Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası
Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası-loqo.png
Ölkə: Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Yaradılıb: 1959
Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Şamaxı rayonu, Yusif Məmmədəliyev qəsəbəsi
Rəhbərlik
Rəhbər: Namiq Cəlilov
Birinci müavin: Elçin Babayev
Müavin: Xıdır Mikayılov
Sayt
shao.az

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası və ya qısaca: ŞAR (tam adı: Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası) — Dünyanın ən böyük rəsədxanalarından biri[1]. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika-Riyaziyyat və Texnika Elmləri Bölməsinə aiddir[2]. Şamaxı rayonunun Yusif Məmmədəliyev qəsəbəsində yerləşir.

Bunlardan başqa, bu rəsədxanada astronomiyanın tarixi, nəzəri tədqiqatlar, radioastronomiya, yüksəktezlikli radio siqnallarının ionosfer ssintilyasiyaları və onların müxtəlif Kosmik hava faktorlarından (Günəş fəallığı, maqnit fırtınaları və s.) asılılığı və s. problemlər üzrə tədqiqatlar aparılır[3].

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yaradılmasına hazırlıq[redaktə | əsas redaktə]

Rəsədxana

1927-ci ildə Leninqrad Astronomiya İnstitutunun Cənub reqional müşahidə məntəqəsinin seçilməsi məqsədi ilə Azərbaycan SSR-də astronomik ekspedisiyaların aparılması məsələsi qərara alınmışdır. Bu məqsədlə 1930-cu ilin iyul-avqust aylarında həmin institutun əməkdaşları A.V.Markov və V.B. Nikonov Azərbaycan elm cəmiyyətinin əməkdaşı İ.A. Benaşvili ilə birlikdə Xankəndi, ŞuşaLaçın rayonları ərazisində astroiqlimi öyrənmiş, lakin buludsuz gecələrin sayının kifayət qədər olmaması onları bu fikirdən daşındırmışdır. Qərara alınır ki, astronomik müşahidə məntəqəsinin seçilməsi məqsədi ilə Azərbaycanın digər dağlıq rayonlarında müşahidələr davam etdirilsin. Lakin yerli kadrların olmaması uzunmüddətli müşahidə işini təşkil etməyə imkan vermir.

Qısamüddətli ekspedisiya zamanı aparılan tədqiqatın nəticələri 1932-ci ildə Moskvada "Astronomiya İnstitutunun bülleteni"ndə dərc olunmuşdur[4].

1938-ci ildə Leninqrad Dövlət Universitetinin Fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirən Həbibulla Məmmədbəylinin Bakı Dövlət Universitetində astronomiyanın ana dilində tədrisi, bu sahədə dərsliklərin hazırlanması, astronomiyanın geniş təbliği, nəhayət, 1946-1949-cu illərdə onun rəhbərliyi ilə Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında (Kəlbəcər, Xızı, Daşkəsən, Şamaxı və s. ərazilərdə) apardığı ekspedisiyalar respublikada gələcək rəsədxananın yerinin seçilməsinə və astronomiya sahəsində mütəxəssislərin formalaşmasına da kömək etmişdir. Qədim astronomlar ölkəsi olan Azərbaycanda XX əsrin 50-ci illərində yenidən astronomiyanın inkişafı üçün zəmin yarandı.

Gələcək rəsədxananın yerinin müəyyənləşdirilməsi üçün 1953-cu ilin mart ayında Azərbaycan SSR EA-nın Fizika və Riyaziyyat İnstitutunun nəzdində Hacıbəy Sultanovun rəhbərliyi ilə sonuncu arasıkəsilməz ekspedisiyalar təşkil olundu və münasib yerin Şamaxıda olması haqqında yekun qərar elə həmin ilin iyununda verildi. Belə ki, 1946-1953-cü ilin müşahidələrinə görə bu ərazidə aydın gecə və gündüzlərin sayı 200-ə yaxın idi[3].

1954-cü ildə rəsədxana üçün tikinti işlərinin genişləndirilməsi və elmi–tədqiqat işlərinin aparılması məqsədilə Fizika və Riyaziyyat İnstitutunun nəzdində Astrofozika Bölməsi yaradıldı. 1956-cı ilin iyununda bu bölmə müstəqilləşdirilərək Astrofizika Sektoru adlandırıldı. Həmin Sektorun 9 nəfər əməkdaşı var idi ki, onların üçü fizika-riyaziyyat elmləri namizədi idi. 1956-cı ilin iyul ayında rəsədxana üçün Şamaxı rayonunun şimal-şərqində yerləşən böyük bir əkin sahəsinin ayrılması məqsədəuyğun hesab edildi.

ŞAR-ın yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

Nəhayət 1959-cu ildə Astrofizika Sektoru və onun Pirqulu Astronomiya Stansiyasının əsasında, Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası yaradılmışdır. 1960-cı ildən isə bu rəsədxana müstəqil elmi-tədqiqat institutu kimi Azərbaycan SSR EA strukturuna daxil edilmişdir.

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının yaradılmasında böyük xidmətləri olan akademik Hacıbəy Sultanov 1960-1981-ci illərdə rəsədxananın direktoru vəzifəsində işləmişdir.

1953-1959-cu illərdə astronomik müşahidələrlə yanaşı, gələcək rəsədxananın layihələşdirilməsi, astronomiya ixtisası üzrə kadrların hazırlanması, teleskop və avadanlıqla təchizatı, rəsədxananın strukturu və s. məsələlər üzərində ciddi iş aparılmışdır.

