Şotlandiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

İstəsəniz, siz də kömək edə bilərsiniz:

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Ən son dəyişiklik 0 saniyə əvvəl Azerifactory (töhfələr| qeydlər) tərəfindən edilmişdir.
Şotlandiya
Scotland
Alba
Şotlandiya bayrağı Şotlandiya gerbi
Bayrağı Gerbi
Şotlandiya – xəritədə yeri
Paytaxt Edinburq
Böyük şəhərlər Qlazqo
Rəsmi dil İngilis dili
Etnik qruplar şotlandlar - 83.32%,
ingilislər - 8.68%,
digərləri - 8.12% (2011 sa.)
[1]
Kraliça II Elizabet
Baş Nazir Devid Kemeron
Şotlandiyanın Birinci naziri Nikola Stercen
Yaranması
 - İngiltərə ilə ittifaq bağlanması 1707-ci il
Ərazi
• Ümumi

78,387 km2 km²
Əhali
• Təxmini sayı (2013)
Əhali sıxlığı

5,327,700 nəfər
nəfər/km²
Pul vahidi Şotland funtu
Funt sterlinq (GBP)
Saat qurşağı QMV (UKV)
Yay vaxtı QMV (UKV+1)
İnternet domeni .scot
Telefon kodu +44

Şotlandiya (ing. Scotland; kelt. Alba) —

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

"Scotland" sözü Latın dilində Qaelləri adlandırılan — "Scoti" sözündən yaranmışdır. Gec Latın sözü olan "Scotia" ilkin zamanlarda İrlandiyaya müraciət etmək üçün istifadə edilmişdir.[2] 11-ci əsrdə Albania və ya Albani, həmdə şotland kelt dilində Alba sözləri ilə yanaşı, "Scotia" sözü Fort çayının şimalında olan Şotlandiyaya deyilirdi.[3] ScotsScotland sözləri yalnız Orta əsrlərin sonlarında istifadə olunurdu.[4]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Erkən tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Roma təsiri[redaktə | əsas redaktə]

Orta əsrlər[redaktə | əsas redaktə]

Erkən modern era[redaktə | əsas redaktə]

18-ci əsr[redaktə | əsas redaktə]

19-cu əsr[redaktə | əsas redaktə]

Erkən 20-ci əsr[redaktə | əsas redaktə]

1945-ci ildən sonra[redaktə | əsas redaktə]

Hakimiyyət və siyasət[redaktə | əsas redaktə]

Konstitusiya dəyişiklikləri[redaktə | əsas redaktə]

İnzibati ərazi bölgüsü[redaktə | əsas redaktə]

Hüquq və ədalət sistemi[redaktə | əsas redaktə]

Coğrafiya və təbii tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Geologiya və geomorfologiya[redaktə | əsas redaktə]

İqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Flora və fauna[redaktə | əsas redaktə]

İqtisadiyyat və infrastruktura[redaktə | əsas redaktə]

Flora və fauna[redaktə | əsas redaktə]

Valyuta[redaktə | əsas redaktə]

Bank of England Böyük Britaniya üçün mərkəzi bank olsa da, üç şotland klirinq bankları hələ də öz sterlinq banknotların buraxılmasında iştirak edir: Bank of Scotland, Royal Bank of ScotlandClydesdale Bank. 2013-cü ildə dövriyyədə olan Şotlandiya pul nişanlarının dəyəri Bank of England tərəfindən £3,8 milyard məbləğində dəyərlənmişdir.[5]

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Şotlandiyada Etnik Qruplar (2011)
 % of bütün
Əhalinin
Əhali
Şotlandiyalı (Ağ) 84.0 4,445,678
Digər Britaniyalı (Ağ) 7.9 417,109
İrlandiyalı (Ağ) 1.0 54,090
Ağ Qaraçı/İrland Qaraçı 0.1 4,212
Polyak 1.2 61,201
Digər Ağ etnik qruplar 1.9 102,117
Toplam Ağlar 96.0 5,084,407
Pakistanlı 0.9 49,381
Hindistanlı 0.6 32,706
Banqladeşli 0.1 3,788
Çinli 0.6 33,706
Digər 0.4 21,097
Asiyalı 2.7 140,678
Karibli 0.1 3,430
Qara 0.0 2,380
Karib və ya digər Qara 0.0 730
Karib və ya Qara 0.1 6,540
Afrikanlı 0.6 29,186
Digər Afrikanlar 0.0 452
Afrikanlı 0.6 29,638
Qarışıq və ya bir neçə etnik qruplar 0.4 19,815
Ərəb 0.2 9,366
Digər 0.1 4,959
Digər etnik qruplar 0.3 14,325
Bütün əhali 100.00 5,295,403

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Din[redaktə | əsas redaktə]

Səhiyyə[redaktə | əsas redaktə]

Şotlandiyada səhiyyə əsasən Şotlandiyanın dövlət səhiyyə sistemi olan "NHS Scotland" tərəfindən təmin edilir.

