hazırlandı. Cəlaləddin Xarəzmşah, Qəznədə 30 min nəfərlik bir ordu hazırlayaraq Çingiz Xanın güclü komandirlərindən biri olan Noyanın ordusu ilə mübarizəyə girişdi və bir daha Monqollara qarşı zəfər əldə etdi. Cəlaləddin Xarəzmşah, Monqollara qarşı ard-arda qazandığı zəfərlərlə Çingiz Xanın ordusunun yenilməzliyini haqqında olan mifi sona çatdırmış, böyük monqol ordusuna qarşı qələbə qazanan tək hökmdar və sərkərdə olmuşdur. Cəlaləddin Xarəzmşah, Qəznədə qazandığı qələbədən sonra Monqol ordularının idarəsində olan Herata girərək burada möhkəmləndirilmiş olan Monqol ordusunu təxribata uğradaraq şəhəri Monqolların əlindən almağı bacardı. Məğlub olan Elçigidey Noyan, Heratdan çıxaraq daha güclü bir orduyla təkrar geri döndü. Tam altı ay davam edən bu mübarizə də monqol ordusuna qarşı əfsanəvi bir mübarizə apararaq altı ayın sonunda Heratı Monqollara buraxmaq məcburiyyətində qaldı.

Çingiz Xan, ordusunun yenilməzliyini və qüdrətini kölgələyən, ordularına qarşı mübarizədə müvəffəqiyyətli olmuş tək hökmdar olan Cəlaləddin Xarəzmşahı məğlub etmək üçün şəxsən ordusunun başına keçmiş və Qəznə istiqamətində səfərə başlamışdır. Xarəzmşahlar bu müddət ərzində Uzluğşahı hökmdar kimi qəbul etsələr də, ortada bir imperatorluq, ya da müstəqil bir dövlət mövcud deyildi. Çünki Xarəzm və digər Xarəzmşah şəhərləri monqol istilalarıyla talan olmuş vəziyyətdə idi. Sultanlıq və mərkəzi hakimiyyətə bağlı olan ordular isə Monqol istilalarından uzaq bölgələrdə yerləşdirilmiş və ancaq səltənət mövqeyini qoruya bilirdilər. Cəlaləddin Xarəzmşah, Monqollara qarşı qazandığı böyük uğurlara baxmayaraq Xarəzmşahlar ordusunun dəstəyini görə bilmədi. Uzluğşahın hökmdarlığında israr edən Xarəzmşah ordusunun rəhbərliyi və dövlət adamları Cəlaləddin Xarəzmşahı dəstəkləmədilər və Xarəzmşahların sonunu gətirən monqol istilalarına qarşı daha da zəiflədilər. Xarəzm ordularının dəstəyini ala bilməyən Cəlaləddin Xarəzmşah, Qəznəni tərk edərək 50 min nəfərlik ordusu və özünə bağlı olan xalqlarla birlikdə izdihamlı bir karvan halında əzablı bir köç səfərinə başlayaraq Qəznədən Hindistan istiqamətində köç etmişdir. 50 min nəfərlik ordusu və on minlərlə Qəznə Türkü yurdlarını tərk edərək köç yoluna düşdülər. Ancaq şəxsən Çingiz Xanın rəhbərlik etdiyi monqol orduları yola çıxmışdılar. Ağır yükləri və sıxlıq kütlələrlə birlikdə yola düşən Qəznə ordusu və xalqı çox yavaş irəliləyir, hamısı süvari birliklərindən ibarət olan monqol ordusu isə sürətlə yaxınlaşırdı. Cəlaləddin Xarəzmşah, onu təqib edən monqol ordusundan ancaq İndus çayı ətrafına qədər qaça bildi. Monqol ordusunun yaxınlaşdığını öyrənən Cəlaləddin, ordusunu İndus çayının qarşı tərəfinə keçirdərək müdafiə mövqeyi aldı. Ancaq ağır yükləri ilə dağınıq şəkildə irəliləyən Qəznə Xalqı, yavaş şəkildə hərəkət edir və müdafiə xəttinin arxasına keçə bilmir, keçə bilənlər isə dərhal ordunun arxa tərəfinə keçərək həmin ordunun manevr və hərəkət