Marqaret Tetçer

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Marqaret Tetçer
ing. Margaret Thatcher
Marqaret Tetçer
Bayraq
Böyük Britaniyanın Baş Naziri
Bayraq
14 may 1979 — 28 noyabr 1990
(ləqəbi Dəmir Ledi)
Monarx: II Elizabet
Sələfi: Ceyms Kallahan
Xələfi: Con Meycor
 
Partiya: Mühafizəkarlar partiyası
İxtisası: kimyaçı, hüquqşünas
Doğum tarixi: 13 oktyabr 1925(1925-10-13)
Doğum yeri: Qrentem, Linkolnşir, Birləşmiş Krallıq
Vəfat tarixi: 8 aprel 2013 (87 yaşında)
Vəfat yeri: London, Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya
Dini: Anqlikan kilsəsi
Həyat yoldaşı: Denis Tetçer
Uşaqları: Karol Tetçer
Mark Tetçer

Marqaret Hilda Tetçer (ing. Margaret Hilda Thatcher; d.13 oktyabr 1925, Qrentem, Linkolnşir — ö.8 aprel 2013, London[1]) — Britaniyalı siyasətçi. Birləşmiş Krallıqda ən uzun müddət baş nazir olan adam və ölkənin yeganə qadın baş naziri. Yaxın tarixdə ölkəyə ən çox təsir edən insanlardan olub. Tətbiq etdiyi siyasətlər səbəbi ilə həm böyük dəstək görüb, həm də ciddi müxalifətlə qarşılaşmışdı.

Gəncliyində parlaq bir tələbə olduğu kimi mühafizəkar tələbə cəmiyyətində siyasi tədbirlərdə də iştirak edirdi. Mühafizəkar partiyaya gənc yaşda üzv oldu. Zəngin bir iş adamı ilə evləndi.

Tetçer 1975-1990-ci illər arasında Mühafizəkarlar Partiyasına rəhbərlik etmiş, 1979-1990-ci illərdə isə baş nazir olmuşdur. Ümumi siyasi yolu liberal-mühafizəkar istiqamətində idi. 1980-ci illərdə qərb ölkələrində dövlətin iqtisadi investisiyalardan çəkilməsi, özəlləşdirmə, sərbəst bazar iqtisadiyyatının dəstəklənməsi və işçi hüquqlarının tapdalanması ilə özünü göstərən neoliberalizm siyasətinin Birləşmiş Krallıqdakı icraçısı oldu.

Ölkə daxilində sol müxalifətlə, beynəlxalq sahədə isə Soyuq müharibə çərçivəsində Şərq bloku ölkələri ilə mübarizə apardı. O dövr üçün radikal sayıla biləcək sağ siyasətləri güzəştə getmədən tətbiq etməsi səbəbilə ona verilən "Dəmir Leydi" ləqəbini sevə-sevə qəbul etdi.

Tetçer partiyası daxilindəki parçalanmalar səbəbilə baş nazir vəzifəsini və fəal siyasəti buraxmaq məcburiyyətində qaldı. Lakin təsiri elə güclü idi ki, baş naziri vəzifəsindən sonra davam etməklə yanaşı, Leyboristlər Partiyasına da təsir edəcək şəkildə İngilis siyasətini təməldən dəyişdi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Tetçerin uşaqlığını keçirdiyi ev. Atasının baqqal dükanının üzərində yerləşirdi
Evin divarındakı lövhədə "Millət vəkili Marqaret Tetçerin doğulduğu ev. Böyük BritaniyaŞimali İrlandiyanın ilk qadın baş naziri" yazılmışdır.