Silahlı qüvvələri[redaktə | əsas redaktə]

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Şotlandiyalı tuluq zurnaçısı.

Şotlandiya musiqisi milli mədəniyyətinin əhəmiyyətli bir hissəsidir. Məşhur ənənəvi Şotlandiya musiqi aləti Qreyt Haylend tuluq zurnası — çalğıçının qoltuğu altında yerləşən üfürülmüş tuluq tədricən sıxılır və bu zaman musiqi alətinin borusundan çıxan hava barmaqlarla çalınır. Tuluq zurnası və müxtəlif növ zərb alətlərindən ibarət olan Tuluq zurna dəstələri, şotland musiqi üslublarını nümayiş etdirir və dünyada geniş şəkildə yayılmışdır. Klarsax (arfa), skripkaakkordeon da ənənəvi Şotlandiya alətləri sayılır və sonuncu iki musiqi aləti sıx şəkildə Şotlandiya kantri rəqsi dəstələrində yer alır. Bu gün Şotlandiyada müxtəlif individual və musiqi qrupları müxtəlif üslubda uğur qazanır, onlardan Enni Lennoks, Emi Makdonald, Runrig, Young Fathers, Cocteau Twins, Deacon Blue, Franz Ferdinand, Suzan Boyl, Paolo Nutini, Kelvin Harris, Emeli Sande, Texas, The View, The Fratellis, Twin Atlantic, Biffy ClyroŞirli Mensonnu qeyd etmək olar.[6]

Şotlandiya orta əsrlərdən başlayan ədəbi irsə malikdir. Erkən qalmış ədəbiyyatda, VI əsrdən qalmış Britonik nitq Şotlandiyada yaransa da, Uels ədəbiyyatının hissəsi kimi saxlanılır.[7] Gec orta əsrlər ədəbiyyatına latın,[8] şotland kelt,[9] qədim ingilis[10] və fransız dillərində əsərlər daxildir.[11]

İdman[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Şotlandiyada idman

İdman Şotlandiya mədəniyyətinin mühüm hissəsidir. Şotlandiya bir çox beynəlxalq idman tədbirlərində, o cümlədən FİFA Dünya Kuboku, Reqbi Dünya Kuboku, Reqbi Liqası Dünya Kuboku, Kriket Dünya KubokuBirlik Oyunlarında müstəqil ölkə kimi, Olimpiya Oyunlarında isə, şotland idmançılar Böyük Britaniya komandasının bir hissəsi kimi təmsil olunur. Şotlandiyanın Şotlandiya Futbol Federasiyası (dünyada ikinci ən qədim milli futbol assosiasiyası)[12]Şotlandiya Reqbi Birliyi kimi öz milli idarəetmə orqanları var. Futbolun müxtəlif variantları Şotlandiyada əsrlər boyu, erkən 1424-cü ildən mövcud olmuşdur.[13] Futbol Şotlandiyada ən populyar idman növüdür; dünyanın ən qədim milli kubok isə Şotlandiya Kubokudur.[14]

1872-ci ildə Qlazqoda futbol üzrə ilk beynəlxalq görüş keçirilmişdir və bu zaman Şotlandiya milli futbol komandasıİngiltərə milli futbol komandası qarşılaşmışdı.[15] Şotlandiya futbol klubları Avropa yarışlarında uğurlu olmuşdur: Seltik 1967-ci ildə Avropa Kubokunu, Reyncers 1972-ci ildə UEFA Kuboklar Kubokunu, Aberdin 1983-cü ildə UEFA Kuboklar Kubokunu və UEFA Superkubokunu qazanmışdır. 1987-ci ildə Dandi Yunayted UEFA Kubokunun finalına çatsa da, İFK Göteborq komandasına aqreqatda 2-1 məğlub olmuşdur.

Müasir qolf oyunu Şotlandiyada 15-ci əsrdə yaranmışdır və ölkə qolfun evi kimi təbliğ olunur.[16][17][18] 1574-cü ildə Sent-Endryüsdə yerləşən "Old Course", bir çox qolfçular üçün ziyarət bir məkanı kimi hesab olunur.[19] Dünyanın ən köhnə qolf turniri olan The Open Championship, ilk dəfə Prestvick Qolf Klubunda 17 oktyabr 1860-cı ildə keçirilmişdir.[20] Şotlandiyada çoxlu qolf kursları, o cümlədən Muirfield, Gleneagles, Royal TroonCarnoustie yerləşir. Ölkənin milli idman mədəniyyətinin digər fərqli xüsusiyyətlərinə Haylend Oyunları, körlinqşinti aiddir. Şotlandiyadan 13 dünya boks çempionu olmuşdur, o cümlədən Aleks Artur, Benni LinçCim Uottu qeyd etmək olar.