qabiliyyətini ortadan qaldırırdı. Monqol ordusu, çaya çatdığında ətrafa dağılmış olan silahsız Qəznə xalqını qılıncdan keçirdərək qorxunc bir qırğına imza atdılar. Xalqı gözlərinin qarşısında qətl edilən Cəlaləddin, döyüş strategiyalarını dəyişdirərək hücuma keçincə onsuz da çox sıx olan monqol ordusu qarşısında müqavimət göstərə bilməyərək məğlub oldu. Çingiz Xanın imza atdığı bu qırğın elə qorxunc ki, Cəlaləddin Xarəzmşah, öz oğullarını və nökərlərinə Monqolların əlinə keçməməsi üçün öldürmüş, çətin şərtlər altında qurduğu ordusundan geriyə qalan kiçik bir birlik ilə döyüş meydanını tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır. Monqol Ordusu, Cəlaləddin Xarəzmşahın ordularını məğlub etdikdən sonra burada olan bütün xalqı – uşaq, yaşlı, qadın demədən vəhşicəsinə qətlə yetirmiş və öz vəhşiliyini bir dəfə daha sübut edərək, monqol tarixinə daha qara bir səhifə əlavə etmişdir (1221 ). Böyük qardaşı Uzluğşah və Xarəzmşahlardan dəstək görə bilməyən Cəlaləddin, monqollara məğlub olmasından sonra gücünü yenidən yığa bilmək üçün regionda güclü bir hakimiyyət qurmuş olan türk əsilli Dehli sultanlığına sığındı və Dehli sultanı İltutmuşun himayəsi altına girmək istədiyini bildirdi. Ancaq İltutmuş Bağdad xəlifəsi ilə yaxşı münasibətlər yaratmışdı və Xilafət məqamı, hər nə qədər yıxılmış və hakimiyyətlərini itirmiş olsalar da xilafət məqamının qoruyuculuğunu boynuna götürmüş olan Xarəzmşah hökmdarı Cəlaləddin Xarəzmşahın monqollar ilə mübarizəsinə görə, İltutmuşa Cəlaləddinə dəstək verməsi üçün Bağdaddan göstəriş vermişdi. Dehli sultanı Darussalam tərəfindən qəbul edilməyən Cəlaləddin Xarəzmşah, təkrar güclənəbilmək üçün Hind-Türk qarışığı bir cəmiyyət olan Hoharlar ilə razılaşaraq birlikdə Mutanda hökmdarlıq qurmuş olan Nəsirəddin üzərinə hücum etdilər. Muta bölgəsini hakimiyyəti altına alaraq buradan cənuba doğru enib Dehli sultanlığına bağlı olan Sind və Şimali Qucarat bölgələrini ələ keçirdilər. Dehli sultanı İltutmuş, Çingiz Xanın hücumu hazırlaşdığını və müqavimət qabiliyyətlərinin zəif olduğu üçün hücumlara səssiz qalmışdı. Cəlaləddin Xarəzmşah, Muta – Sind – Qucarat bölgələrində üç il qalaraq ordusunu gücləndirdi. 1224 -cü ildə Monqol təhdidinin şiddəti azalmışdı. Bundan sonra Cəlaləddin, dağılmış və köhnəlmiş olan səltənət məqamına sahib çıxmaq və Xarəzmşahlar dövlətini yenidən ayağa qaldırmaq ümidi ilə Xarəzmə doğru yola çıxdı. Ancaq Xarəzm Monqol talanlarıyla yerlə bir olmuş, əhalisi azalmış, şəhərləri müdafiə edə biləcək əsgər qalmadığı kimi bir zamanlar Xarəzmşahlar Dövlətinin paytaxtı olan bu torpaqlarda təbəə olaraq görülə biləcək bir xalq da qalmamışdı. Yerli xalqın çoxu monqol işğalçıları tərəfindən öldürülmüş, qalanları isə köç etmək məcburiyyətində qalmışdı, Nəticədə Xarəzm bölgəsi bir şəhər olmaqdan çıxmışdı. Xarəzmşah hökmdarı olan Böyük qardaşı Uzluğşahda buraları tərk edərək Pırşah və İraqi-Əcəm bölgələrinə yerləşmişdi.