1957-ci ildə Pirqulu Astronomiya Stansiyasında ilk teleskop – Xromosfer-Fotosfer Günəş teleskopu qurulmuşdur. 1959-cu ildə isə 200 mm-lik fotoelektrik teleskop istifadəyə verilmiş və onun vasitəsilə ərazinin astroiqliminin öyrənilməsi məsələsi öz həllini tapmışdır. Sonrakı illərdə Üfüqi Günəş teleskopu (1962), AST-452 teleskopu (1964), AZT-8 teleskopu (1970), "Seyss-600" (1980) teleskopu istifadəyə verilmişdir. Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının təchizatında Almaniya Demokratik Respublikasının “Karl Seyss” firmasında istehsal olunmuşdur 2 m-lik teleskopun alınması və 1966-cı ilin sentyabrında istifadəyə verilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nəinki ŞAR-ın fəxri, eləcə də Azərbaycan eksperimental elminin bayraqdarı sayılan bu məşhur optik teleskopun alınmasında və operativ şəkildə qurulmasında Azərbaycan EA-nın keçmiş prezidenti, mərhum akademik Yusif Məmmədəliyevin, vitse-prezidenti, xalq şairi Səməd Vurğunun xüsusi rolu olmuşdur.

1960-1980-ci illərdə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında intensiv şəkildə astrofiziki müşahidələr təşkil olunmuşdur. Elə həmin illərdə də astrofizika ixtisası üzrə kadrların hazırlanması işinə böyük diqqət verilmişdir. Bu məqsədlə 1976-cı ildə Azərbaycan SSR-in Heydər Əliyevin xüsusi göstərişi ilə Azərbaycan Dövlət Universitetində Astrofizika kafedrası yaradılmışdır. Sonralar həmin kafedra ixtisaslı kadrların yetişdirilməsində mühüm rol oynamışdır.

1981-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasına Azərbaycanın dahi astronomu Nəsirəddin Tusinin adı verilmişdir. Rəsədxananın nəzdində 1973-cü ildə ŞAR-ın Batabat Bölməsi və 1997-ci ildə Ağdərə Astronomiya Stansiyası yaradılmışdır.

Müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

Rəsədxana ərazisi
  • ŞAR-ın Batabat Bölməsi 2002-ci ildə Respublika Prezidentinin qərarı ilə yaradılmış Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsinin tərkibinə keçirilmiş və hazırda isə sərbəst rəsədxana kimi fəaliyyət göstərir[3].
  • Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının Bakı Şəhərində Bölməsi (BŞB) təşkil olunmuşdur ki, burada nəzəri tədqiqatçılar və paytaxtda yaşayan mütəxəssislər fəaliyyət göstərirlər. BŞB rəsədxananın fəaliyyətinin koordinasiyasında və onun AMEA-nın digər strukturları və institutları ilə qarşılıqlı əlaqələrində də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Burada həm də dissertasiya müdafiələri, müntəzəm elmi seminarlar keçirilir, rəsədxananın elmi məcmuəları yığılır və onun rəsmi VEB-saytı idarə olunur.
  • Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında Astronomiya tarixi muzeyi fəaliyyət göstərir. Muzey rəsədxananın və bütövlükdə astronomiyanın təbliğində vacib rol oynayır.
  • Azərbaycanda astronomiyanın inkişafındakı nailiyyətlərə görə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən 1970-2011-ci illərdə yeni tapılmış asteroidlərə Azərbaycanlı astronomların adları verilmişdir, həmçinin Marsda kraterə ŞAR-ın mərhum əməkdaşı Nadir İbrahimovun, Ayda bir kraterə isə Nəsirəddin Tusinin adı verilmişdir. Hazırda kiçik göy cisimlərinə və eləcə də planetlərin kraterlərinə verilmiş adların 12-si Azərbaycanla bağlıdır.
  • Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında yetişmiş alim və mütəxəssislər bu gün dünyanın bir çox ölkələrinin, o cümlədən ABŞ, İsrail, Ukrayna, Rusiya, Türkiyənin elmi müəssisələrində öz fəaliyyətlərini uğurla davam etdirirlər[3].
  • Rəsədxana Azərbaycan elminin təbliğində də əhəmiyyətli rol oynayır. Buraya gələn çoxsaylı xarici qonaqların sırasında dövlət başçıları, nazirlər, diplomatlar, deputatlar, görkəmli elm xadimləri, o cümlədən, Nobel mükafatı laureatları, Akademiya prezidentlərinin gəlişi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
  • 2009-2013-cü illərdə Rəsədxanada, Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamları ilə yenidən qurulma işləri aparılmışdır. Nəticədə rəsədxananın yaşayış bölməsi tamamilə yenilənmiş, onun baş korpusu əsaslı təmir olunmuş – yeni astronomiya muzeyi, böyük konfrans zalı və s. əlavə olunmuş; yeni laboratoriya korpusu tikilmiş və teleskoplar yerləşən binalar əsaslı təmir edilmiş, bir sıra yardımçı obyektlər – yeməkxana, qazanxanalar, yarımstansiyalar və s. istifadəyə verilmiş, böyük həcmdə abadlıq işləri yerinə yetirilmişdir. Müasir standartlara cavab verən yeni kommunikasiya xətləri – qaz, su, elektrik enerjisi, telefon və s. çəkilib istifadəyə verilmişdir. 2 m-lik teleskop tam modernləşdirilmiş və avtomatlaşdırılmışdır.
  • Astronomik güzgülərin səthinin alüminiumlaşdırılması üçün B-240 vakuum qurğusu 2007-ci ildə bərpa olunmuşdur. Onun yerləşdirilməsi üçün xüsusi bina tikilib istifadəyə verilmişdir. 2013-cü ilin yay aylarında ŞAR-ın tarixində ilk dəfə olaraq güzgülərin alüminiumlaşdırılması prosesi yerli mütəxəssislər tərəfindən aparılmışdır. Burada adı çəkilən nadir qurğunun olması Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasına təkcə öz güzgülərinin yox, eləcə də region rəsədxanalarının güzgülərinə müntəzəm olaraq alüminium qatının çəkilməsinə imkan verir.
    * ŞAR ərazisində bitən çobanyastığı
  • 2011-2016-ci illərdə ŞAR-da Ulduzdumanlıqlarda baş verən qısamüddətli fiziki dəyişkənliklərin kompleks tədqiqi, GünəşGünəş sistemi cisimlərinin dinamika və fizikası, Ulduz və qalaktikaların kompleks tədqiqi problemləri üzrə aparılan işlərin aşağıdakı mühüm nəticələri olmuşdur[5]
  • Zeiss-600 teleskopu üçün 17 dəqiqə faydalı görüş sahəsinə malik panoram fotometr-polyarımetr hazırlanmışdır(X.Mikayılov, B.Rütəmov).
  • Cavan RY Buğa ulduzunda müəyyən qrup şüalanma xətləri həm spektrin UB oblastında (MgII, HeII, CIV və s.), həm də vizual oblastda (Hβ, Hγ, Hε+H və K CaII) P=23.26±0.05 günlük periodik dəyişir. (N.İsmayılov).
  • Günəş tacının qızması mexanizmi kimi temperatur-anizotrop plazmanın MHD dayanıqsızlığı mexanizmi irəli sürülmüşdü. Tacın fiziki şəraitində zəif maqnit sahəsi olan yerlərdə (Bᐸ1G) yavaş MHD dalğalarında aperiodik güzgü dayanıqsızlığının, güclü maqnit sahələrində isə (Bᐸ10G) ion-səs periodik dayanıqsızlığının yarana bilməsi göstərilmişdir. Periodik dayanıqsızlığın yüksəlmə inkrementi, onun inkişaf və dağılması üçün xarakterik zaman və məkan ölçüləri hesablanmışdı (m.üzv N.Cəlilov).
  • NASA Dawn zondu tərəfindən alınmış yüksək ayırdetməli spektral materiallarından istifadə edərək V-tipli asteroidlərin səthində olivin mineralının miqdarının təyini alqoritmi yaradılmış və sübut edilmişdir ki, əgər asteroidin səthindəki maddənin tərkibində olivin miqdarı 15%-dən çoxdursa, bu halda onun miqdarını təyin etmək mümkündür (D. Şestopalov).
  • 2 m-lik teleskopun Kasseqren fokusu üçün optik lifli Eşelle spektroqrafı yaradılmış, quraşdırılmış və yüksək ayırdetmə və eyni zamanda geniş dalğa uzunluğu oblastında yüksək dəqiqliklə (şüa sürətinin 100 m/s qiymətlərinə qədər) göy cisimlərinin müasir zamanda qəbul edilmiş yüksək standartlara uyğun keyfiyyətli spektrləri alınmışdır (X. Mikayılov).
  • Bu dövrdə ŞAR əməkdaşları Rusiya EA İZMİRAN, Xüsusi Astrofizika Rəsədxanası, MDU, MDU ŞDAİ ( Rusiya), Rusiyanın Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin "Astronomiya" laboratoriyası, Kiyev Dövlət UniversitetiXarkov Dövlət Universiteti (Ukrayna), Ilia State Universiteti Iliauni (Gürcüstan), Katholieke Universiteit Leuven (Belçika), The University Court of the University of St. Andreüs (UK), Oessterreichische Akademie der Wissenschaften (Avstriya), Potsdam Astrofizika İnstitutu (Almaniya), Havay Universiteti (NASA, ABŞ) və s. məntəqələrdəki rəsədxanaların əməkdaşları ilə Günəş fizikası, Səma cisimlərinin fizika və dinamikası, Geniş örtüklü və cavan ulduzların tədqiqi və s. mövzular üzrə birgə işlərin yerinə yetirilməsini davam etdirmişlər[5].
  • 2013-cü ilin yay aylarında ŞAR-ın tarixində ilk dəfə olaraq güzgülərin alüminumləşdirilməsi prosesi yerli mütəxəssislər tərəfindən aparılmışdır.
  • 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında "Astrofizika və ulduz astronomiyası", "Planetologiya" və "Günəş fizikası" ixtisasları üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilən dissertasiyanın müdafiəsini keçirən dissertasiya şurası yaradılmışdır.
  • 2015-ci ildən Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasına fizika-riyaziyyat elmləri doktoru AMEA-nın müxbir üzvü Namiq Cəlilov rəhbərlik edir. Kosmik plazma fizikası sahəsində tanınmış mütəxəsis olan N.S. Cəlilov Rəsədxananın direktoru olmaqla yanaşı, "Günəş və Günəş -Yer əlaqələri" şöbəsinin müdiridir. Elmi fəaliyyətinə N.S.Cəlilov Günəş fizikasının çox aktual sahəsi olan helioseysmologiyanın nəzəri problemləri ilə başlamış və fundamental nəticələrə nail olmuşdur[5].
  1. tunel effektini və rəqslərin radiativ udulmasını nəzərə alaraq akustik dalğaların nəzəri modelini ümumilləşdirmişdir;
  2. Rusiya, Kanada və İspaniyadan olan alimlərlə birgə o, neytrin fizikası sahəsində pioner işlərin müəllifidir. Günəşin fundamental probleminin – Günəşin neytrin selinin defisiti (Yerdə
  3. ölçülən neytrinlərin sayı Günəşdə nüvə reaksiyalarından şüalanan neytrinlərin sayından azdır; sonralar bunu kəşf edən alimlərlərə Nobel mükafatı verilmişdir) probleminin həlli üçün yeni ideya irəli sürülmüş və nəzəri model qurulmuşdur. Qurulmuş bu nəzəri model kosmik obyektlərin neytrin tomoqrafiyasının başlanğıcı hesab olunur;
  4. müasir elmin qarşısında duran çox mühüm problemlərdən biri də getdikcə daha da aktuallaşan Yer iqliminin qlobal dəyişməsidir. İqlimdəki qlobal dəyişmələrin Günəşlə bağlılığı artıq sübut olunmuşdur. ,İlk dəfə olaraq N.S.Cəlilov tərəfindən (RusiyaAlmaniya alimləri ilə birlikdə) Günəşin differensial fırlanması ilə bağlı olan burulğanlı qlobal rəqslərin nəzəriyyəsi irəli sürülmüşdür.
  5. Günəş-Yer əlaqələri fizikası ilə bağlı olan digər mühüm problemlər Günəş küləyi ilə bağlıdır. Günəşin tacında baş verən mürəkkəb maqnit topologiyasına malik fiziki proseslər onun milyon dərəcəyə qədər qızmasına, alışmalara, yüksək enerjili plazma kütlələrinin Yerə tərəf atılmasına və nəticədə Günəş küləyinin və yaranan zərbə dalğasının birbaşa Yerin eko- və bio- sistemlərinə təsirinə və bir sıra fəsadlara səbəb olur. Bu problemlərin tədqiqi ilə bağlı olaraq N.S.Cəlilov son illər seyrək və çox isti anizotrop plazmanın MHD nəzəriyyəsini inkişaf etdirir.
  • Qeyd etmək lazımdır ki, Namiq Cəlilovun Astrofizika Rəsədxanasına rəhbərlik etdiyi qısa zaman ərzində bir sıra mühüm problemlər öz həllini tapmışdır. Rəsədxana təsis edildiyindən ilk dəfə olaraq (ərazisində və balansında olan bütün binalar) dövlət reyestri qeydiyyatından keçmişdir. Rəsədxana feber optik internetlə təsis edilmişdir ki, bu da dünya rəsədxanaları ilə əlaqələrin daha səmərəli olmasını təmin edəcəkdir[5].
  • Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası və Bakı Dövlət Universiteti arasında memorandum imzalanmış, ŞAR-da BDU-nun Fizika fakültəsinin "Astrofizika" kafedrasının filialı təsis edilmişdir.
  • 2016-cı ildən isə "Azərbaycan Astronomiya Jurnalı" ingilis dilində işıq üzü görməyə başlamışdır ki, bu da Azərbaycan astronomiya elminin dünya elminə inteqrasiyasına xidmət edəcəkdir[5].