1930-cu ildən Şotlandiya hər Birlik Oyunlarında iştirak etmiş və 356 medal (91 qızıl, 104 gümüş və 161 bürünc) qazanmışdır.[21] Birlik Oyunlarına Edinburq iki dəfə — 19701986-cı illərdə, Qlazqo isə 2014-cü ildə ev sahibliyi etmişdir.[22]

Milli simvolları[redaktə | əsas redaktə]

Həvari Andrey. Sent-Endryusun gerbi, 16-cı əsr.

İlk dəfə Şotlandiya krallığında X-formalı çarmıxda Həvari Andreyin rəsmi, Uilyam I-nin dövründə meydana gəlmişdi.[23]1286-cı ildə Kral Aleksandr III-nün ölümündən sonra, Həvari Andreyin rəsmi Şotlandiya gözətçilərinin möhüründə istifadə olunmuşdur.[24] Andrey xaçının Şotlandiya bayrağında işlənilməsi 14-cü əsrə təsadüf edir; 1385-ci ildə Şotlandiya parlamentinin fərmanına görə, Şotlandiyanın əsgərləri ön və arxa formalarında ağ rəngli Andrey xaçını geyinməli idilər.[25] Andrey xaçı üçün mavi fonun istifadə olunması ən azı 15-ci əsrə təsadüf edir.[26] 1606-cı ildən Andrey xaçı Böyük Britaniya bayrağında istifadə olunmuşdur. Şotlandiyanın digər rəsmi və ya qeyri-rəsmi rəmzlərindən şeytanqanqalı, Arbrot bəyannaməsi, Şotlandiya Kral Standartında əks olunan qırmızı rəngli şiri qeyd etmək olar.[27][28][29] 1782-ci ildə Ceyms Qream, Montrozun 3-cü hersoqunun 1747-ci il Aktını ləğv etməsi nəticəsində, haylendlilər qadağadan sonra yenidən tartan geyinə bilmişdilər.[30]

Şotlandiyanın rəsmi himni olmasa da, Flower of Scotland Şotlandiyanın milli idman komandaları və ölkədə keçirilən idman yarışları, və Birlik Oyunları zamanı istifadə olunur.[31][32] Şotlandiyanın milli himni üçün hazırda populyar namizədlərinə: Scotland the Brave, Highland Cathedral, Scots Wha Hae, CaledoniaA Man's A Man for A' That mahnıları daxildir.[33]

30 noyabrda keçirilən Müqəddəs Andrey Günü, Şotlandiyada milli bayram kimi qeyd olunsa da, Börns şam yeməyi daha geniş qeyd olunur. 2006-cı ildə Şotlandiya parlamentinin çıxartdığı fərmana görə, Müqəddəs Andrey Günü rəsmi bank istirahət günü kimi qeyd olunur.[34]