Cəlaləddin Xarəzmşah, Xarəzmi arxasında buraxaraq İrana gəlir. Yenidən güc qazana bilmək və müttəfiq əldə etmək üçün bölgənin əhəmiyyətli atabəylərindən olan Səid Min Zənginin qızıyla evləndi. Sait Min Zəngi ilə qurduğu qohumluq bağının da təsiriylə Şimali İran ilə Azərbaycan bölgələrini idarəsi altına aldı. Bu müddət ərzində İraq və Pırşah bölgələrindəki varlığı formal xarakterdən kənara çıxa bilməyən Uzluğşah idarəsindəki Xarəzmşahların səltənəti ortadan qalxmışdı. Cəlaləddin, Ordusunu yenidən toplayaraq dağılmış olan Xarəzmşahlar dövlətini yenidən qurmağa hazırlanırdı. Ancaq Monqol Təhdidi təkrar ortaya çıxdı. Bu dəfə Xəzərin şimalından Şərqi Avropa sərhədlərinə keçən və Qafqazlar xəttindən hücum edən monqol Ordusu ilə girişdiyi mübarizədə məğlub oldu. Bu məğlubiyyətdən sonra Şimali İran xəttindəki nüfuzunu də itirən Cəlaləddin, siyasi bir iqtidar ələ keçirə bilməməsinə görə özünə sadiq olan döyüşçülərlə birlikdə Abbasi xəlifəsinin ordusuna qatıldı. Monqol təhdidinin Qafqazdan çəkilməsinin ardından vaxtilə idarəsində söz sahibi olduğu Şimali İran və Azərbaycan xəttində hökm sürən atabəy Özbəyin üzərinə hücum etdi və Azərbaycan bölgəsini təkrar nəzarəti altına aldı. Qafqazdan çəkilməmiş olan monqol birliklərinə qarşı Monqolları məğlub edə bilmiş bir komandir olaraq bölgədəki dövlətlərə köməkçi olmağa və monqol təhdidinə qarşı əməkdaşlıq etməyə çalışdısa da, tam bir müvəffəqiyyətlə nəticələnməyən bu təşəbbüslərdən sonra monqollar Şərqi Avropaya doğru yayılmış, təhlükə bir müddət içində olsa belə uzaqlaşmışdı. Cəlaləddin, monqol istilalarının Şərqi Avropaya yayıldığına görə Azərbaycan – Şərqi Anadolu xəttində Xarəzmşahlar Dövlətini yenidən quraraq özünü Sultan elan etdi. Bu bölgədəki qonşuları şimalda Gürcüstan, Qərbdə Anadolu Səlcuqlu Dövləti, Cənubda Abbasilər və kiçik sultanlıqlar ilə özbaşına qalmış dərəbəyliklər idi. Yenidən dövlətini təşkilatlandıran Cəlaləddin, dövlətin ehtiyac duyduğu maddi qaynaqları təmin etmək məqsədiylə olduqca zəngin bir dövlət olan Gürcüstan Krallığı üzərinə səfərə çıxdı (1225). Ancaq Gürcüstanın mərkəzi olan Tiflisə girərkən, dövlətin idarəsini həvalə etdiyi qubernatoru Hacibin üsyan qaldırması haqqında xəbəri alınca səfəri yarımçıq buraxaraq geri dönmək məcburiyyətində qaldı. Cəlaləddin, geri döndüyündə Vali Hacib müdafiə mövqeyi tutaraq mübarizəyə hazır gözləyirdi. Ancaq Hacib, Cəlaləddinin Gürcüstan səfərinə getdikdən sonra geri dönəcəyini və ordusunun yorğun halda olduğu üçün mübarizə aparmayacağını düşünmüşdü. Ordunun döyüşə girmədən geri döndüyünü görən Hacib mübarizə aparmaqda imtina etmiş və Cəlaləddinə itaətini bildirmişdir (1225). Cəlaləddin, yarım qalan Tbilisi səfərini tamamlamaq üçün təkrar Gürcüstana doğru yola çıxdı. Gürcü Kraliçası Rusu Xarəzmşahlarla mübarizə aparmadan Qərbi Gürcüstana çəkilmişdi. Müqavimətlə qarşılaşmada n Cəlaləddin Tilfisi ələ keçirib zəngin qənimətlərlə geri döndü və dövləti ehtiyacı olan maddi qaynaqlar təmin edilmiş oldu (9 Mart 1126). Xarəzmşahlar Dövlətini yenidən ayağa qaldıran və dövlət təşkilatlanmasını tamamlayaraq müstəqilliyini elan edən Cəlaləddin, bölgədəki ən əhəmiyyətli güc halına gələn Anadolu Səlcuqlu Dövləti ilə yaxşı əlaqələr içərisinə girməyə, Anadolu Səlcuqlu hökmdarı Ələddin Keyqubadın dostluğunu qazanmağa çalışırdı. Bu istiqamətdə Anadolu Səlcuqlu Dövlətinin şərq sərhədinin bir dostu olaraq sərhəddin təhlükəsizliyinə özünün zəmanətini açıqca ifadə etmiş və beləliklə Monqol təhdidinə qarşı bir müttəfiq qazanmış, həmçinin qərb hüdudlarını zəmanət altına almış olmuşdur. Ancaq Uzluğşah dövründə ortaya çıxan anlaşılmazlıqlar səbəbiylə Xilafət məqamına sahib olan Abbasilər ilə problemlər davam edirdi. Anadolu Səlcuqlu Dövləti ilə inkişaf edən yaxşı əlaqələr və Xarəzmşahların müstəqil bir dövlət halına gəlməsindən sonra Abbasilər ilə təkrar ortaya çıxan problemlər Əhlət qalası problemi və Yastı Çəmən Döyüşünün zəminini hazırlamış, bu hadisələr nəticəsində Xarəzmşahlar Dövləti yıxılmış və tarix səhnəsindən silinmişdir .

