Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələri və muzeylərin siyahısı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələri və muzeylərin siyahısı Dağlıq Qarabağ, eyni zamanda onun ətrafında yerləşən Azərbaycan ərazilərində Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri zamanı qismən və ya tamamilə dağıdılmış talan edilmiş və ya hər hansı bir şəkildə zərər çəkmiş tarix-memarlıq abidələrini əks etdirir.

Siyahının hazırlanması zamanı Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş dövlət qeydiyyatına alınmış daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısından istinadə edilmişdir.[1] Tarix və memarlıq abidələri qeydiyyata alınma prinsipinə uyğun olaraq, dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətliyinə görə üç başlıqda göstərilmişdir.

Cədvəllərdə abidələrinin sıralanma nömrəsi, adı, ünvanı ilə yanaşı qısa təsvir bölməsində tarixi və müvafiq mənbələr əsasında dağıdılması haqqında məlumatlar, mümkün şəkli (dağıdıldıqdan sonra və ya əvvəl) və dəqiq koordinantları qeyd edilmişdir.

Eyni zamanda, siyahıya müharibələr zamanı yuxarıda qeyd edilmiş ərazilərdə dağıdılmış və ya ziyan görmüş monumental-heykəltəraşlıq nümunələri və muzeylər də daxil edilmişdir.

Tarix-Memarlıq abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Dünya əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Dünya əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri arasında ən çox ziyan çəkəni e.ə. II minilliyin sonlarına aid olan və Orta Tunc dövrü insanlarının yaşayış izlərini daşıyan Üzərliktəpə arxeoloji abidəsidir. 1993-cü ildən ermənilərin işğalı altında olan abidə ərazisi 2019-cu ilə kimi mütəmmadi olaraq hər il ermənilər tərəfindən yandırılmışdır.[2]

Ağdam rayonu ərazisindəki Qutlu Musa türbəsi baxımsızlıqdan qəzalı vəziyyətə düşmüş, türbənin fasadlarını bəzəyən unikal divar rəsmləri boyanaraq məhv edilmiş, interyerindəki oyma naxışlı daş plitələri isə dağıdılmışdır.[3] Şuşa şəhərinin tarixi mərkəzində yerləşən abidələr şəhərin 90-cı illərdə ermənilər, 2020-ci ildə isə azərbaycanlılar tərəfindən bombardıman edilməsi zamanı ciddi zədə almışdır.[4][5][6][7][8] 1992-ci ildə şəhərin ermənilər tərəfindən işğal edilməsindən sonra burda olan İslam memarlıq nümunələrinin hamısı tamamilə və ya qismən dağıdılmışdır.

XIII əsrə aid Gəncəsər monastırı 1990-cı illərdə erməni silahlı birlşmələri tərəfindən məşvərət yeri və silah anbarı kimi istifadə edildiyinə görə dəfələrlə Azərbaycanlı hərbi birləşmələrin hücumuna məruz qalmış, monastırın fasadına qismən zərər dəymişdir.[9] 2000-2002-ci illərdə monastırın dam örtüyü və interyerlərində ciddi təmir işləri aparılmış və ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan elementlər əlavə edilmişdir. 2011-ci ildən etibarən monastırın fasadlarının memarlığına müdaxilə edilmiş, kompleksi əhatə edən qala divarları müasir daşlarla üzlənmişdir.[10]

1992-ci ildə Laçın rayonunun işğal edilməsi ilə ermənilərin nəzarəti altına keçən Sisərnəvəng monastırı 1999-2000-ci illərdə əsaslı təmir edilmiş, bu zaman abidənin dam örtüyü, fasadları və interyerinə ciddi dəyişikliklər edilmişdir. 2020-ci il Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatına əsasən Laçın rayonu ərazisini tərk edən ermənilərin monasıtın həyətində yerləşən VI-IX əsrlər və sonrakı dövrlərə aid bədii təsvirli daşlar və xaç daşları aparmalarını əks etdirən fotolar sosial mediada yayımlanmışdır.

Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları
1 Qutlu Musa türbəsi Ağdam, Xaçındərbətli Hülakülərin hakimiyyəti dövründə - 1314-cü ildə Şahbənzər adlı yerli memar tərəfindən inşa edilmiş Qutlu Musa türbəsi türbəsi aktiv döyüş mərkəzlərindən uzaq olsa da, əraziyə nəzarət edən erməni əhali tərəfindən ciddi dağıntıya məruz qalmışdır. Ümumilikdə türbənin dam örtüyü və divarları saxlansa da, dekorativ elementlərinə, xüsusilə unikal fasad rəsmlərinə zərər vurulmuşdur. Belə ki, türbənin fasad rəsmləri üzərinə sprey boya ilə xaç rəsmləri çəkilmiş və müxtəlif adlar yazılmış[3], interyeri bəzəyən dekorativ daşyonma sənəti nümunələri isə dağıdılmışdır. Aqdam -Qutlu Musa Türbəsi 1314.JPG 40°01′58″ şm. e. 46°49′01″ ş. u.
2 Gəncəsər monastırı Kəlbəcər, Vəngli 1216-1261-ci illərdə inşa edilmiş Gəncəsər monastırı 1990-cı illərdə erməni silahlı birlşmələri tərəfindən məşvərət yeri və silah anbarı kimi istifadə edildiyinə görə dəfələrlə Azərbaycanlı hərbi birləşmələrin hücumuna məruz qalmış, monastırın fasadına qismən zərər dəymişdir.[9] 2000-2002-ci illərdə monastırın dam örtüyü və interyerlərində ciddi təmir işləri aparılmış[11] və ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan elementlər əlavə edilmişdir. 2011-ci ildən etibarən monastırın fasadlarının memarlığına müdaxilə edilmiş, kompleksi əhatə edən qala divarları müasir daşlarla üzlənmişdir.[10] Գանձասար Վանք.jpg 40°03′24″ şm. e. 46°31′52″ ş. u.
3 Üzərliktəpə Ağdam, Xındırıstan Orta Tunc dövrünə aid Üzərliktəpə yaşayış yeri Qafqazda ilk şəhər tipli yaşayış məskəni hesab edilir.[12][13] 1993-cü ildən ermənilərin nəzarəti altında olan Üzərliktəpə abidəsi ərazisində tədqiq edilmiş kurqanlar məhv edilib[14], ərazi hərbi məqsədlərlə istifadə olunub[2] və dəfələrlə yandırılıb. 39°59′01″ şm. e. 46°55′43″ ş. u.
4 Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu Şuşa Shushi collection.jpg 39°45′30″ şm. e. 46°44′54″ ş. u.
5 Sisərnəvəng monastırı Laçın, Hüsülü Hüsülü kənd ərazisini tərk edən ermənilər monastır ərazisindəki VI-XIII əsrlərə aid bədii tərtibatlı və oyma naxışlı qəbir daşlarını Ermənistana aparıblar.[15][16] ...Ծիծեռնավանք.jpg 39°38′39″ şm. e. 46°24′27″ ş. u.

Ölkə əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları
1 Arğalı türbəsi Füzuli, Əhmədalılar 39°25′22″ şm. e. 47°20′04″ ş. u.
2 Şeyx Babı türbəsi Füzuli, Babı Şeyx Babı türbəsi.jpg 39°24′35″ şm. e. 47°19′38″ ş. u.
3 Amaras monastırı Xocavənd, Sos
Amaras 18.JPG
39°41′01″ şm. e. 47°03′26″ ş. u.
4 Gürcülü türbəsi Qubadlı, Gürcülü Gürcülü türbəsi.jpg 39°25′36″ şm. e. 46°27′54″ ş. u.
5 Məlik Əjdər türbəsi Laçın, Cicimli 39°30′43″ şm. e. 46°30′59″ ş. u.
6 Şuşa qalası Şuşa Shushi Fortress.jpg 39°45′58″ şm. e. 46°45′04″ ş. u.