12-ci əsrdən Şotlandiyanın heraldikasında istifadə olunan təkbuynuz — Şotlandiyanın rəsmi heyvanıdır.[35]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Şəkillər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Scottish 2011 Census
  2. The History Of Ireland. 17 September 2014 tarixində istifadə olunub.
  3. Ayto, John. Brewer's Britain & Ireland: The History, Culture, Folklore and Etymology of 7500 Places in These Islands. WN. ISBN 0-304-35385-X.
  4. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Keay adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  5. "Scottish Banknotes: The Treasury's Symbolic Hostage in the Independence Debate". The Guardian. http://www.theguardian.com/politics/scottish-independence-blog/2013/apr/22/scottish-independence-banknotes. İstifadə tarixi: 26 May 2014.
  6. "Best Scottish Band of All Time". The List. http://www.list.co.uk/article/2658-belle-sebastian-revealed-as-best-scottish-band-of-all-time/. İstifadə tarixi: 2 August 2006.
  7. R. T. Lambdin and L. C. Lambdin, Encyclopedia of Medieval Literature (London: Greenwood, 2000), ISBN 0-313-30054-2, p. 508.
  8. I. Brown, T. Owen Clancy, M. Pittock, S. Manning, eds, The Edinburgh History of Scottish Literature: From Columba to the Union, until 1707 (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007), ISBN 0-7486-1615-2, p. 94.
  9. J. T. Koch, Celtic Culture: a Historical Encyclopedia (ABC-CLIO, 2006), ISBN 1-85109-440-7, p. 999.
  10. E. M. Treharne, Old and Middle English c.890-c.1400: an Anthology (Wiley-Blackwell, 2004), ISBN 1-4051-1313-8, p. 108.
  11. M. Fry, Edinburgh (London: Pan Macmillan, 2011), ISBN 0-330-53997-3.
  12. Soccer in South Asia: Empire, Nation, Diaspora. By James Mills, Paul Dimeo: Page 18 – Oldest Football Association is England's FA, then Scotland and third oldest is the Indian FA.
  13. Gerhardt, W.. "The colourful history of a fascinating game. More than 2000 Years of Football". FIFA. Arxivləşdirilib: [1] saytından 10 August 2006 tarixində. https://web.archive.org/web/20060810202927/http://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,1,00.html. İstifadə tarixi: 11 August 2006.
  14. "Official site of the Tennents Scottish Cup". The Tennents Scottish Cup. http://www.scottishcup.org/museum.html. İstifadə tarixi: 10 December 2006.
  15. Paul Mitchell. "The first international football match". BBC. http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml. İstifadə tarixi: 21 September 2014.
  16. "Scotland is the home of golf". PGA Tour official website. http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html. İstifadə tarixi: 4 December 2008. "Scotland is the home of golf..."
  17. "The Home of Golf". Scottish Government. http://www.gov.scot/News/Releases/2007/03/06090032. İstifadə tarixi: 4 December 2008. "The Royal & Ancient and three public sector agencies are to continue using the Open Championship to promote Scotland as the worldwide home of golf."
  18. Keay (1994) op cit page 839. "In 1834 the Royal and Ancient Golf Club declared St. Andrews 'the Alma Mater of golf'".
  19. Cochrane, Alistair (ed) Science and Golf IV: proceedings of the World Scientific Congress of Golf. Page 849. Routledge.
  20. The Open Championship – More Scottish than British PGA Tour. Retrieved 23 September 2011
  21. "Medal Tally". http://www.cgcs.org.uk/team-scotland/medal-tally/. İstifadə tarixi: 17 September 2014.
  22. "Overview and History". http://www.cgcs.org.uk/past-games/overview-and-history/. İstifadə tarixi: 17 September 2014.
  23. "Feature: Saint Andrew seals Scotland's independence", The National Archives of Scotland, 28 November 2007, retrieved 12 September 2009.
  24. "Feature: Saint Andrew seals Scotland's independence". The National Archives of Scotland. 28 November 2007. http://www.nas.gov.uk/about/051124.asp. İstifadə tarixi: 9 December 2009.
  25. Dickinson, Donaldson, Milne (eds.), A Source Book Of Scottish History, Nelson and Sons Ltd, Edinburgh 1952, p.205
  26. G. Bartram, www.flaginstitute.org British Flags & Emblems (Edinburgh: Tuckwell Press, 2004), ISBN 1-86232-297-X, p. 10.
  27. "National identity" in M. Lynch (ed.), The Oxford Companion to Scottish History, (Oxford, 2001), pp. 437–444.
  28. Keay, J. & Keay, J. (1994) Collins Encyclopaedia of Scotland. London. HarperCollins. Page 936.
  29. "Symbols of Scotland—Index". http://www.rampantscotland.com/symbols/blsymbols_index.htm. İstifadə tarixi: 17 September 2014.
  30. Bain, Robert (1959). in Margaret O. MacDougall (ed.): Clans & Tartans of Scotland (revised), P.E. Stewart-Blacker (heralidic advisor), forward by The R. Hon. C/refountess of Erroll, William Collins Sons & Co., Ltd., 108.
  31. "Games team picks new Scots anthem". BBC. 9 January 2010. http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/8449939.stm.
  32. "Action call over national anthem". BBC News. 21 March 2006. http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/4828454.stm. İstifadə tarixi: 3 November 2011.
  33. Black, Andrew. "Will Scotland ever have a national anthem?". BBC. http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-13520689. İstifadə tarixi: 29 January 2016.
  34. "Explanatory Notes to St. Andrew's Day Bank Holiday (Scotland) Act 2007" Office of Public Sector Information. Retrieved 22 September 2007.
  35. "Scottish fact of the week: Scotland's official animal, the Unicorn". http://www.scotsman.com/lifestyle/heritage/scottish-fact-of-the-week-scotland-s-official-animal-the-unicorn-1-2564399. İstifadə tarixi: 17 September 2014.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]