Xocalı soyqırımının tanınması

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Xocalı soyqırımının tanınması (ing. Khojaly Genocide recognition) — Xocalı soyqırımının dünya ölkələri tərəfindən tanınması prosesinə verilən ümumi ad. Hal-hazırda Xocalı soyqırımını dünyada 9 ölkə və ABŞ-ın 21 ştatı tam və ya parlament səviyyədə qətliam kimi tanıyıb.

Beynəlxalq aləmdə tanınması[redaktə | əsas redaktə]

Hazırda bu proses Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirilmişdir. Xocalı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması, beynəlxalq aləmdə yayılması, eləcə də bu soyqırımına obyektiv qiymət verilməsi istiqamətində davamlı olaraq addımlar atılmışdır.

2007-ci il fevralın 26-da Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə Brüsseldə təşkil olunan “Təcavüzün qurbanları” adlı foto və uşaq rəsmlərinin sərgisi də bu həqiqətlərin beynəlxalq aləmə çatdırılması işinin davamıdır. Fond soyqırımı haqqında həqiqətləri dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq üçün həmin il fevralın 19-26-da Türkiyənin İstanbul şəhərində və 25 vilayətində “Xocalı həftəsi” adlı tədbirlər proqramı çərçivəsində anım mərasimləri keçirmişdir. Bundan başqa Xocalı faciəsinin beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində 2008-ci il fevralın 14-də Berlində keçirilmiş “Xocalı soyqırımı və 1915-ci il hadisələrindəki gerçəklər” adlı elmi konfrans da son dərəcə əhəmiyyətli olmuşdur.

Massaçusets ştatının məclisi tərəfindən ştatın Xocalı soyqırımını rəsmən tanıması barədə qərar

Faciəni tam səviyyədə qətliam kimi tanıyan ölkə və təşkilatlar[redaktə | əsas redaktə]

Faciəni parlament səviyyəsində qətliam kimi tanıyan ölkə və təşkilatlar[redaktə | əsas redaktə]

Faciəni qətliam kimi tanıyan ABŞ ştatları[redaktə | əsas redaktə]

Faciəni qətliam kimi tanıyan ABŞ ştatları (Yenilənib: 20 fevral 2016)

Amerikada yaşayan azərbaycanlılar 2013-cü il yanvarın 25-dən etibarən Xocalı soyqırımının tanınması, onun qurbanlarının anılması və ABŞ prezidentinin bununla bağlı bəyənat verməsi məqsədilə Ağ evin rəsmi veb-səhifəsində “Biz xalqıq” bölməsində petisiya yerləşdirdilər. Az vaxtda petisiyaya dünyanın müxtəlif ölkələrindən 100 mindən çox insan imza atdı.[16]

İndiyədək ABŞ-ın 21 ştatı Xocalı ilə bağlı sənəd qəbul edib.