7 Qarabağ xan sarayı Şuşa Ավան Հարյուրապետի տուն.jpg 39°45′43″ şm. e. 46°45′32″ ş. u.
8 Qaraböyük xanım sarayı Şuşa 2014 Szuszi, Twierdza (07).jpg 39°45′58″ şm. e. 46°45′10″ ş. u.
9 Hacı Quluların mülkü Şuşa Khans Palace010.JPG 39°45′42″ şm. e. 45°32′00″ ş. u.
10 Xan qızı Natəvanın sarayı Şuşa An old building in Shushi.jpg 39°45′53″ şm. e. 46°45′03″ ş. u.
11 Əsəd bəyin evi Şuşa Əsəd bəyin evi.jpg 39°45′51″ şm. e. 46°45′09″ ş. u.
12 Yuxarı Gövhər ağa məscidi Şuşa Մզկիթ Վերին (Մեծ).JPG 39°45′36″ şm. e. 46°45′08″ ş. u.
13 Aşağı Gövhər ağa məscidi Şuşa Shushi, Mosque Ashagi (Lower) Gevhar Aga - panoramio.jpg 39°45′42″ şm. e. 46°45′12″ ş. u.
14 İki mərtəbəli karvansaray Şuşa 39°45′37″ şm. e. 46°44′59″ ş. u.
15 Mehmandarovların evi Şuşa Museum to the History of Shoushi city.JPG 39°45′24″ şm. e. 46°45′11″ ş. u.
16 İbrahimxəlil xan sarayı Şuşa İbrahimxəlil xanın sarayını əhatə edən qala divarları.jpg 39°45′41″ şm. e. 46°45′44″ ş. u.
17 İsa bulağı Şuşa 39°44′40″ şm. e. 46°42′36″ ş. u.
18 Üzeyir Hacıbəyovun evi Şuşa Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi (Şuşa).jpg 39°44′56″ şm. e. 46°44′52″ ş. u.
19 Xanlıq Muxtar karvansarayı Şuşa Şəhər 1992-ci ildə ermənilər tərəfindən işğal edildikdən sonra karvansaraydakı İslam elementləri və ərəb dilindəki yazılar erməni xaçı və yazısı ilə əvəzlənmişdir.[17] Xanlıq Muxtar karvansarayı.jpg 39°45′47″ şm. e. 46°45′03″ ş. u.
20 Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarayı Şuşa 2014 Szuszi, Inskrypcje alfabetem arabskim na budynku.jpg 39°44′06″ şm. e. 46°44′06″ ş. u.
21 Zülfüqar Hacıbəyovun evi Şuşa 39°45′44″ şm. e. 46°45′07″ ş. u.
22 Saatlı məscidi Şuşa Şəhər 1992-ci ildə ermənilər tərəfindən işğal edildikdən sonra məsciddəki İslam elementləri və ərəb dilindəki yazılar erməni xaçı və yazısı ilə əvəzlənmişdir.[17] Saatlı məscidi.jpg 39°45′46″ şm. e. 46°45′03″ ş. u.
23 Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin evi Şuşa 39°45′40″ şm. e. 46°45′33″ ş. u.
24 Qazançı kilsəsi Şuşa Katedrála Krista Spasitele, Šuši.jpg 39°45′32″ şm. e. 46°44′50″ ş. u.
25 Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin evi Şuşa 39°45′34″ şm. e. 46°45′09″ ş. u.
26 Yuxarı məscid mədrəsəsi Şuşa
27 Səfərov qardaşlarının karvansarayı Şuşa 39°45′40″ şm. e. 46°45′24″ ş. u.
28 Sadıqcanın evi Şuşa 39°45′45″ şm. e. 46°45′09″ ş. u.
29 Uğurlu bəyin evi Şuşa 39°45′40″ şm. e. 46°45′10″ ş. u.
30 Şirin su hamamı Şuşa Merdinli Şirin su hamamı.jpg 39°45′47″ şm. e. 46°45′07″ ş. u.