Qızlıq adı Hilda Roberts olan Tetçer 1925-ci ildə Şimali İngiltərənin kiçik bir Qrantem adlı şəhərində inanclı bir protestant tacir ailəsindən anadan olmuşdu. Ailəsi o qədər də imkanlı deyildi. Atasına baqqal dükanında kömək edən Marqaret lap uşaq yaşlarından əməyə alışmışdı. Tetçerin uşaqlıq illəri Qrantem şəhərində, atasının baqqal dükanının üstündəki evlərində keçmişdi. İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl, 1938-ci ildə Roberts ailəsi Almaniyadan qaçan gənc yəhudi bir qıza müvəqqəti sığınacaq vermiş, Marqaret və bacısı Muriel qızın səyahət pulunu öz ciblərindən ödəmişdilər. İbtidai sinifə "Huntingtower Road" məktəbində gedən Marqaret, sonrakı illərdə Kesteven və Qrantem qızlar məktəbinə təqaüd qazanmışdı.[2] Məktəb sənədlərinə görə, Tetçer işgüzar və daim özünü inkişaf etdirən bir tələbə idi. Dərslərdən başqa, piano, xokkey, şeir oxumaq, üzgüçülük və yürüşlə maraqlanırdı.[2] 1942-1943-cü illər ərzində sinif nümayəndəsi olmuşdu.[3][4]Altıncı sinifdə Oksford Universitetinə bağlı Somerville kollecində kimya təhsili almaq üçün təqaüdlə oxusun deyə müraciət etmişdi. Əvvəl rədd edilsə də, digər namizədin geri çəkilməsi səbəbindən müraciəti qəbul edilmişdi.[2][5] Oksforda 1943-cü ildə gəlmiş Marqaret, 1947-ci ildə ikinci sinif şərəf dərəcəsi kimya fakültəsindən məzun olmuşdu.[6][7] 1946-cı ildə Oksford Universiteti "Mühafizəkarlar dərnəyi"nin sədri seçilmişdi. Universitetdə Fridrix fon Hayeki oxumuş, dövlətin iqtisadiyyatla qarışıqlığı avtoritar rejimlərə gətirib çıxardığına görə təsirlənmişdir.[8] Marqaret Tetçer 2013-cü il 8 aprel tarixində insult səbəbindən vəfat etdi.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Anası Beatris Etel 18881960 illərdə yaşamış Nebraska ştatının Linkoln bölgəsindən, atası Alfred Roberts isə 1892-1970 illərdə yaşamış, İngiltərənin Nortqempton şəhərindən idi. Alfred Robertsin baqqal dükanı olmaqla yanaşı, o həm yerli siyasətlə maraqlanır, həm də metodist kilsələrində moizə deyirdi. Bunun təsiri idi ki, Marqaret də inanclı bir metodist xristian kimi yetişmişdi.

Gənclik illəri[redaktə | əsas redaktə]

Məzun olduqdan sonra kimya sektorunda işləmək üçün Esseksdə Kolçesterə köçdü.[9] Burada yerli "Mühafizəkarlar dərnəyi"nə qatılan Tetçer, Llandidnodaki "Mühafizəkar partiyası" qurultayında cəmiyyəti təmsil etdi.[10] Oksforddakı yoldaşlarından biri onu şəhərdəki Dartford mühafizəkarlar dərnəyinin başçısı ilə tanış etdi.[10] Dərnək rəhbərləri o vaxt deputatlığa namizəd ola biləcək adam axtarırdılar, Tetçerdən o qədər təsirləndilər ki, adı mühafizəkar partiyasının təsdiqlədiyi siyahıda olmamasına baxmayaraq, 1951-ci ilin yanvar ayında onu namizəd seçdilər.[11] Rəsmən mühafizəkar partiyasının Dartford namizədi elan edilməsindən sonra bir axşam yeməyində həyat yoldaşından boşanmış imkanlı bir iş adamı olan gələcək həyat yoldaşı olacaq Denis Tetçer ilə tanış olmuş, seçkilərə daha yaxşı hazırlaşmaq üçün Dartforda köçmüşdü,[10][11] burada da, həmçinin kimya sektorunda işləməyi davam etdirmişdi. Dondurmanın ərimədən saxlanmasını təmin edən texnologiyanı inkişaf etdirən qrupun üzvü idi.[10] 1959-cu ildə parlamentə üzv seçilmiş Marqaret, 1975-ci ildə isə Mühafizəkarlar partiyasına rəhbərlik etməyə başlamışdı. 1979-cu ildə seçkilərdə qələbə qazanmış və 1990-cı ilə qədər Böyük Britaniya hökümətinə rəhbərlik etmişdi.