  • Massaçusets bayrağı 2010-cu il fevralın 25-də Massaçusets ştatının nümayəndələr palatası Xocalıda qırğın törədilməsi faktının tanınması haqqında qətnamə qəbul etmişdir.[17][18]
  • Texas bayrağı 2011-ci ildə Amerikanın Texas ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[19][20]
  • Nyu-Cersi bayrağı 2011-ci ildə Amerikanın Nyu-Cersi ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[21][22]
  • Corciya bayrağı 2012-ci ilin 28 fevral tarixində Corciya ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[23][24]
  • Men bayrağı Men2012-ci ilin 23 mart tarixində Men ştatı ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[25]
  • Nyu-Meksiko bayrağı 2013-cü ilin 28 yanvar tarixində Nyu-Meksiko ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[26][27]
  • Arkanzas bayrağı 2013-cü ilin 8 fevral tarixində Arkanzas ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[28][29]
  • Missisipi bayrağı 2013-cü ilin 25 fevral tarixində Missisipi ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.
  • Oklahoma bayrağı 2013-cü ilin 4 mart tarixində Oklahoma ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır. Oklahoma ştatı Senatının birinci sessiyasında Xocalı qətliamının tanıması barədə qətnamə qəbul edilib.[30][31]
  • Tennessi bayrağı 2013-cü ilin 18 mart tarixində Tennessi ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[32]
  • Pensilvaniya bayrağı 2013-cü ilin 18 mart tarixində Pensilvaniya ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[33]
  • West Virginia bayrağı 2013-cü 3 aprel tarixində Qərbi Virciniya ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[34]
  • Konnektikut bayrağı 2013-cü 3 aprel tarixində Konnektikut ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[35]
  • Florida bayrağı 2013-cü ilin 21 avqust tarixində Florida ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[36]
  • Indiana bayrağı 2014-cü ilin 3 mart tarixində İndiana ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[37]
  • Indiana bayrağı 2015-cü ilin 3 mart tarixində Arizona ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[38]
  • Yutah bayrağı 2015-cü ilin 3 mart tarixində Yuta ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[39]
  • Nebraska bayrağı 2016-cı ildə ABŞ-ın Nebraska ştatının qubernatoru Pit Rikets (Pete Ricketts) bəyannamə imzalayaraq, 26 fevral tarixini bütün Nebraska ştatında “Xocalını Anma Günü” elan edib və ştat sakinlərini bu günü hüznlə yad etməyə çağırıb[40][41].
  • Havay bayrağı 2016-cı ildə ABŞ-ın Havay ştatının qubernatoru Deyvid İqe (David Ige) Xocalı faciəsinin 24-cü ildönümü ilə əlaqədar bu faciənin tanınması ilə bağlı xüsusi bəyannamə imzalayıb.[42]
  • Montana bayrağı 2016-cı ildə ABŞ-ın Montana ştatının qubernatoru Stiv Bullok (Steve Bullock) rəsmi bəyanat imzalayaraq Xocalı qətliamının ildönümü ilə bağlı Montana sakinlərinə çağırış edib. O, bəyanatda ştat sakinlərini 26 fevral tarixini “Xocalını Anma Günü” olaraq tanımağa və yad etməyə çağırıb. Bəyanatda Xocalı qətliamı müharibə dəhşətlərindən biri kimi pislənilib.[43]
  • Aydaho bayrağı 2016-cı ildə ABŞ-ın Aydaho ştatı Xocalı soyqırımını rəsmən tanımışdır.[44]

Soyqırıma xarici ölkələrdə münasibət[redaktə | əsas redaktə]

Tehranın "İstiqlal" klubu ilə oyunda (26 fevral 2010) Traktor Sazi azarkeşləri Xocalı soyqırımının qurbanlarını yad edirlər

2014-ci ildə İspaniyanın Atletiko Madrid FK klubunun oyunçuları Osasuna FKReal Madrid FK komandaları ilə keçirəcəkləri görüşlərdə Xocalı faciəsinin ildönümü ilə əlaqədar qara bilərzik və yaxalarına matəm lenti taxib ve yad edilib.[45] Klubun aparıcı oyunçusu Arda Turanın simasında faciə qurbanlarını yad edib və "Azərbaycan xalqının acısını paylaşırıq" ifadəsi ilə cıxış edib.[46] Həmin il, Asiya Çempionlar Liqasının qrup mərhələsinin oyunları çərçivəsində Təbrizin Traktor Sazi FK komandası ilə Ciddə şəhərinin “əl-İttihad” klubu arasında keçirilmiş görüşdə Xocalı soyqırımı anılıb.[47]

Xocalı faciəsinə ithaf musiqi əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Xocalı faciəsinə ithaf musiqi əsərləri.

İl Musiqi əsəri Sənətçi Qeydlər
1998 Xocalı Nəriman Məmmədov 7 saylı simfoniya
1999 Xocalı Laylası Elnarə Dadaşova
2010 Justice for Khojaly Dəyirman və Toni Blackman
2011 Xocalı Simfoniyası Nurəngiz Gün
2012 Xocalı rekviyemi Aleksandr Çaykovski simfoniya[48]
2013 Khojaly 613 Pyer Tilloy simfoniya[49]
2014 Xocalı Qaraqan [50]
2015 Broken Dreams Nigar Camal [51]

Xocalı faciəsinə ithaf ədəbi əsərlər[redaktə | əsas redaktə]

İl Əsər Ölkə Müəllif Qeydlər
2016 Müharibə cinayətinin Xocalı şahidi. Ermənistan müttəhim kürsüsündə Azərbaycan Fiona Maxlaxlan, İan Pert [52]
2016 Xocalı harayı Azərbaycan Nizami Məmmədzadə [53]
2016 Murder in the Mountains ABŞ Raul Kontreras [54]

Filmoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanfilm[redaktə | əsas redaktə]