31 Seyid Şuşinskinin evi Şuşa 39°45′22″ şm. e. 46°45′19″ ş. u.
32 Vaqif türbəsi Şuşa Mausoleum of Azerbaijani poet Vagif in Shusha.JPG 39°45′19″ şm. e. 46°45′29″ ş. u.
32 Qasım bəy Zakirin evi Şuşa 39°45′43″ şm. e. 46°45′19″ ş. u.
33 Behbudovların evi Şuşa 39°45′15″ şm. e. 46°45′14″ ş. u.
34 Firudin bəy Şuşinskinin evi Şuşa 39°45′52″ şm. e. 46°44′47″ ş. u.
35 Firudin bəy Köçərlinin evi Şuşa 39°45′42″ şm. e. 46°44′45″ ş. u.
36 Mir Möhsün Nəvvabın evi Şuşa Mir Möhsun Nəvvabın evi (Şuşa).jpg 39°45′38″ şm. e. 46°45′00″ ş. u.
37 Bülbülün evi Şuşa Bülbülün ev-muzeyi-Şuşa.jpg 39°45′41″ şm. e. 46°45′28″ ş. u.
38 Hüseyn bəy Köçərlinin evi Şuşa 39°45′32″ şm. e. 46°45′16″ ş. u.
39 Keçəçi oğlu Məhəmmədin evi Şuşa 39°45′28″ şm. e. 46°45′21″ ş. u.
40 Karvansaray axırı Şuşa 39°45′35″ şm. e. 46°45′05″ ş. u.
41 Gəray Əsədovun evi Şuşa 39°45′28″ şm. e. 46°45′19″ ş. u.
42 Süleyman Sani Axundovun evi Şuşa 39°45′28″ şm. e. 46°45′13″ ş. u.
43 Cabbar Qaryağdıoğlunun evi Şuşa 39°45′28″ şm. e. 46°45′24″ ş. u.
44 Məmmədbəyli türbəsi Zəngilan, Məmmədbəyli Mausoleum in Mamedbeyli-IMG 8021.JPG 39°10′00″ şm. e. 46°48′00″ ş. u.
45 Dairəvi qüllə Zəngilan, Hacallı 39°07′11″ şm. e. 46°48′02″ ş. u.
46 Şərifan yaşayış yeri və sərdabələri Zəngilan, Şərifan 39°07′57″ şm. e. 46°47′57″ ş. u.
47 Mirəli türbəsi Füzuli, Aşağı Veysəlli Mirəli türbəsi.jpg 39°41′50″ şm. e. 47°11′52″ ş. u.
48 Qarğabazar karvansarası Füzuli, Qarğabazar Qarğabazar karvansarası.jpg 39°32′18″ şm. e. 47°09′26″ ş. u.
49 Katarovəng monastırı Xocavənd, Ziyarət dağının zirvəsi, Köhnə TağlarSusanlıq kəndlərinin arası 2000-ci illərdə ermənilər tərəfindən təmir edilən abidənin orijinal dam örtüyü və fasad elementləri dəyişdirilmişdir. İkinci Qarabağ müharibəsində Ziyarət dağının Azərbaycan Ordusu tərəfindən azad edilməsindən sonra abidəyə zərər yetirilmişdir. Sosial şəbəkədə naməlum Azərbaycan əsgəri tərəfindən yayımlanmış videoda monastırın dağıdılmış giriş qapısı və abidə ətrafında dağıdılmış xaç daşlar görünür.[18] Kataravanq 3.jpg 39°31′33″ şm. e. 46°51′22″ ş. u.

