Bu bir yaxşı məqalədir. Daha çox məlumat üçün klikləyin.

Çörək muzeyi (Ağdam)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Çörək muzeyi
2010-cu ildə Ağdam şəhərində Çörək muzeyi.jpg 2010-cu ildə Ağdam şəhərində Çörək muzeyinin xarabalıqları
Əsası qoyulub 1983
Açılış tarixi 25 noyabr 1983
Dağıdılıb 12 avqust 1992
Yerləşir Ağdam, Azərbaycan
Kolleksiyası 2800[1]
Direktor Allahverdi Əsədov (1982–1984)
Ofelya Zeynalova (1984–1987)
Niyazi Quliyev (1987-1988)
Hafiz Əliyev (1988–1992)
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Çörək muzeyiAzərbaycanın Ağdam şəhərində çörək və çörək məmulatları, əkinçilik alətləri və onların tarixi haqqında muzey.[2][3] 25 noyabr 1983-cü ildə muzey ilk ziyarətçilərini qəbul etmişdi.[4] Muzeydə 2800-ə yaxın eksponat var idi.[1] Muzey Azərbaycan SSR dövləti tərəfindən yerli mədəniyyət abidəsi kimi qorunurdu.[4] Muzeyə bitişik ərazidə təndirxanası olan "Sünbül" kafesi ziyarətçilərə xidmət göstərirdi.[1] Kompleksə karvansara da daxil idi.[4]

Qarabağ müharibəsində Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin hücumları nəticəsində muzeyə iki dəfə mərmi düşmüşdü.[4] Birinci mərmi üçüncü sərgi zalına düşsə də, partlamamışdı.[4] İkinci mərmi isə 1992-ci ilin avqust ayının 12-də, saat 16:40 radələrində Əsgəran rayonunun XanabadNaxçıvanik kəndi istiqamətindən atılan zaman muzeyə düşərək, muzeyi tamamilə məhv etmişdir.[4] Yanğını söndürməyə cəhd göstərilsə də, muzeyi xilas etmək olmadı və nəticədə muzeydə olan 1500-dək eksponat yanaraq məhv olmuşdur.[4]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

"Sünbül" kafesi

Ağdamda Çörək muzeyinin yaradılması fikri 1983-cü ildə Almaniyanın Ulm şəhərində yerləşən Çörək muzeyi haqqında "İzvestiya" qəzetində dərc olunmuş maraqlı məqalədən sonra rayon partiya komitəsinin birinci katibi işləmiş Sadıq Murtuzayevə məxsusdur.[5][4] Bərpa işləri yerli mütəxəssislər tərəfindən icra olunmuş, habelə dəyirman binasının həndəvəri təmir edilmiş, fasadında məşhur daş mozaika yaradılmışdı.[6] Mozaikanın ideya müəllifi Sadıq Murtuzayevə aid idi.[6] Mozayka Ağdamdan olan rəssam-dizayner Zakir Rüstəmov tərəfindən hazırlanıb.[7] Panno xüsusi rəngli daşlardan istifadə edərək yığılmışdı.[7]

25 noyabr 1983-cü ildə muzey ilk ziyarətçilərini qəbul etmişdi.[4] Çörək Muzeyinin yerləşdiyi dəyirman XIX əsrin sonlarında rayonun tanınmış nəsillərindən olan Məhəmməd Qarayev tərəfindən inşa edilmişdi.[4] Muzey Azərbaycan SSR dövləti tərəfindən yerli mədəniyyət abidəsi kimi qorunurdu.[4] Kompleksə karvansara da daxil idi.[4] Sovet dönəmində "Dəyirman həyəti" adlanan ərazidəki karvansara yaşayış üçün uyğunlaşdırılaraq yerli sakinlərə verilib.[4] Dəyirman 1987-ci ildə tam işlək vəziyyətə gətirilib.[4] Muzeydə aparılan tərtibat işlərini Mədəniyyət nazirliyin bədii tərtibat idarəsinin əməkdaşı Eduard Krupkinin rəhbərlik etdiyi qrup həyata keçirib.[4] Nümayəndə heyətinə isə muzeylər idarəsinin rəisi Səriyyə İsmayılova rəhbərlik edib.[4]