  1. Fəryad (film, 1993)
  2. Haray (film, 1993)
  3. Karvan (film, 1995)
  4. Xocalı soyqırımı (film, 2005)
  5. Biz qayıdacağıq (film, 2007)
  6. Daşları yığmağın vaxtıdır (film, 2007) - teletamaşa
  7. Xocalı qətliamı (film, 2008)
  8. Xocalı vaxtı (film, 2010)
  9. Qar qırmızı Xocalı (film, 2011)
  10. Günəşin batdığı yer... (film, 2012)
  11. Xoca (film, 2012)
  12. Xocalıda sonuncu fevral (film, 2012)
  13. Xocalı yol gözləyir (film, 2012) - teletamaşa
  14. Şəhid şəhər (film, 2012) - teletamaşa
  15. Bunu öz gözlərinlə görməlisən... Xocalı (film, 2013)
  16. Mən Xocalı (film, 2013)
  17. Bir kəndin nağılı. Xocalı (film)
  18. Xocalı qətliamı. "Bu son olsun!.." (film)

Ermənifilm[redaktə | əsas redaktə]

  1. Aclıq və od arasında. Ömürlər bahasına hakimiyyət (film, 2012)

Litva filmləri[redaktə | əsas redaktə]

  1. Sonu olmayan dəhliz (film, 2012)[55]

Abidələr[redaktə | əsas redaktə]