Yerli əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları
1 Pənah xanın imarəti Ağdam Pənahəli xanın sarayı.jpg 39°59′35″ şm. e. 56°20′05″ ş. u.
2 Pənahəli xanın türbəsi Ağdam 39°59′33″ şm. e. 56°56′19″ ş. u.
3 Xanoğlu türbəsi Ağdam 39°59′33″ şm. e. 56°56′19″ ş. u.
4 Ağdam türbəsi Ağdam 39°59′33″ şm. e. 56°56′19″ ş. u.
5 Papravənd türbəsi Ağdam, Papravənd 40°09′26″ şm. e. 46°50′30″ ş. u.
6 Papravənd məscidi Ağdam, Papravənd 40°09′26″ şm. e. 46°50′30″ ş. u.
7 Maqsudlu türbəsi Ağdam, Maqsudlu 40°05′39″ şm. e. 46°53′57″ ş. u.
8 Maşallah məscidi Ağdam, Qiyaslı 40°01′16″ şm. e. 46°54′57″ ş. u.
9 Boyəhmədlilər məscidi Ağdam, Boyəhmədli 40°07′50″ şm. e. 46°51′48″ ş. u.
10 Kəngərli türbəsi Ağdam, Kəngərli 40°02′16″ şm. e. 46°58′23″ ş. u.
11 Sultan Allahverdi hamamı Cəbrayıl 39°23′58″ şm. e. 47°01′38″ ş. u.
12 Xudayarlı türbələri Cəbrayıl, Xudayarlı 39°11′42″ şm. e. 46°55′40″ ş. u.
13 Şıxlar türbəsi Cəbrayıl, Şıxlar 39°26′22″ şm. e. 46°51′35″ ş. u.
14 Çələbilər məscidi Cəbrayıl, Çələbilər 39°23′18″ şm. e. 46°49′43″ ş. u.
15 Papı məscidi Cəbrayıl, Papı 39°24′10″ şm. e. 47°04′29″ ş. u.
16 Daşkəsən Cəbrayıl, Daşkəsən 39°25′43″ şm. e. 47°06′16″ ş. u.
17 Qərb məscidi Cəbrayıl, Məzrə 39°18′17″ şm. e. 47°06′25″ ş. u.
18 Müəllimlər evi Füzuli 39°35′47″ şm. e. 47°08′45″ ş. u.
19 Füzuli şəhər İcra Hakimiyyətinin binası Füzuli 39°35′54″ şm. e. 47°08′53″ ş. u.
20 Pənahəli xan məscidi Füzuli, Qorqan 39°33′35″ şm. e. 47°16′59″ ş. u.
21 Hacı Ələkbər məscidi Füzuli 39°35′44″ şm. e. 47°08′43″ ş. u.
22 Arran məscidi Füzuli, Böyük Bəhmənli 39°31′44″ şm. e. 47°28′55″ ş. u.
23 Şah Abbas məscidi Füzuli, Qarğabazar 39°32′18″ şm. e. 47°09′27″ ş. u.
24 Qarğabazar türbəsi Füzuli, Qarğabazar 39°32′14″ şm. e. 47°09′36″ ş. u.
25 Xanlıq məscidi Füzuli, Dədəli 39°35′04″ şm. e. 47°09′33″ ş. u.
26 Qacar məscidi Füzuli, Qacar 39°39′03″ şm. e. 47°03′24″ ş. u.
27 Çayqırağı məscidi Füzuli, Merdinli 39°35′47″ şm. e. 47°15′57″ ş. u.
28 Gecəgözlü məscidi Füzuli, Gecəgözlü 39°34′46″ şm. e. 47°11′45″ ş. u.
29 Əzəmət məscidi Füzuli, Yuxarı Veysəlli 39°44′12″ şm. e. 47°05′43″ ş. u.
30 Şöləxanım məscidi Füzuli, Yuxarı Veysəlli 39°34′42″ şm. e. 47°15′44″ ş. u.
31 Camaat məscidi Füzuli, Araz Dilağarda 39°33′59″ şm. e. 47°36′15″ ş. u.
32 Ərənlər məscidi Füzuli, Qoçəhmədli 39°31′59″ şm. e. 47°07′34″ ş. u.