Yastı Çəmən Döyüşü[redaktə | əsas redaktə]

Monqollar həm özünə qarşı zəfər qazanabilmiş və monqolların məğlubedilməz olduğu düşüncəsinə kölgə salan Cəlaləddin Xarəzmşaha qarşı təmkinli davranır, həm də türk dünyasının ən güclü dövləti halına gələn Anadolu Səlcuq Dövlətinə ən güclü dövründə birbaşa hücum etməkdən çəkinirdilər. Üstəlik bu iki türk dövləti yaxşı əlaqələr içərisinə girmişdilər və ola biləcək bir monqol hücumuna qarşı ittifaq etmələri qaçınılmaz idi. Monqol hökmdarı Çingiz Xan, Anadolu Səlcuq dövləti ilə Xarəzmşahlar arasındakı ola biləcək ittifaqa qarşı aralarında ixtilaf meydana gətirmək məqsədiylə əsgərlərinə Xarəzm əsgərlərinin paltarlarını geydirərək Səlcuq şəhərlərini zəbt və talan hərəkətlərinə girişdi. Çingiz Xanın bu hücumu nəticə verdi və Anadolu Səlcuq Sultanı Ələddin Keyqubad bu hücumda Cəlaləddini günahkar bildi. Cəlaləddin, Ələddin Keyqubada, bu hücumların özü tərəfindən həyata keçirilmədiyini bildirən məktublar göndərsə də, Sultan Keyqubad, Cəlaləddinin sözünə etibar etməyərək hücumların məsuliyyətini onlarda görürdü. Monqolların girişdikləri bu hiylə işə yaramış, Anadolu səlcuqluları ilə Xarəzmşahlar arasındakı münasibətlər pisləşmişdi. Bu düşmənçilik, Əhlət qalası məsələsi ilə daha da dərinləşərək Yastı Çəmən Döyüşünün təməl səbəblərini meydana gətirməyə başladı (1227). Anadolu Səlcuqlarının köhnə Əhlat qubernatoru Hacib Əli, Xarəzmşahların ələ keçirdiyi Əhlət qalasını geri almaq üçün hərəkətə keçib qalanı təkrar geri aldı. Xarəzmşah hökmdarı Cəlaləddin, bunun üzərinə qalanı geri almaq üçün Əhlət Qalasını mühasirəyə aldı. Səlcuqlu Hökmdarı Keyqubad ilə yaxşı əlaqələr qurmuş olan Hacib Əli, Xarəzm Hökmdarı Cəlaləddinin mühasirəni qaldırmasını istədiyini tələb etdi. Sultan Keyqubad, Hacib Əlinin tələbinə görə Xarəzm Hökmdarı Cəlaləddindən mühasirəni qaldırmasını istədi. Xarəzm hökmdarı Cəlaləddin, qalanın onsuz da özünün olduğunu, Hacib Əlinin qalanı geri verməsinin lazım olduğunu bildirsə də, Sultan Keyqubad, Cəlaləddin Xarəzmin tələblərini önəmli bilməyib Əhlət qalasının mühasirəsini qeydsiz-şərtsiz qaldırmasını əmr edən bir üslubda tələb göndərincə Yastı Çəmən döyüşünə səbəb olan vəziyyət pik mərhələyə çatdı. Ələddin Keyqubad ilə Xarəzmşah hökmdarı Cəlaləddin arasında getdikcə artan düşmənçilik, Əhlət qalası məsələsi ilə təhdid ehtiva edən məktublaşmalarla özünün pik mərhələsinə çatmışdı. Bundan sonra Sultan Keyqubad, ordusunun başına keçərək düşmən halına gələn Xarəzmşah təhdidini ortadan qaldırmaq məqsədiylə Ərzincan üzərinə səfərə çıxdı. Səlcuq hücumuna hazırlıqlı olan Cəlaləddin, Səlcuq ordusunu Ərzincan yaxınlığındakı Yastı Çəmən düzənliyində qarşıladı. Xarəzmşahların, hər nə qədər güclü bir dövlətçilik keçmişləri olsa da, Monqol istilalarıyla olduqca zəifləmişdilər. Üstəlik Türk və müsəlman olan Xarəzmşahlar dövlətinin ordusu, özləri