Şəkil İl Abidə Ölkə Memar Qeydlər
Khojaly Genocide memorial 2.JPG 24 fevral 2008 Xocalı abidəsi Haaqa, Hollandiya Avropada və Hollandiyada Xocalı soyqırımına aid ilk abidədir.[56]
Xocali soyqirimi abide.jpg 26 fevral 2008 Ana Harayı Bakı, Azərbaycan Aslan Rüstəmov
Mahmud Rüstəmov
Teymur Rüstəmov
2011-ci ildə Ana heykəlinin postamenti 3 metr qaldırılıb və qara qranitdən yenidən qurulub.[57][58]
Khojaly Massacre Memorial (Berlin) in Reading Garden.jpg 30 may 2011 Xocalı abidəsi Berlin, Almaniya Akif Əsgərov
Səlhab Məmmədov
Əli İbadullayev
İbrahim Əhrari
Almaniyada Xocalı soyqırımına aid ilk abidədir.[59]
24 fevral 2012 Xocalı Sarayevo, Bosniya və Herseqovina Natiq Əliyev Bosniya və Herseqovinada Xocalı soyqırımına aid ilk abidədir.[60]
Khojaly Massacre Memorial in Mexico.jpg 23 avqust 2012 Xocalı Mexiko, Meksika Meksikada Xocalı soyqırımına aid ilk abidədir. Abidə Tlakskoake–Xocalı meydanında yerləşir.[61]
Xocali-ankara-abide.jpg 28 mart 2014 Xocalı şəhidlər abidəsi Ankara, Türkiyə Türkiyədə Xocalı soyqırımına aid ilk abidədir. Abidə Xocalı Soyqrımı Xatirə Parkında yerləşir. Parkda Xocalı Muzeyi də var.[62][63]
XocaliIzmit.jpeg 22 aprel 2015 Xocalı şəhidlər abidəsi İzmit, Türkiyə İzmitin Yenişəhər məhəlləsində qoyulmuş abidənin ümumi hündürlüyü 2,5 metr təşkil edir.[64] Şəhidlərin ölməzliyini bildirən səmaya doğru ucalmış sütunlardan ibarət abidənin üzərində Xocalı soyqırımı haqqında qısa məlumat yerləşdirilib, Azərbaycan və Türkiyə dostluğunu tərənnüm edən simvollar əks olunub. Bundan başqa, abidənin kənarlarındakı lövhələrdə Xocalıda qətlə yetirilmiş 613 nəfərin adları həkk olunub.
Izmir Xocali.jpeg 27 fevral 2016 Xocalı şəhidlər abidəsi İzmir, Türkiyə Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə ucaldılan abidə İzmirin Bornovo Bələdiyyəsinin maliyyə dəstəyi və tanınmış QHT fəalı Mülazim Kardelen Paşanın köməkliyi ilə hazırlanıb.[65]
Xocalı şəhidlər abidəsi Sakarya, Türkiyə [66]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Xocalı soyqırımının 15 illiyi ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin BƏYANATI" (az). meclis.gov.az. 2007-02-27. http://www.meclis.gov.az/?/az/statement/view/25/. İstifadə tarixi: 2014-01-28.
  2. Pakistan Senatının Xarici Əlaqələr Komitəsi Xocalı soyqırımının tanınması barədə qətnamə qəbul edib
  3. Pakistan Senatı Xocalı soyqırımının tanıması barədə qətnamə qəbul edib
  4. "Hocalı katliamı soykırım olarak tanındı" (tr). haber7.com. 2012-02-01. http://www.haber7.com/turk-cumhuriyetler/haber/837966-hocali-katliami-soykirim-olarak-tanindi. İstifadə tarixi: 2014-01-28.
  5. Sudan parlamenti Xocalı soyqırımının tanınması haqqında qərar qəbul edib
  6. Meksika Hocalı katliamını kınadı
  7. Mexican Senate recognizes Azeris massacre as genocide
  8. Kolumbiya Hocalı katliamına soykırım dedi
  9. Colombian Senate recognizes Khojaly events as genocide
  10. Colombian Senate recognizes the Khojaly genocide
  11. Czech Republic committee recognizes Khojaly genocide Foreign relations committee of Czech parliament adopted a draft law on recognition of Khojaly massacre as "genocide".
  12. Parliament of Bosnia and Herzegovina condems the perpetrators of Khojaly genocide
  13. http://news.az/articles/politics/77182 Parliament of Bosnia and Herzegovina recognizes sovereignty of Azerbaijan
  14. Jordanian parliament to pass resolution on Khojaly Genocide
  15. "Cibuti Respublikasının Milli Assambleyası (Parlamenti) plenar iclasında mütləq səs çoxluğu ilə Xocalı Soyqırımına dair qətnamə qəbul edib"(azərb.)). mfa.gov.az. 2017-01-24. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2017-01-24 tarixində. https://web.archive.org/web/20170124063033/http://mfa.gov.az/az/news/878/4643. İstifadə tarixi: 2017-01-24.
  16. Khojaly Massacre deserves recognition
  17. Xocalı soyqırımının ABŞ-da tanınması
  18. Massachusetts State of the United States recognizes Khojaly tragedy as a massacre
  19. "Texas House of Representatives Resolution 535: Commemorating the 19th anniversary of the Khojaly Massacre in Azerbaijan". Legislative Session 82(R). Texas Legislature Online. http://www.capitol.state.tx.us/BillLookup/History.aspx?LegSess=82R&Bill=HR535. İstifadə tarixi: June 9, 2011.
  20. Texas ştatı Xocalı soyqırımını tanıdı
  21. "ASSEMBLY RESOLUTION No. 144" New Jersey Legislature Retrieved 25 February 2012.
  22. ABŞ-ın Nyu-Cersi Ştatı Xocalı qətliamını tanıdı
  23. [2]
  24. ABŞ-ın Corciya Ştatının parlamenti Xocalı soyqırımı ilə əlaqədar qətnamə qəbul edib
  25. Recognition of the Genocide of Khojaly