32 Qaradağlı məscidi Füzuli, Qaradağlı 39°30′42″ şm. e. 47°04′37″ ş. u.
33 Divanlılar türbəsi Füzuli, Divanalılar 39°40′04″ şm. e. 47°05′07″ ş. u.
34 Qaraxanbəyli məscidi Füzuli, Qaraxanbəyli 39°36′16″ şm. e. 47°16′42″ ş. u.
35 Xocavənd türbəsi Xocavənd 39°47′53″ şm. e. 47°06′29″ ş. u.
36 Həzrəti Əbülfəzl ağa məscidi Xocavənd 39°47′50″ şm. e. 47°06′16″ ş. u.
37 Albanberd kilsəsi Xocavənd, Qarakənd 39°51′20″ şm. e. 47°02′00″ ş. u.
38 Dəmirçilər məscidi Qubadlı, Dəmirçilər 39°19′09″ şm. e. 46°36′03″ ş. u.
39 Çöl məscidi Qubadlı, Dondarlı 39°18′43″ şm. e. 46°36′30″ ş. u.
40 Yusifbəyli məscidi Qubadlı, Yusifbəyli 39°18′53″ şm. e. 46°42′00″ ş. u.
41 Həzrəti Həvvaxanım türbəsi Qubadlı, Boyunəkər 39°14′48″ şm. e. 46°38′20″ ş. u.
42 Molla Mirzəxan məscidi Qubadlı, Mollalı 39°14′39″ şm. e. 46°40′03″ ş. u.
43 Həzrəti Mahmud məscidi Qubadlı, Mirlər 39°18′02″ şm. e. 46°37′58″ ş. u.
44 Cümə məscidi Qubadlı, Məmər 39°15′06″ şm. e. 46°41′39″ ş. u.
45 Böyüklər məscidi Qubadlı, Xələc 39°20′46″ şm. e. 46°30′51″ ş. u.
46 Mahruzlu məscidi Qubadlı, Mahruzlu 39°12′40″ şm. e. 46°44′11″ ş. u.
47 Mahruzlu məscidi Qubadlı, Mahruzlu 39°12′40″ şm. e. 46°44′11″ ş. u.
48 Güləbird türbəsi Laçın, Güləbird 39°29′37″ şm. e. 46°36′03″ ş. u.
49 Həmzə Sultan sarayı Laçın, Hüsülü Hüsülü kənd ərazisini tərk edən ermənilər saray ərazisindəki XIV-XV əsrlərə aid bədii tərtibatlı və oyma naxışlı qəbir daşlarını Ermənistana aparıblar.[15] Həmzə Sultan sarayı 2.jpg 39°38′39″ şm. e. 46°24′28″ ş. u.
50 Soltan Əhməd sarayı Laçın, Soltanlar 39°38′20″ şm. e. 46°25′23″ ş. u.
51 Soltan Baba türbəsi Laçın, Zeyvə 39°40′29″ şm. e. 46°24′57″ ş. u.
52 Şeyx Əhməd türbəsi Laçın, Zeyvə 39°40′29″ şm. e. 46°24′57″ ş. u.
53 Meşəkənarı məscidi Laçın, Qarıqışlaq 39°40′02″ şm. e. 46°23′04″ ş. u.
54 Xanlar məscidi Laçın, Piçənis 39°48′15″ şm. e. 46°26′36″ ş. u.
55 Piçənis məscidi Laçın, Piçənis 39°48′16″ şm. e. 46°26′40″ ş. u.
56 Abadxeyir türbəsi Laçın, Əhmədli 39°40′46″ şm. e. 46°14′55″ ş. u.
57 Realniy məktəbin binası Şuşa Ռեալական ուսումնարան, Շուշի.jpg 39°45′12″ şm. e. 46°44′37″ ş. u.
58 Aslan Qaraşovun evi Şuşa 39°45′35″ şm. e. 46°44′49″ ş. u.
59 Çuxur məhlə məscidi Şuşa 39°45′40″ şm. e. 46°45′27″ ş. u.