Son illərdə[redaktə | əsas redaktə]

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası, 2011-ci il[6]

ŞAR-ın son illər maddi-texniki bazasının lazımi səviyyədə saxlanması istiqamətində xeyli işlər həyata keçirilmişdir. 1998-ci ilin iyun-iyul aylarında 2 m-lik teleskopda, Rusiyadan gətirilmiş CCD-kamera və eşelle-spektrometr qurulmuşdur. 1998-ci ilin iyul ayında 7 illik fasilədən sonra 2 m-lik teleskopda yeni sistemin köməyi ilə ilk kompyuterləşdirilmiş müşahidələr aparılmış və yaxşı nəticə alınmışdır. 1998-2000-ci illərdə enerji təchizatındakı çətinliklərə baxmayaraq, ŞAR-da 1000-dən çox ulduz spektri alınmış və araşdırmalar üçün zəruri “xammal” bazası yaranmışdır.

1999-2000-ci illərdə ŞAR-da keyfiyyətcə yeni işıqqəbuledici cihazlar quraşdırılmış, Üfüqi Günəş teleskopundakı spektroqrafın, 70 sm-lik teleskopdakı fotometr və polyarimetrin, həmin teleskopda vaxtilə qurulmuş spektrofotometrin fəaliyyəti avtomatlaşdırılmış və kompyuterləşdirilmişdir. Bununla da müşahidəçilərin fotolövhələrdən asılılığına qismən də olsa son qoyulmuşdur.