Muzey üç əsas bölmədən ibarət idi.[4] Muzeyə bitişik ərazidə təndirxanası olan "Sünbül" kafesi ziyarətçilərə xidmət göstərirdi.[1] Muzeyin girişi birbaşa yay zalına açılırdı.[4] Bir hissəsi örtülü olan zalın ortasında kiçik fəvvarə vardı.[4] Buradan həm "Sünbül" kafesinə, həm mətbəxə, həm də iki kiçik yemək otağına keçmək mümkün idi.[4] Zala girən kimi sola dönməklə sərgi salonuna daxil olurdu.[4] Muzeyin ikinci girişi də vardı, oradan yol müdiriyyətin otağına aparırdı.[4] Sərgi salonu hündür olduğundan onun müəyyən hissəsi alt-üst mərtəbələrə ayrılmışdı.[4] Giriş qapısının solundan qalxmaqla antresol hissədə 20 kvadratmetrlik inzibati otaq, foye var idi.[4] Həmin yerin yuxarısından muzeyin çardağına giriş də vardı.[4] Çardaqda muzeyin əlavə eksponatları saxlanırdı.[4]

Çörək muzeyinin foyesində xanəndə Arif Babayev və digər ziyarətçilər

Birinci sərgi zalının sahəsi 80 kv/m, ikincininki 30 kv/m idi.[4] Birinci zalda gündə 8-10 ton buğda üyütmək gücü olan mexaniki dəyirman yerləşirdi.[4] Burada həmçinin 1930-cu illərində istifadə edilən "Triyer" taxıl təmizləyici qurğusu sərgilənirdi.[4] İkinci sərgi zalı da maraqlı eksponatlarla zəngin idi. Burada əmək alətləri – xış, vəl, çin, oraq, II əsrə aid əl dəyirmanı (kirkirə), "çarçar" adlı taxıldöyən nümayiş olunurdu.[4] Dəyirmanın sağ tərəfindəki taxta pilləkənlə ikinci mərtəbəyə qalxmaq olurdu.[4] Burada undan hazırlanan məhsullar, o cümlədən, Gəncə, Naxçıvan, Qarabağ, Gürcüstan, Ermənistan, Dağıstan, Səmərqənddə bişirilən çörək növləri sərgilənirdi.[8] Bundan əlavə, aşağı zalda qədim küp və mətbəx əşyaları sərgilənirdi.[4] Ondan sonrakı zal sırf taxılçılıq və əkinçiliklə bağlı məsələlərə həsr edilmişdi.[4] Burada müxtəlif taxıl növləri, buğdadan hazırlanmış eksponatlar, müharibə dövrundə uşaqlara verilən çörək kartoçkaları, eləcə də, buğda dənələrindən düzəldilmiş Azərbaycan xəritəsi nümayiş olunurdu.[4]

Muzeyin divarlarına vurulmuş "Çörək baha olanda ölüm ucuz olar", "Qılınc kəsməyəni çörək kəsər" atalar sözləri də çörəyin müqəddəsliyini, gücünü, qüdrətini bir daha ziyarətçilərin yadına salırdı.[9]

1980-cı illərdə Ağdamda keçirilən "Natəvan" qızlar bayramı, "Xarı Bülbül" beynəlxalq festivalı məhz muzeyə baxışla başlamışdı.[6]

Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin hücumları nəticəsində muzeyə iki dəfə mərmi düşmüşdü.[4] Birinci mərmi üçüncü sərgi zalına düşsə də, partlamamışdı.[4] İkinci mərmi isə 1992-ci ilin avqust ayının 12-də, saat 16:40 radələrində Əsgəran rayonunun XanabadNaxçıvanik kəndi istiqamətindən atılan zaman muzeyə düşərək, muzeyi tamamilə məhv etmişdir.[4] Yanğını söndürməyə cəhd göstərilsə də, muzeyi xilas etmək olmadı.[4] Bunun nəticəsində muzeydə olan 1500-dək eksponat tavan taxta materialından hazırlandığından tez alışmış və bir saat ərzində muzey külə dönmüş, dəyirmanın yalnız divarları qalmışdı.[6]

2004-cü ildə Söz Azadlığını Müdafiə Fondunun (SAMF) kollektivi Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət və turizm naziri Əbülfəs Qarayevə Ağdam Çörək Muzeyinin bərpasına aid müraciət ünvanlayıb.[10]

Eksponatlar[redaktə | əsas redaktə]

2012-ci ildə Ağdam şəhərində Çörək muzeyinin xarabalıqları

Muzeyin 2800-ə yaxın eksponatı arasında Ağdam ərazisindəki "Çalağan təpədə" arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmiş və yaşı 3000 ildən artıq olan daşlaşmış buğda da var idi.[1] Keçmiş SSRİ-nin paytaxt şəhərlərində bişirilən 300-dən artıq çörək nümunəsi muzeydə sərgilənirdi. Muzeyin eksponat fondunun yaradılmasında akademik İmam Mustafayevin, iqtisad elmləri doktoru və professor Əbülfəz Qasımovun və bir çox ziyalıların müstəsna rolu olub.[1][11] Həmin illərdə muzeydə Azərbaycan Respublikasının bütün bölgələrindən çörək növləri toplanmışdı.[1] Gədəbəy rayonundan isə qədim tarixə malik 16 əkinçilik avadanlığı muzeyin eksponat fonduna hədiyyə edilmişdi.[1] Moskvanın Zvezdnıy qorodok şəhərciyindən göndərilən və kosmosu dolanıb gələn çörək nümunələri böyük dəyərə malik idi.[12]

Muzey eksponatlarının ən qədimi – eramızdan əvvəl VII minilliyə aid olan daşlaşmış buğda dənləri diqqəti daha çox çəkirdi.[4] Buğdanı muzeyə akademik İmam Mustafayev təqdim etsə də, onlar Ağdamın Əfətli kəndi ərazisindəki Çalağan təpədə aparılan qazıntılar zamanı arxeoloq İdeal Nərimanovun səyi nəticəsində tapılıb.[4] Sonradan yalnız daşlaşmış buğda dənləri xilas edilərək mədəniyyət şöbəsinin müdiri işləmiş Çimnaz Əliyeva tərəfindən Azərbaycan Tarix Muzeyinə əmanət verilib.[4] Muzeyə faytonçu Bəhmən kişinin də faytonu eksponat kimi təhvil verilmişdi.[6] Bu həmin fayton idi ki, 1980-cı illərdə şəhərdə keçirilən rayon səviyyəli bütün şənliklərdə öndə gedərdi.[6]

Muzeydə nümayiş olunan eksponatların bir hissəsini muzeyi ziyarətə gələn əcnəbi qonaqlar bağışlamışdılar.[13] Belə eksponatlar arasında ən məşhuru Qalina Konayeva adlı bir qadının Sankt-Peterburq şəhərindən gətirdiyi "blokada çörəyi" idi.[13][8] İkinci dünya müharibəsi zamanı Sankt-Peterburq şəhəri uzun müddət faşistlərin mühasirəsində qalmışdı.[13] O zaman şəhər əhalisinə adambaşı gündəlik çörək norması olaraq 125 qramlıq qara çörək verilirdi.[13][8] Konayeva həmin günlərin yadigarı olaraq bir çörək tikəsini saxlamışdı.[13][8] Televiziyada muzeylə bağlı süjet verildikdən az sonra o, Ağdama gələrək onu muzeyə təqdim etmişdi.[13]

Muzeyin heyəti[redaktə | əsas redaktə]