60 Mərdinli məscidi Şuşa 39°45′45″ şm. e. 46°45′10″ ş. u.
61 Culfalar məscidi Şuşa 39°45′27″ şm. e. 46°45′16″ ş. u.
62 Bəhmən Mirzənin evi Şuşa 39°45′54″ şm. e. 46°44′50″ ş. u.
63 Turşsu bulağı Şuşa 39°45′56″ şm. e. 46°44′49″ ş. u.
64 Köçərli məscidi Şuşa 39°45′56″ şm. e. 46°44′46″ ş. u.
65 Mamayı məscidi Şuşa 39°45′42″ şm. e. 46°45′00″ ş. u.
66 Zöhrabbəyovların malikanəsi Şuşa 39°45′34″ şm. e. 46°45′22″ ş. u.
67 Quyuluq məscidi Şuşa 39°45′35″ şm. e. 46°45′19″ ş. u.
68 Xoca Mərcanlı bulağı Şuşa 39°45′37″ şm. e. 46°45′04″ ş. u.
69 Zəngilan Cümə məscidi Zəngilan 39°05′22″ şm. e. 46°38′37″ ş. u.
70 Yaylalar məscidi Zəngilan, Malatkeşin 39°06′11″ şm. e. 46°38′36″ ş. u.
71 Muş məscidi Zəngilan, Qıraq Müşlan 39°03′51″ şm. e. 46°40′53″ ş. u.

Monumental və xatirə abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları
1 Xurşudbanu Natəvanın qəbirüstü abidəsi Ağdam Birinci Qarabağ müharibəsindən sonra abidə tamamən dağıdılmış, qəbr təhqir olunmuş, Xurşudbanu Natavanın sümükləri isə çıxarılmışdır[19]. Xurşidbanu Natəvanın qəbirüstü abidəsi.jpg 39°59′33″ şm. e. 46°59′19″ ş. u.
2 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Ağdam Ağdamda BVM abidəsi.jpg 39°59′04″ şm. e. 46°54′56″ ş. u.
3 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Cəbrayıl Artcakh, Lusavan (Soltanli), Memorial, 2014.05.09 - panoramio.jpg
4 Məhəmməd Füzulinin heykəli Füzuli Məhəmməd Füzulinin Füzulidəki heykəli.jpg
5 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Füzuli
6 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Kəlbəcər
7 Qaçaq Nəbi və Həcərin heykəli Qubadlı
8 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Qubadlı
9 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Laçın Laçın BVM abidəsi.jpg
10 Molla Pənah Vaqifin büstü Şuşa Vaqifin Şuşadakı büstü.jpg
11 Üzeyir Hacıbəyovun heykəli Şuşa Şuşada Üzeyir Hacıbəylinin heykəli.jpg
12 Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi Şuşa Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi.jpg 46°45′26″ şm. e. 39°45′15″ ş. u.
13 Molla Pənah Vaqifin heykəli Xankəndi
14 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Xankəndi
15 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Xocavənd
16 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Zəngilan

Muzeylər[redaktə | əsas redaktə]

Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları
1 Qurban Pirimovun xatirə muzeyi Ağdam, Gülablı 39°52′50″ şm. e. 46°56′42″ ş. u.
2 Füzuli Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Füzuli 39°36′21″ şm. e. 47°09′11″ ş. u.
3 Sarı Aşığın xatirə muzeyi Laçın, Güləbird
4 Bülbülün ev-muzyi Şuşa
5 Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzyi Şuşa
6 Mir Möhsün Nəvvabın ev-muzeyi Şuşa
7 Zəngilan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Zəngilan
8 Zəngilan Daş Heykəllər Muzeyi Zəngilan
9 Laçın Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Laçın
10 Qubadlı Tarix - Diyarşünaslıq Muzeyi Qubadlı Qubadlı Tarix Diyarşünaslıq muzeyi1.jpg
11 Əsgəran Tarix - Diyarşünaslıq Muzeyi Əsgəran
12 Cəbrayıl Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Cəbrayıl
13 Ağdam Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Ağdam, Qaradağlı
14 Çörək muzeyi Ağdam
15 Xurşidbanu Natəvanın xatirə muzeyi Ağdam
16 Xurşidbanu Natəvanın ev-muzeyi Şuşa
17 Süleyman Sani Axundovun ev-muzeyi Ağdam, Seyidli
18 Şuşa Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Şuşa
19 Azərbaycan Dövlət Qarabağ Tarixi Muzeyi Şuşa
20 Hadrut Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Hadrut
21 Xocavənd Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Xocavənd
22 Ağdərə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Ağdərə
23 Laçın Dövlət Rəsm Qalereyası Laçın
24 Şuşa Dövlət Rəsm Qalereyası Şuşa
25 Qubadlı Dövlət Rəsm Qalereyası Qubadlı
26 Ağdam Dövlət Rəsm Qalereyası Ağdam
  1. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarına 1 nömrəli əlavə, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015
  2. 1 2 "Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü". sputnik.az. Sputnik Azərbaycan. 18.04.2018. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  3. 1 2 ""Sarı Musa türbəsini "xaça çəkiblər"" (19 iyul). Ekspress. 2007. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  4. "Появились кадры последствий утреннего обстрела Шуши". Известия. 3 ноября 2020. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  5. "Нагорный Карабах заявил об обстреле персидской мечети в Шуши". Кавказский Узел. kavkaz-uzel.eu. 02 ноября 2020. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  6. "Стало известно об осквернении часовни в контролируемом Азербайджаном Шуши". lenta.ru. 20 ноября 2020. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  7. "Город Шуши в Карабахе подвергся ударам". ria.ru. Ria Novosti. 2 октября 2020. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  8. "Три журналиста ранены при обстреле собора в Шуши". kavkaz-uzel.eu. 08 октября 2020. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  9. 1 2 Отчёт лорда Хилтона о посещении Нагорного Карабаха Gandsazar Monastery: deliberately bombed by Azeri aircraft. A monastic building was destroyed but the Church was fortunately missed
  10. 1 2 "Gandzasar facelift: Vandalism or restoration as tiling continues at Karabakh medieval church's fence?". ArmeniaNow. 12 July 2011. 2012-05-18 tarixində arxivləşdirilib.
  11. Organova, Natalya (2011). "Гандзасар: война амбиций". noev-kovcheg.ru (15). «Когда Левон Айрапетян ремонтировал в 2000-2002 годах притвор церкви, когда выкладывал пол церкви плиткой, когда ремонтировал алтарь церкви, где были архитекторы?» – задается риторическим вопросом отец Григор.
  12. Məmmədova, Aidə. "Qarabağda tunc dövrü boyalı qablar istehsalı ocaqları". anl.az. Azərbaycan Milli Kitabxanası. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  13. Məmmədov, Zaur (25 Noyabr 2020). "Ağdam məscidinin qarşısından dünyaya göndərilən mesajlar". apa.az. APA. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  14. "Məhv edilən mədəni irsimiz – Erməni işğalı nəticəsində Azərbaycana 23 trln. dollardan artıq zərər dəyib". xeberler.info.az. 10-09-2020. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  15. 1 2 Baghirova, Nazrin (3:14 PM · 8 янв. 2021). "❗️Покидая Карабах, армянская сторона разгромила и разграбила множество древних албанских памятников христианской истории, а также вывезла древние надгробные камни". İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  16. "Salvaging our cultural heritage at Tsitsernavank to prevent cultural destruction by Azerbaijan". 2 декабря 2020 г. ·. İstifadə tarixi: 5 fevral 2021.
  17. 1 2 "Mədəni irsə dəymiş ziyan". mfa.gov.az. Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2021.
  18. "Азербайджанцы осквернили храм Катаро на вершине Дизапайта". infoteka24.ru. 16 января, 2021. İstifadə tarixi: 19 yanvar 2021.
  19. Məşhur fotoqraf Ağdamda: "Natəvanın sümükləri qəbirdən çıxarılmışdı"