  26. "New Mexico legislature commemorates Khojaly Massacre". news.az. http://www.news.az/articles/politics/75855. İstifadə tarixi: 30 January 2013.
  27. "Сенат штата Нью-Мексико признал Ходжалинскую трагедию" (Russian). 1News.az. http://www.1news.az/politics/karabakh/20130130053903690.html. İstifadə tarixi: 30 January 2013.
  28. "HR1004". Arkansas House of Representatives. http://www.arkansashouse.org/bill/2013R/HR1004. İstifadə tarixi: 11 February 2013.
  29. "Another U.S. state recognizes Khojaly genocide". News.az. http://en.trend.az/news/karabakh/2117928.html. İstifadə tarixi: 11 February 2013.
  30. http://www.azernews.az/azerbaijan/50582.html Oklahoma Senate recognizes Khojaly genocide
  31. [3]
  32. A RESOLUTION to commemorate the twenty-first anniversary of the Khojaly Tragedy.
  33. GENERAL ASSEMBLY OF PENNSYLVANIA HOUSE RESOLUTION No. 171 Session of 2013 INTRODUCED
  34. http://www.aze.az/news_shtat__zapadnaya_89958.html
  35. http://www.cga.ct.gov/2013/trn/H/2013HTR00416-R00-TRN.htm
  36. http://www.aze.az/news_shtat_ssha_priznal_95759.html
  37. http://news.lent.az/news/157853
  38. Arizona recognizes Khojaly Massacre
  39. Utah, latest in a string of US states to recognize Khojaly Massacre (PHOTO)
  40. "ABŞ-ın daha bir ştatı Xocalı qətliamını tanıyıb" (az). lent.az. 2016-02-11. Arxivləşdirilib: [4] saytından 2016-02-11 tarixində. https://web.archive.org/web/20160211080333/http://news.lent.az/news/232207. İstifadə tarixi: 2016-02-11.
  41. ABŞ-da Xocalı soyqırımını tanıyan ştatların sayı 18-ə çatdı
  42. Havay ştatı da Xocalı qətliamını pislədi
  43. ABŞ-ın daha bir ştatı Xocalı qətliamını tanıdı
  44. "Kentucky Senate adopts resolution on 25th anniversary of Azerbaijan's independence". www.azernews.az. Arxivləşdirilib: [5] saytından 25 fevral 2016 tarixində. http://www.azernews.az/azerbaijan/93349.html. İstifadə tarixi: 25 fevral 2016.
  45. "Atletiko Madrid" futbol klubu Xocalı soyqırımını anacaq
  46. Atletico Madrid FC to honor Khojaly victims
  47. "Traktor Sazi" - "Əl-İttihad" oyununda Xocalı soyqırımı anıldı (FOTOLAR)
  48. Alexander Tchaikovsky: 'By writing the Khojaly Requiem, I wanted to show support for those who survived the war'. Day.az. 3 August 2012.
  49. "World première of Khojaly 613 by Pierre Thilloy moves a Parisian audience". En.apa.az. http://en.apa.az/news_world_premi__re_of_khojaly_613_by_pierre__188377.html. İstifadə tarixi: 28 February 2013.
  50. "Qaraqan “Xocalı” adlı mahnı oxuyub". www.gun.az. Arxivləşdirilib: [6] saytından 25 fevral 2016 tarixində. http://www.gun.az/xeber-qaraqan-xocali-adli-mahni-oxuyub-audio-t144369.html#.Vs797PmLTcs. İstifadə tarixi: 25 fevral 2016.
  51. INDEX Announces 2015 Empathy Program To Commemorate Khojaly Massacre
  52. "Lüksemburqda Xocalı soyqırımı haqqında kitab və film təqdim edilib (FOTO)". trend.az. Arxivləşdirilib: [7] saytından 25 fevral 2016 tarixində. http://az.trend.az/azerbaijan/karabakh/2365515.html. İstifadə tarixi: 25 fevral 2016.
  53. "Gürcüstanda “Xocalı harayı” kitabı nəşr olunub". aim.az. Arxivləşdirilib: [8] saytından 25 fevral 2016 tarixində. http://aim.az/2016/02/gurcustanda-xocali-harayi-kitabi-n%C9%99sr-olunub/. İstifadə tarixi: 25 fevral 2016.
  54. "Murder in the Mountains". www.amazon.co.uk. Arxivləşdirilib: [9] saytından 2 iyun 2016 tarixində. https://www.amazon.co.uk/Murder-Mountains-Raoul-Lowery-Contreras/dp/1888205652. İstifadə tarixi: 2 iyun 2016.
  55. Babaoğlu, H. “Sonu olmayan dəhliz”, yaxud Günayın səssiz harayı: [Xocalı faciəsinin 20 illiyinə həsr olunmuş filmin təqdimatı haqqında] //Yeni Azərbaycan.- 2012.- 14 mart.- S. 4; 15 mart.- S. 7.
  56. First monument in Europe for Khojaly tragedy erected in Hague, Holland
  57. New memorial to Khojaly tragedy to be erected in Baku - PHOTO
  58. Bakıda Xocalı abidə kompleksi yenidən qurulub
  59. 20 Jahre Chodschali
  60. В Боснии и Герцеговине будет открыт памятник жертвам Ходжалинского геноцида
  61. Meksikanın paytaxtında Tlakskoake–Xocalı meydanı istifadəyə verilib.
  62. Khojaly martyrs' monument complex opens in Ankara
  63. Türkiyədə Xocalı soyqrımı qurbanlarının xatirəsinə park salınıb
  64. Türkiyənin İzmit şəhərində Xocalı şəhidlərinə abidə ucaldılıb (FOTO)
  65. "İzmirdə Xocalı abidəsinin açılışı olacaq". www.olaylar.az. Arxivləşdirilib: [10] saytından 21 fevral 2016 tarixində. http://www.olaylar.az/news/social/164073. İstifadə tarixi: 21 fevral 2016.
  66. "Sakaryada Xocalı soyqırımı abidəsi ucaldılacaq". sia.az. http://sia.az/az/news/social/530610-sakaryada-xocali-soyqirimi-abidesi-ucaldilacaq. İstifadə tarixi: 25 fevral 2016.