2000-ci ildə ŞAR-ın bir qrup əməkdaşı teleskopun boş qalmış Kasseqren fokusu üçün də yeni bir işıqqəbuledici hazırlanması ideyasını irəli sürdü: vaxtilə teleskopda istifadə olunmuş, lakin artıq öz dövrünü başa vurmuş UAGS spektroqrafı əsasında yeni eşelle-spektroqrafı yığmaq və onu həmin fokusda istifadə etmək yeni spektroqraf almaqdan təxminən on dəfə ucuz başa gəlirdi. Məlumdur ki, hər fokusun öz xüsusiyyətləri var və Kasseqren fokusunda daha zəif obyektlər müşahidə oluna bilər. İrəli sürülmüş ideya 2001-ci ilin yayında həyata keçirildi. Hazırda 2 m-lik teleskopun Kude fokusu üçün yüksək ayırdetməyə malik olan spektroqrafın hazırlanması üzərində işlər başa çatdırılmış və bu spektroqraf vasitəsilə müşahidələr aparmaq üçün böyük ölçülü işıqqəbuledicisi alınmışdır (CCD-kamera).

2013-cü ildə 2 m-lik teleskopun idarəedilməsi Çexiya mütəxəssislərinin iştirakı ilə avtomatlaşdırılmış və modernləşdirilmişdir.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası, 2013-cü il[7]

ŞAR-ın elmi fəaliyyətində ulduzlarda baş verən fiziki dəyişkənliklərin kompleks tədqiqi əsas yer tutur. Bu sahədə əsas tədqiqatlar ulduz atmosferlərində və qalaktikalarda baş verən qeyri-stasionar proseslərin öyrənilməsinə yönəlmişdir. Tədqiqatlar əsasən ŞAR-dakı ulduz teleskoplarında alınmış müşahidə materialları əsasında aparılır. ŞAR-ın 2 m teleskopunda bir sıra qalaktikaların, sıx-qoşa, maqnit, T Buğa tipli və geniş örtüklü ulduzların tədqiqinə həsr olunmuş işlər yerinə yetirilmişdir. Bu tədqiqatlarda müxtəlif tip ulduzların fiziki və kimyəvi xassələri, onların atmosferlərində gedən dövri prosesləri səciyyələndirən ədədi nəticələr müşahidələr və hesablamalar nəticəsində aşkar olunur. Uzun müddət Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası keçmiş Sovetlər Birliyində ulduz astronomiyası üzrə aparıcı müəssisələrdən hesab olunurdu. Ulduzlarla yanaşı, bir sıra qalaktika və dumanlıqların öyrənilməsi ŞAR-ın tədqiqat mövzusunda əsas yer tutur.

Rəsədxananın elmi istiqamətlərindən biri də Günəş fizikasıdır. Bu istiqamət özündə Günəşin səthindəki fəal törəmələrin (alışmalar, proteburanslar, məşəllər və s.) tədqiqini, onun daxilində formalaşan müxtəlif xarakterli dalğaların mahiyyətinin araşdırılmasını, çox aktual olan Günəş-Yer əlaqələrinin öyrənilməsini cəmləşdirir. Rəsədxana əməkdaşları Günəşin diferensial fırlanmasının, onun fəallığındakı 11 illik və digər xarakterli dövrülüklərin səbəblərinin araşdırılmasında əhəmiyyətli nəticələr əldə etmişlər.

Rəsədxananın elmi istiqamətlərindən daha biri Günəş sistemi cisimlərinin (planetlər və onların peykləri, kometlər, asteroidlər və s.) tədqiqi, onların təkamülü və əmələ gəlməsi məsələləridir. ŞAR alimləri böyük planetlərin və onların peyklərinin müşahidəsi, asteroidlərin, ayrı-ayrı komet və meteor qruplarının əmələ gəlməsi və təkamülü istiqamətində dəyərli tədqiqatlar aparıb vacib nəticələr əldə etmişlər.

Bunlarla yanaşı, ŞAR-ın mövzusunda nəzəri tədqiqatlar və astronomiya tarixi də önəmli yer tutur. Azərbaycanın dahi ensiklopedik alimi Nəsirəddin Tusinin elmi irsinin araşdırılması, onun kitab və əsərlərinin üzə çıxarılıb Azərbaycan dilində çap edilməsi işləri də rəsədxananın nailiyyəti hesab oluna bilər. Eləcə də bir sıra dərsliklərin, ensiklopediya və lüğətlərin hazırlanmasında rəsədxananın əməkdaşlarının əməyi xüsusi qeyd olunmalıdır.

Əməkdaşları[redaktə | əsas redaktə]

2019-cu ilin məlumatlarına əsasən Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında 150-yə yaxın əməkdaş işləyir. Onlardan 55-i elmi işçi, 10-u mühəndisdir. Elmi əməkdaşlardan 5 nəfəri fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, 23 nəfəri fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, 2 nəfəri AMEA-nın müxbir üzvüdür.

ŞAR-ın fəaliyyəti dövründə əməkdaşlar 12 doktorluq və 85 namizədlik dissertasiyası müdafiə edilmişdir. 2004-cü ilədək Azərbaycanda astronomiya ixtisası üzrə müdafiə şurası olmadığından dissertasiyalar əsasən keçmiş SSRİ-nin astronomiya mərkəzlərində müdafiə olunmuşdur. 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin yanında Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən bu gerilik aradan qaldırılmış və ŞAR-da “Astrofizika və ulduz astronomiyası” (2108.01) ixtisası üzrə müdafiə şurası yaradılmışdır.

Teleskoplar[redaktə | əsas redaktə]

Teleskoplardan biri
Teleskoplardan biri, 2013-cü il[7]

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında müxtəlif teleskoplar mövcuddur.

2-metrlik teleskop

Almaniyanın “Carl Zeiss JENA” firmasının istehsalıdır və 1966-cı ildə istifadəyə verilmişdir. Əsas güzgü parabolikdir, diametri 2080 mm, fokus məsafəsi 9000 mm-dir.