kimi Türk və müsəlman olan Anadolu səlcuqları ilə döyüşməkdən qaçırdılar. Anadolu Səlcuqlu Dövləti isə ən parlaq dövrünü yaşayırdı və Anadolunun böyük hissəsinə hakim vəziyyətdə idi. 1230 -ci ildə meydana gələn Yastı Çəmən döyüşü sonunda ağır bir məğlubiyyətə uğrayan Xarəzmşah hökmdarı Cəlaləddin Xarəzm, döyüşün sonundakı ağır məğlubiyyətə görə, həm düşmənlərindən, həm də öz əsgərlərindən qaçmaq məcburiyyətində qaldı. Özünə bağlı bir neçə əsgər ala bilən Cəlaləddin, döyüş meydanından qaça bilsə də qaçış yolunda yolunu kəsən atlı oğrular tərəfindən öldürüldü. Yastı Çəmən Döyüşü nəticəsində Xarəzmşahlar dövləti tamamilə yıxılmış və Anadolu Səlcuqlu Dövləti sərhədlərini Əhlət, Bitlis, Van, Malazgirt və Tiflisə qədər genişləndirmişdir, ancaq Xarəzmşahları Mərkəzi Asiyadan ayırıb Anadoluya sürüyən Monqollar ilə qarşı-qarşıya gəlmələrinə səbəb olmuşdu. Xarəzmşahlar ortadan qalxmasıyla nəticələnən Yastı Çəmən Müharibəsindən 13 il sonra, yəni 1243-cü ildə reallaşan Kösədağ Döyüşü ilə Monqollar Anadoluya girərək Anadolu Səlcuqlu Dövlətinin dağılma dövrünə girməsinə səbəb olmuşdurlar. Səlcuqlular-Xarəzmşahlar münasibətlərinin bəlkə də ən diqqətəlayiq tərəfi Monqol hökmdarı Çingiz xanın beşinci kolon fəaliyyətləri ilə iki Türk və Müsəlman dövlət arasına nifaq yaratmasıdır. Çünki Monqol İstilalarıyla Mərkəzi Asiyadan sürülən Xarəzmşahlar Dövlətinin dövlət adamları və əsilzadələri, əslində Anadolu Səlcuqlu Dövlətinin himayəsi altına girmək üçün Anadoluya hərəkət etmişdilər. Anadolu Səlcuqlu Dövləti ilə Xarəzmşahlar Dövlətinin müttəfiqliyi, bəlkə də monqol istilalarının Anadoluya irəliləməsinə mane olacaq, Türk tarixi və dünya tarixinin bölgədəki təzahürünə əhəmiyyətli təsirlərdə olacaqdı. Monqolların bu iki Türk dövləti arasına soxduğu düşmənçilik, monqol istilalarının Anadoluya uzanmasını təmin edən əhəmiyyətli bir faktor olaraq diqqət çəkməkdədir.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Cəlaləddin Xarəzmşahın adı mənbələrdə "Manqburnu", bəzən də "Məngü-Berti" şəklində keçir. Manqburnu qədim türkcədə "böyük burunlu" deməkdir. Məngü-Bərti isə "əbədi qurd" mənasına gəlir. Bu iki ad arasında mənbələrdə yer alan fərqin Cəlaləddinin adının tam oxunmamasından irəli gəlməkdədir. Həmçinin, "manq" türklərdə boy adı mənasını da verməkdədir.[1] Xarəzmşahların sonuncu hökmdarı olan Cəlaləddin Xarəzmşah, Əlaəddin Məhəmmədin böyük övladıdır. Anası hind cariyəsi Ayçiçək xatundur.[2] Xarəzmşah Mənguberdi atasının zamanında, Qəznə, Herat, Qarcistan və Sicistana məlik olaraq göndərilmiş, ancaq sultan Məhəmməd daha sonra onu öz yanına almış və onun yerinə Kərbər Məliki uyğun görmüşdür.[3][4] Ölümündən bir müddət əvvəl Məhəmməd, Terkən xatunun sözləri ilə, anası qanqlı qadın olan Azlaq şahı vəliəhd təyin etdirmiş və ona Xarəzm, Xorasan, Mazandaran kimi mühüm əyalətləri vermişdi.[5]