Muzeyin ilk direktoru telejurnalist Allahverdi Əsədov olub.[1] 1984-cü il sentyabrın 1-də muzeyin direktoru AzTV-də şöbə redaktoru işləmiş Niyazi Quliyev oldu.[6] Niyazi Quliyev muzeyə az müddət ərzində rəhbərlik etdi və səhhəti ilə əlaqədar o vəzifəsini tərk ertməli oldu.[6] Ondan sonra "Bilik" Cəmiyyətinin rayon şöbəsinin müdiri işlmiş Ofelya Zeynalova muzeyə rəhbər təyin edildi.[6] Ofelya Zeynalovadan sonra isə muzeyə Hafiz Əliyev təsdiq olundu.[4] Yeddi nəfərlik ştat cədvəlində iki elmi işçi, üç bələdçi, bir dəyirmançı vəzifəsi var idi.[1] Dəyirmançı ştatının məqsədi gələn qonaqlara hazır məhsul təqdim edə bilmək üçün dəyirmanı işlək vəziyyətdə saxlamaq idi.[4]

Mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Çörək muzeyinə 2013-cü ildə Azərbaycanın "AzDimension" oyun şirkəti tərəfindən hazırlanan İşğal altında: Ağdam adlı birinci şəxs atıcı janrındakı video oyunda rast gəlmək olar.[14]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "Bərəkətli Çörək muzeyləri". anl.az. İstifadə tarixi: 4 noyabr 2017.
  2. Gault, Matt. "Qarabag are exiled from their home but could shock the Champions League". www.theguardian.com. İstifadə tarixi: 5 noyabr 2017.
  3. Bonnett, Alastair (2014). Off the Map: Lost Space, Feral Places and Invisible Cities and What They Tell Us About the World. Aurum Press. 360. (#accessdate_missing_url)
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 "Dünyada ikinci hesab edilən Ağdam Çörək Muzeyi". karabakh.tv. İstifadə tarixi: 4 noyabr 2017.
  5. Laçın, Sultan. ""O vaxt mənə zarafatla "Qarabağın mədəniyyət naziri" deyirdilər..."". hafta.az. İstifadə tarixi: 4 noyabr 2017.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Külə dönmüş Çörək Muzeyi..." modern.az. İstifadə tarixi: 4 noyabr 2017.
  7. 1 2 "Ağdam Çörək Muzeyindəki panno". medianews.az. İstifadə tarixi: 5 noyabr 2017.
  8. 1 2 3 4 Rustamkhanli, Sabir (2013). My Road of Life. AuthorHouse. 260–261. (#accessdate_missing_url)
  9. "AĞDAM ÇÖRƏK MUZEYİ". tarix.info. İstifadə tarixi: 4 noyabr 2017.
  10. "Ağdam Çörək Muzeyinin bərpası təklif olunur". apa.az. İstifadə tarixi: 5 noyabr 2017.
  11. "Ağdam rayonu". www.armenianvandalism.az. İstifadə tarixi: 4 noyabr 2017.
  12. ""Ağdam Çörək Muzeyi" – "Dəyərli yaddaş abidəsi"". www.anl.az. İstifadə tarixi: 5 noyabr 2017.
  13. 1 2 3 4 5 6 Tofiqli, Vüqar (2011). Ağdam Çörək Muzeyi: dünəni, bu günü və sabahı. (#accessdate_missing_url)
  14. Gojiashvili, Nino. "Azerbaijan: Video Game Revisits Nagorno-Karabakh War". www.eurasianet.org. www.eurasianet.org. 15 avqust 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2016.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Vüqar Tofiqli. Agdam Çörək Muzeyi:Dünəni, bugünü və sabahı. — Баку: Adiloglu, 2011. — ISBN 9789952251302.
  • Р. Абдуллаев. Музей хлеба: [Агдам] // Гудок. — 28 января 1986.
  • Геннадий Остапенко. Чурек и Юха // журнал : Вокруг Света. — Февраль 1990. — № 2.