2-metrlik teleskop 3 müxtəlif optik sistemi özündə birləşdirir və əsasən spektral müşahidələr üçün nəzərdə tutulmuşdur:

Baş fokus sisteminin görüş dairəsi 6'x6'-dır və zəif obyektlərin fotometrik tədqiqi üçün istifadə olunur. Korrektor vasitəsilə görüş dairəsi 21'x21'-ə kimi artırıla bilir. Fokus məsafəsi 9000 mm-dir. Kasseqren sisteminin fokus məsafəsi 29500 mm; Kude sisteminin fokus məsafəsi 72000 mm-dir. 2 m teleskop göstərilən işıq qəbuledicilərinə malikdir: zəif obyektlərin öyrənilməsi üçün istifadə olunan baş fokusun üç kameralı və iki difraksiya qəfəsli spektroqrafı ulduz spektrləri almaq üçün Kasseqren fokusu prizmalı spektroqrafı, orta dispersiyaya malik qəfəsli Kasseqren fokusu spektroqrafı; zəif oöyektləri tədqiq etmək üçün fotoelektrik ulduz fotometri Kude fokusu spektroqrafı; ayırdetmə qabiliyyəti 35000 olan Kude fokusu Eşele spektrometri; ayırdetmə qabiliyyəti 35000 olan Kassseqren fokusu Eşele spektrometri; 530x580 xanalı CCD kamera.[3]

Teleskop “AZT-8”
Rəsədxanasının panoraması, sentyabr, 2016-cı il.

Parabolik baş güzgüsünün diametri 700 mm, fokusməsafəsi 2820 mm-dir. Birinci kasseqren sisteminin fokus məsafəsi 11200 mm, nisbi aperturası 1:16 və görüş dairəsi 40' və ya 13x13 sm2-dir. İkinci kasseqren sisteminin ekvivalent fokus məsafəsi 28000 mm, nisbi aperturası 1:40 və görüş dairəsi 18'-dir. Teleskop ASP-21 spektroqrafına (dispersiya :30Å /mm) malikdir. Səma cisimlərinin fotoelektrik, polyarimetrik və spektral müşahidələri üçün istifadə olunur.

Teleskop "Zeiss-600"

Almaniyanın “Carl Zeiss JENA” firmasının istehsalıdır. 1982-ci ildə quraşdırılıb istifadəyə verilmişdir. Teleskopdan ulduz və qalaktikaların fotometrik tədqiqatları üçün istifadə olunur. Əsas güzgü parabolikdir və diametri 600 mm fokus məsafəsi 2400 mm-dir; Kasseqren sisteminin fokus məsafəsi 7500 mm-dir. Miqyas 28″/mm. Teleskopda müşahidələr uzun müddt elektrofotometr vasitəsiilə aparılmış, hal-hazırda isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun maliyyə dəstəyi ilə Zeiss-600 teleskopunun optik sisteminə uyğun hazırlanmış, beynəlxalq fotometrik sistemin filtr dəsti (B,V,Rc,R,J) təchiz olunmuş çoxfunksiyalı fotometr polyarimetr (faydalı sahə 17) vasitəsilə aparılır. İşıq qəbuledicisi kimi ölçüləri 4000x4000 piksel (1pix=9 mik) olan FLİ firmasının CCD kamerasından (elektron soyudulma) istifadə olunur. Son illərdə teleskopda orta (UX Ori tipli ulduzlar) və böyük (Wolf-Raye tipli ulduzlar) kütləli cavan ulduzların və müxtəlif tipli qalaktikaların CCD fotometriyası aparılmış, onların 1000-dən artıq çoxrəngli rəqəmli təsvirləri alınmışdır.[3]

Azimutal Selostat Qurğusu “ASQ-5”

Teleskop 1963-cü ildə quraşdırılmışdır. Günəşin spektral və fotometrik tədqiqi üçün istifadə olunur. Onun selostat, əlavə və baş güzgülərinin diametri 440 mm, nyuton güzgüsünün diametri 200 mm, Nyuton sisteminin fokus məsafəsi 17500 mm, Kasseqren sisteminin fokus məsafəsi 60540 mm-dir. Baş və həm də Kasseqren fokuslarında birbaşa fotoqrafiya üçün teleskop iki kamera ilə təchiz olunmuşdur. Nyuton fokusundan spektral və maqnit müşahidələr üçün istifadə olunur. Teleskop avtokollimasiya rejimində işləyən (fokus məsafəsi 7000 mm) ASP-20 spektroqrafı ilə təchiz olunmuşdur. Difraksiya qəfəsinin ölçüsü 150x120 mm2, ştrixlərinin sıxlığı 600 şt/mm-dir. İkinci spektral tərtibdə dispersiya 1.12-dir.

Anqstrem/mm və spektral diapozon 360 Å, xəyalın diametri 160 mm-dir və bu spektroqrafdan Günəş alışmalarının spektrlərini, Günəş ləkələrinin vizual ölçüsünü, Günəş tacının və spikulların inkişaf dinamikasını və Günəşin spectral xətlərinin quruluşunu tədqiq etmək üçün istifadə olunur.[3]

Xromosfer-fotosfer teleskopu AFR-3

Fotosfer borusu obyektivinin diametri 130 mm, ekvivalent fokal məsafəsi 9000 mm, xəyalının diametri 100 mm-dir, xromosfer borusu obyektivinin diametri 60 mm, optik sistemlərinin fokus məsafəsi 6000 mm və 2000 mm-dir. Fotosfer borusuyla Günəş fotosferi, xromosfer borusuyla polyarizasiya filtirlərinin köməyilə Günəş alışmaları, lifləri öyrənilir.