Azlaq şahdan daha qabiliyyətli olan və dövlət idarəetməsini anlayan Cəlaləddinlə onun qardaşı Rüknəddin Gursancdının yox, qanqlı qadının övladı Azlaqın vəliəhd təyin edilməsi Terkə xatunun dövlətdə olan iqtidarının göstəricisidir.[6] Monqolların Xarəzmşahlar dövlətinə olan yürüşləri ərəfəsində Əlaəddin Xarəzmşah, Xəzər dənizində Abaskun adasına sığınmışdı. Bu vaxt Terkə xatunu da Monqollar əsir alınca, Cəlaləddinin vəliəhdliyində qarşındakı əngəl ortadan qalxdı. Atası Əlaəddin burada həyat yoldaşı, övladları Ağşah və Azlaqın yanında Cəlaləddini sultan elan edərək öz qılıncı ilə tacını ona verdi. Bir müddət sonra Əlaəddin Məhəmməd Xarəzmşah vəfat etdi.[5]

Hakimiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Çingiz xanla mübarizə[redaktə | əsas redaktə]

Cəlaləddin Mənguberdi Çingiz xan və onun ordusu ilə mübarizədə, İndus müharibəsi, 1221-ci il.

Atasının vəfatından sonra Cəlaləddin qardaşları ilə birlikdə şəhərə dönərək xalqa öz sultanlığını elan etdi. Bir müddət sonra iki şahzadə əmirlərlə razılaşaraq Cəlaləddini öldürməyi planlaşdırdılar. Ancaq Cəlaləddin, sadiq əmirlərdən İnanc Hunun vəziyyəti ona bildirməsi ilə Xorasanın dağlıq ərazisinə üz tutdu. Monqol yürüşlərindən Xarəzmi tərk edən digər şahzadələr isə monqollarla döyüşdə öldürüldülər.[7] Cəlaləddin daha sonra Pərvan yaxınlığında Monqolları məğlubiyyətə uğradaraq Nişapur, Zuzan və Bustdan Qəznəyə çatdı. O, Qəznədə xalq tərəfindən böyük bir sevinclə qarşılaşdı. Bəzi tarixçilər bu müharibədə kimin qalib gəldiyini tam olaraq bildirirlər. Əbdürrəhman Şərəf, Cəlaləddinin bu döyüşdə silah və əsgərlərinin çoxunu itirdiyini, dövlətin atəş içində olduğunu yazır. Şərəf bu döyüşdə Cəlaləddinin ordusunu "Böyük su tufanı",[q 1] Çingiz xanın ordusunu isə "Atəş tufanı"[q 2] adlandıraraq döyüşün vahimətini bildirir. Cəlaləddinin döyüş sonunda ordusu ilə arasındakı qəniməti bölüşdürmək zamanı yaranan qarışıqlıqdan istifadə edən Monqollar, yenidən hücuma keçdi. Bunu görən Mənguberdi, Sindi keçərək Hindistana sığındı.[8][9][10]