1950-1970-ci illərdə siyasi kariyerası[redaktə | əsas redaktə]

1950-1951-ci il seçkilərində Mühafizəkarlar Partiyasının ən gənc namizədi olaraq seçkilərə qatıldı,[12] Dartfordda bu partiyadan Fəhlə Partiyasına qarşı mübarizə apardı. 1951-ci ildə yenicə tanış olduğu Denis Tetçer ilə evləndi.[13] Zəngin bir iş adamı olan Denis Tetçer, həyat yoldaşının işini maliyyələşdirirdi.[14] 1953-cü ildə əkiz uşaqları oldu,[15] həmin il Tetçer vergi hüququ mütəxəssisi olaraq bir təşkilata üzv oldu.

Tetçer Mühafizəkarlar Partiyasında namizəd olmaq üçün səy göstərirdi. Bir neçə dəfə rədd edilsə də, nəhayət, 1959-cu il seçkilərində Finçleydən namizəd oldu və İcmalar Palatasına seçildi.[16][17] Parlamentdəki ilk çıxışında yerli iclasların görüşlərini xalqa açıq etməsi üçün müraciət etdi, bu təklif daha sonra qanuni oldu. 1961-ci ildə Partiyasına qarşı çıxaraq çubuğun bir cəza vasitəsi kimi istifadə edilməsinin ləğv edilməsi üçün səs verdi. Kişi homoseksualizmin cinayət olmaqdan çıxarılmasını müdafiə edən az sayda Mühafizəkarlar Partiyası deputatlarından biri idi. Aborta icazə verilməsi istiqamətində səs verdi. Digər tərəfdən, ölüm cəzasının ləğv edilməsinin əleyhinə idi və boşanmanın asanlaşdırılması üçün verilən təklifə qarşı səs verdi. 1966-cı ildə Fəhlə Partiyasının vergi siyasətinə qarşı apardığı uğurlu çıxışında bu siyasətin "təkcə sosializmə deyil, kommunizmə doğru atılan addımlar" olduğunu irəli sürmüşdü.[18] 1967-ci "Kölgə kabineti"ndə yanacaq, nəqliyyattəhsil naziri oldu.[19]

Nazir olduğu dövr[redaktə | əsas redaktə]

Mühafizəkarlar Partiyası 1970-ci il seçkilərində qalib gəldi. Tetçer Sağlamlıq kabinetində TəhsilElm naziri oldu. Vəzifəsinin ilk aylarında büdcəni qaydaya salmaq üçün yeddi rayon üçün nəzərdə tutulmuş on bir yaşlı uşaqlara verilən pulsuz süd paylaşımını kəsmək məcburiyyətində qaldı. Bu səbəbdən xalq arasında "süd oğrusu" (Tetçer Tetçer, Milk Snatcher) olaraq çağırılmağa başlandı və etirazlarla qarşılaşdı. 2001-ci il Nazirlər Kabineti aktlarına görə, Tetçer ictimaiyyətin təzyiqindən qorxduğu üçün uşaq bağçalarına süd paylaşımını dayandırmadı və məktəblərdə artırılan yeməyin qiymətlərini mümkün qədər tənzimlədi. Tetçer məktəbkitabxana pulların da artırılmasını, beləliklə də xəzinənin gözlədiyindən artıq qənaət etməyi təklif etmişdi. Kitabxana pullarından başqa bu təkliflər hökumətdə qəbul ediləcəkdi.[20]

Tetçer nazirliyi dövründə "solçu" olaraq imtahanlı orta məktəblərin bağlanmasına, eyni səviyyədə təhsil verən liseylərin genişlənməsinə çalışırdı. Həmçinin Birləşmiş Krallıqda açıq tədris verən və qənaət məqsədilə bağlanması düşünülən "Open University"-i (Açıq Universitet) bağlanmaqdan xilas etdi. Tetçer bu universitetin gənc yaşda universitet təhsili fürsətini qaçırmış, amma özünü inkişaf etdirmək istəyən böyüklər üçün ucuz və yaxşı bir imkan olduğunu düşünürdü.[21]