Menisk teleskopu “AST-452”

Fotoqrafik müşahidələr üçün nəzərdə tutulmuşdur və Maksutovun güzgülü teleskop sistemidir. 1964 –cü ildə quraşdırılmışdır. Optik sxemi klassik optik menisk sistemidir və D.D. Maksutov tərəfindən işlənmişdir. Teleskop çox kompakt və qapalı olduğuna görə teleskopda alınan təsvir çox keyfiyyətli olur. Teleskop Kazanın optik-mexaniki zavodunda xüsusi sifarişlə hazırlanmışdır.

Teleskop menisk linzası, sferik fokal səthi müstəvi səthə çevirən linza və sındırma bucaqları 15° və 35°40' 2 ədəd obyektiv prizması ilə təmin olunmuşdur. Bunlar ultrabənövşəyi şüşədən hazırlandığına görə spektral və fotometrik müşahidələri yaxın ultrabınövşəyi (3400 Å) oblasta qədər aparmaq olur. Aperturanın- menisk linzasının diametri 350 mm, güzgünün diametri 490 mm, teleskopun fokus məsafəsi 1200 mm təşkil edir. Teleskopun fokal səthində miqyas 2.86′/mm. Teleskopun işıq qüvvəsi 1:3.4. Teleskop 2 optik sistemdə: baş və nyuton fokuslarında işləyə bilir. Baş fokusda görüş sahəsi 4°14', sahənin xətti ölçüsü 90 mm, Nyuton fokusunda isə uyğun olaraq 2°52' və 60 mm.

Teleskop ulduz topalarının spektral təsnifatının aparılması və fotometriyası, yeni və ifrat yeni ukduzların, komet və asteroidlərin axtarışı üçün əvəssizdir.[3]

Strukturu[redaktə | əsas redaktə]

Struktur vahidləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Kosmik plazma və heliogeofiziki problemlər şöbəsi[8]
  • Nəzəri astrofizika və kosmologiya şöbəsi[9]
  • Qoşa ulduzlar və eruptiv proseslər şöbəsi[10]
  • Ulduz atmosferləri fizikası və maqnetizm şöbəsi[11]
  • Astronomik cihazlar və innovativ texnologiyalar[12]
  • Planetlər və kiçik səma cisimləri şöbəsi[13]
  • Qalaktikalar və ulduzəmələgəlmə prosesləri şöbəsi[14]
  • İnformasiya Kommunikasiya Texnologiyaları və təşkilat şöbəsi[15]
  • Təhsil şöbəsi[16]
  • İctimayyətlə əlaqələr şöbəsi[17]

Kitabxanası[redaktə | əsas redaktə]

Rəsədxananın tərkibində yarandığı vaxtdan Elmi Kitabxana təşkil olunmuşdur. Kitabxananın fondu yeni yarandığı vaxtlar SSRİ ərazisində çap olunmuş astronomiya və astrofizikaya dair elmi və elmi kütləvi kitablar, dövri nəşrlərlə komplektləşdirilmişdir.

ŞAR-ın Elmi Kitabxanası iki böyük zaldan – depozitar fonddan ibarətdir. Birinci zalda oxu zalı təşkil olunmuşdur. Zalda yeni kitabların sərgisi, dövri nəşrlər, jurnallar, ensiklopediyalar mövcuddur. İkinci böyük zalda kitabxananın ümumi fondu, rus, Azərbaycan və digər xarici dillərdə olan ədəbiyyat sistemli şəkildə yerləşdirilmişdir.

Kitabxana fondu 14000-dən çox kitab, 2500-dən çox jurnal (21 adda rus dilində, 23 adda ingilis dilində, 8 adda yerli jurnal), 5 adda qəzet (“Azərbaycan”, “Xalq”, “Respublika”, “Elm” və “Поиск”), qədim və nadir nəşrlər, əlyazmalar, sahəvi lüğətlər və ensiklopediyalar, referativ jurnallar və digər xüsusi elmi-texniki ədəbiyyatdan ibarətdir. Kitabxana dünyanın 25-dən artıq ölkəsilə (45-dən artıq xarici institut və təşkilatla) beynəlxalq kitab mübadiləsini həyata keçirir, sərgilər və s. tədbirlərin təşkilində yaxından iştirak edir. Kitabxana astrofizika və astronomiya sahəsində aparılan elmi tədqiqatların informasiya təminatının istər çap nəşrləri, istərsə də elektron nəşrlərlə həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır[3][18].

Nəşrləri[redaktə | əsas redaktə]

Rəsədxananın fəaliyyəti dövründə əməkdaşlar tərəfindən astronomiya üzrə 100-dən çox monoqrafiya, kitab, dərslik, kataloq, elmi-kütləvi kitablar yazılmış və nəşr edilmişdir.

40 illik tarixə malik olan "ŞAR-ın Sirkulyarı" jurnalının 120 nömrəsi çapdan çıxmışdır.

2006-cı ildən başlayaraq "Azərbaycan Astronomiya Jurnalı" nəşr olunmağa başlayır və 2013-cü ilədək jurnalın 26 sayı işıq üzü görmüşdür.