Sindin sahilində Monqol əsgərlərinin yetişməsindən sonra Monqollarla mübarizə apardı. Gərgin keçən mübarizənin sonunda Cəlaləddin məcburiyyət qarşısında anasını ilə həyat yoldaşının Monqollara əsir düşməməsi üçün əsgərlərinə onları çaya atmağı əmr etdi və onların çayda boğulmalarını qəmli bir şəkildə izlədi.[11][12] Daha sonra minik atı ilə çayın sahilinə keçmək istədi. Çayın sərt axıntısına baxmayaraq, Cəlaləddin çayı keçdi. Bunu görən Çingiz xan onun haqqında demişdir:

" Belə bir atanın belə bir oğlu olmalıdır. Su və atəş kimi iki bəla girdabından özünü xilas edərək sahilə çatdı.[13] "

Xarici mübarizə[redaktə | əsas redaktə]

Cəlaləddin Hindistana gəldikdən sonra, Dehli hökmdarından qala biləcəyi ərazi istədi. Burada Usakun hakimi Qabacın qızı ilə siyasi olaraq evləndi. Ancaq bir müddət sonra, Dehli hökmdarı, Usakun süvari ilə Fars İraqına getmək məcburiyyətində qaldı. Bu sırada Fars İraqında, AzərbaycandaArranda qardaşı Qiyasəddin Pirşah hökmdar idi. Farslardan isə Salqurlular hakimiyyətdə idi. Cəlaləddin burada isə Salqurlardan Zəngi adlı biri ilə siyasi olaraq evləndi və Gürcüstana qarşı hərəkətə keçdi. İlk öncə Tiflisi aldı, daha sonra isə Kirmana getdi. Gürcülərlə mübarizədə Lorinin fəthi ilə erməni, alan, sabir, laz və qıpçaqlarla yaradılan ordunu məğlubiyyətə uğratdı.[14][15][16]

Cəlaləddin bu müvəffəqiyyətləri İslam dünyasında ona qarşı böyük ümid və hörmət hissi yaratdı. Belə ki, “Cəlaləddin atasının ölümündən sonra işğalçılara qarşı elə igidliklə mübarizə apardı ki, İranlılar və Türküstan dövləti qarşılarındakının, yurdlarında ki əfsanələrdə bilinən Rüstəm olduğuna inandılar”.[17]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nuh Tufanı olaraq da bilinir.
  2. Qan tufanı kimi də bilinir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ziya Bünyadov.s.105-106.
  2. Mükremin Halil Yınaç.s.4
  3. Aydın Taneri.s.248.
  4. Hasan Geyikoğlu.s.396.
  5. 5,0 5,1 Buket Yaşa Şahin.s.24.
  6. Yorulmaz.s.163.
  7. Aydın Taneri.s.249.
  8. Nəsəvi.s.55.
  9. Carl Brockelman.s.255-270.
  10. Hasan Geyikoğlu.s.917.
  11. Kafesoğlu.s.270.
  12. Stiven Runciman.s.211.
  13. Cüveyni.s.116.
  14. İbn-əl-Əsir.s.412.
  15. Nəsəvi.s.46-75.
  16. Cüveyni.s.128.
  17. Jorqa.s.101.