Talış dili

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Talış dili
Orijinal adı

tolışə zıvon


تالشی زَوُن
Ölkələr Azərbaycan, İran
Regionlar Lənkəran, Lerik, Astara, Yardımlı, Masallı rayonu, Cəlilabad, Biləsuvar rayonu, Gilan ostanı, Zəncan ostanı, Wikipedia:Citing sources[d]Ərdəbil ostanı
Rəsmi status Talış dili
Danışanların ümumi sayı 228 000[1] (təxmini)
Status 2 vulnerable[d][2]
Təsnifatı
Kateqoriya Avrasiya dilləri

Hind-Avropa dilləri

Hind-İran dilləri
İran dil qrupu
Şimal-qərbi İran dilləri yarımqrupu
Yazı latın əlifbası
fars əlifbası
Dil kodları
QOST 7.75–97 тал 650
ISO 639-1
ISO 639-2
ISO 639-3 tly
Dilin strukturlarının dünya atlası taztls
Atlas of the World’s Languages in Danger 1515
Ethnologue tly
ELCat 5697
IETF tly
Glottolog taly1247

Talış dili (talışca: tolışə zıvon) — Hind-Avropa dil ailəsinin hind-iran qoluna daxil bir dil, talışların dili.[3] Talış dilindən İranda (əsasən Gilan ostanı ərazisində) və Azərbaycanda (əsasən Azərbaycanın Lənkəran, Masallı, Astara, Lerik və s. rayonlarında) yaşayan talışlar məişətdə istifadə edirlər. Morfologiyasında fletivlik əlamətlərinə də təsadüf edilir. Sintaktik əlaqələrdə qoşma və önlüklərindən geniş istifadə olunur. Təsirli fellərin keçmiş zaman formalarının çoxunda cümlə erqativ quruluşludur.

Talış dili hind-iran qrupunda irani dillər qolunun şimal-qərbi iran dil yarımqrupuna aid Kaspi dil qrupuna daxildir. Bu qrupa həmçinin talış dilinə yetərincə bənzər gilan / gilək dilimazandaran dili, habelə simnan dilləri (simnani, biyabunaki, səngsəri, sorxeyi, əftəri, ləsgedri) və s. daxildirlər.

Talış dili ümumən digər irani dillərlə, yəni fars, tat, tati, kürd, zaza, lur, tacik, osetin, puştu, dəri, bəluc və s. dillərlə, biraz məsafəylə isə həmçinin hind, urdu, benqal, pəncabi, və s. hind dilləri ilə də uzaq-yaxın əlaqədardır.

Həmçinin hind-avropa dillərindən birisi olmasına görə bütün digər hind-avropa dilləri ilə, habelə slavyan (rus, belarus, ukrayna, çex, polyak, serb, və s.), baltik (litva, latış), yunan, german (ingilis, alman, niderland, isveç, norveç, island, və s.), latın/roman (fransız, italyan, rumın, ispan, portuqal, katalan, və s.) və s. dillər ilə uzaq qohumdur.[4]

Tədqiqi[redaktə | əsas redaktə]

Bu dilə aid ilk əsər 1842-ci ildə Londonda nəşr edilib. Həmin ildə rus iranisti Aleksandr Xodzkonun «Specimens of the popular poetry of Persia» adlı əsəri çap edilib. Əsərdə İran dilləri qrupunun Xəzərboyu dillərindən - mazandaran, gilək (gilan) və talış dillərindən nəğmə nümunələri toplanıb. Bu nümunələr ərəb əlifbası ilə verilib.[5]

Dialektləri[redaktə | əsas redaktə]

Talış ləhcələri

Talış dilinin üç əsas böyük dialekti var - şimal, mərkəz və cənub dialektləri. Şimal dialekti Azərbaycan ərazisində daha çox danışılır, mərkəz və cənub dialektləri isə daha çox İranda yayılıb.

Danışanların sayları[redaktə | əsas redaktə]

13-22 aprel 2009-cu il rəsmi əhali siyahıya alınmasına əsasən ana dili talış dili olan Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 68.689 nəfərdir.[6]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Language — Talysh :: Joshua Project — Yoxlanılıb: 06.03.2015
  2. Atlas of the World's Languages in Danger
  3. Талышский язык - Большая Советская Энциклопедия, БСЭ
  4. "Talış dilinin leksikası", Ə.Əliyev, E.Mirzəyev.
  5. https://archive.org/details/cu31924026906168/page/n523
  6. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. "Population by language, sex and urban/rural residence: Azerbaijan (2009; All population; Both Sexes)" (ing.). United Nations Statistics Division. 26 dekabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 dekabr 2015.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]