Rəsədxana ingilis dilində nəşr olunan beynəlxalq səviyyəli "Sun and Geosphere" jurnalının buraxılmasında da iştirak edir.

Tədbirlər[redaktə | əsas redaktə]

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında bir sıra beynəlxalq və respublika səviyyəli simpozium və konfranslar keçirilmişdir. Bunların arasında Beynəlxalq Astronavtika Federasiyasının konqresini (1972), maqnit ulduzların tədqiqinə həsr olunmuş konfranslar (1973, 1976), SSRİ EA Astronomiya Şurasının plenumu (1984), "Tusi-800" Məclisləri (1998-2002-ci illər ərzində 8 konfrans), "Dövrülük və kosmoloji problemlər" (2003), "ŞAR-ın əsasının qoyulmasının 60 illiyinə həsr olunmuş Beynəlxalq konfrans" (2013) və sairləri göstərmək olar.

Dövlət dəstəyi[redaktə | əsas redaktə]

Prezident İlham Əliyev Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında aparılan yenidənqurma işləri ilə tanış olarkən[6]

Şamaxı Rəsədxanasının gələcək perspektivləri daim Azərbaycan hökumətinin diqqət mərkəzindədir. 2009-2013-cü illərdə respublika Prezidenti 3 dəfə Rəsədxanada olmuş, buradakı işlərin gedişi, alimlərin yaşayış qayğıları ilə tanış olmuş, müvafiq sərəncamlar və göstərişlər vermişdir.

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi və əsaslı təmir-tikinti işlərinin aparılması məqsədi ilə təxirəsalınmaz tədbirlərin görülməsi üçün Azərbaycan Respublikasının 2008-ci ilin dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Ehtiyat Fondundan 5 milyon manat vəsait ayrılmışdır[1].

ŞAR-ın fəaliyyəti dövründə əməkdaşların bir çoxu dövlət təltifləri, fəxri fərmanlarla təltif olunmuşlar.

2005 və 2009-cu illərdə "Azərmarka" tərəfindən buraxılmış poçt markaları üzərində Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası təsvir edilmişdir.

Xarici əməkdaşlıq[redaktə | əsas redaktə]

Bakı Dövlət Universiteti ilə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası arasında əməkdaşlıq müqaviləsi
ŞAR-BDU

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında Bakı Dövlət Universitetinin astrofizika kafedrasının filialının yaradılması məqsədilə 6 aprel 2017-ci ildə Bakı Dövlət Universiteti ilə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası arasında əməkdaşlıq və BDU-nun astrofizika kafedrasının rəsədxanada filialının yaradılması barədə əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanmışdır. Sənədi BDU-nun rektoru, akademik Abel Məhərrəmov və Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının direktoru Namiq Cəlilov imzalamışlar. Müvafiq müqaviləyə əsasən 2018-ci il oktyabrın 3-də BDU-nun Fizika fakültəsinin astrofizika kafedrasının Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasındakı filialının açılışı olmuşdur[19].

Bir çox əməkdaşları Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının, Avropa Astronomiya Cəmiyyətinin, Avrasiya Astronomiya Birliyinin üzvü seçilmişlər. Rəsədxana özü də Beynəlxalq Astronavtika İttifaqının üzvüdür.

ŞAR-ın fəaliyyəti dövründə rəsədxana əməkdaşları bir sıra aktual mövzular üzrə xarici ölkələrin astronomları ilə birgə işlər yerinə yetirir. ŞAR-ın mövcud olduğu dövr ərzində onun əməkdaşları xarici və yerli jurnallarda 2500-dən artıq məqalə çap etdirməyə nail olmuşlar.

Günəş fizikası və Günəş-Yer problemi üzrə Rusiya, Almaniya, İsrail, Bolqarıstan, Gürcüstan və s. ölkələrin ayrı-ayrı astronomik təşkilatları ilə sıx əməkdaşlıq yaranmışdır. Ulduz fizikası istiqaməti üzrə Rusiyanın bir neçə rəsədxanasının əməkdaşları ilə birgə tədqiqatlar aparılır (Rusiya EA XAR, Moskva DU-nun Şternberq ad. Dövlət Astronomiya İnstitutu, Sankt-Peterburq DU və s.). Komet və meteorların tədqiqi üzrə Rusiya, Ukrayna, Tacikstan və s. ölkələrin astronomları ilə sıx əlaqələr yaradılmış və birgə işlər həyata keçirilir. ŞAR əməkdaşları xarici dövlətlərdə keçirilən konqress, simpozium və konfransların işində ardıcıl və fəal iştirak edir, dünya astronomlarını rəsədxanada aparılan işlər barədə məlumatlandırırlar. Rəsədxana ərazisində ABŞ-ın məşhur Stenford Universitetinin səyyar qurğusu fəaliyyət göstərir.

Rəsədxanaya bir çox xarici ölkələrdən, o cümlədən Rusiya, Ukrayna, İran və Türkiyədən tələbə və praktikantlar gəlir, böyük teleskopda işləmək vərdişlərinə yiyələnirlər.

Rəsədxanada alınmış nəticələrin bir çoxu dünya alimləri tərəfindən qəbul edilir və onlara çoxsaylı istinadlar mövcuddur.

Filmoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

  1. Şamaxı rəsədxanası (film, 1973)
  2. Kainatdakı Azərbaycan (film, 2011)
  3. Kainata açılan pəncərə(2016)[20]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası ilə əlaqəli mediafayllar var.