Mühafizəkarlar Partiyasının 1974-ci il fevral seçkilərindəki məğlubiyyətindən sonra Tetçer kölgə kabinetinə təyin olundu, bu dəfə Ətraf Mühit və Yaşayış naziri oldu. Bu vəzifədə yerli hakimiyyət orqanlarına gəlir təmin edən proporsional vergi sistemini qaldırıb kəllə vergisinə keçidi müdafiə edən siyasətini formalaşdırmağa başladı.[22] Bu siyasət yüksək səviyyəli Mühafizəkar Partiyalar arasında tərəfdar toplayacaqdı.[23]

"Sağlamlıq" hökumətinin maliyyə siyasətlərində Keyt Cozefi dəstəklədi. "Sağlamlıq" kabinetinin 1974-cü ildə ikinci dəfə məğlub olmasından sonra Cozef ona qarşı namizəd olmağa qərar verdi, lakin sonra imtina etdi. Bunun üzərinə Tetçer "Sağlamlıq"-a rəqib olmağa qərar verdi və Mühafizəkarlar Partiyası sədrliyinə namizədliyini irəli sürdü. İlk turda gözlənilməz şəkildə partiyadandan çox səs alan Tetçer 11 fevral 1975-ci il tarixində keçirilən ikinci turda lazımi səs çoxluğunu təmin edərək prezident oldu. Özünə sələf olaraq seçdiyi Uilyam Uaytlavı sədr müavini vəzifəsinə gətirdi.

Müxalifət lideri olduğu dövr[redaktə | əsas redaktə]

1976-cı il 19 yanvar tarixindəki çıxışında Sovet İttifaqına ağır iradlar bildirdi:[24]

" "Ruslar dünya hakimiyyəti arxasınca və tarixin tanıdığı ən işğalçı dövlət ola bilmək üçün lazım olan bütün imkanları sürətlə toplayır. Sovet politbürosundaki xadimlər ictimaiyyətin nə düşündüyü ilə məşğul olmaq məcburiyyətində deyil. Silahları kərə yağının önünə qoyurlar, biz isə dərhal hər şeyi silahların qarşısına qoyuruq." "
Marqaret Tetçer müxalifət illərində, 1975.

Buna cavab olaraq Sovet Müdafiə Nazirliyi qəzeti Krasnaya Zvezda (Qırmızı Ulduz) Tetçerə "Dəmir Ledi" ləqəbini qoymuşdu. Ləqəb qısa zamanda Moskva Radiosu tərəfindən bütün dünyaya yayıldı. Tetçer bu ləqəbi sevdi və boyun əyməz - qərarından dönməz xarakterinin rəmzi kimi mənimsədi.[25]

Yaratdığı Kölgə kabinetində Sağlamlıq kabinetinin tərəfdarlarına da yer verdi və Mühafizəkarlar Partiyası daxilində fərqli görüşlərin təmsil edilməsinə səy göstərdi. Maliyyə fikirlərini Partiyaya qəbul etdirmək üçün diqqətli davranmağa məcbur idi. Sağlamlıq hökumətinin desentralizasiya Şotlandiya siyasətinə son verdi. 1978-ci ilin yanvar ayında Qranada televiziyasına verdiyi bir müsahibədə "insanlar bu ölkənin başqa bir mədəniyyətin insanları tərəfindən işğal ediləcəyindən ciddi narahatlıq duyur" deməsi ictimaiyyətdə mübahisəyə səbəb oldu. Mühafizəkarlar Partiyasına xalq dəstəyi 43% idisə, müsahibədən dərhal sonra 49%-a qalxdı. Bəzi analitiklər Tetçerin bu danışığı ilə həddindən artıq sağçı Britaniya Milli Cəbhəsi (British National Front) tərəfdarlarını Mühafizəkarlar Partiyasının cərgələrinə çəkdiyini önə sürdü.

1979-cu il parlament seçkilərindən əvvəl keçirilən sorğuların əksəriyyəti Mühafizəkarlar Partiyasını dəstəkləməklə yanaşı, İşçi Partiyasının sədri Ceyms Kallagenin baş nazir olmasına üstünlük verdiyini göstərirdi. İşçi Partiyası 1978-79-cu ilin qışında sənaye sektorundakı münaqişələr, tətillər, yüksək işsizlik səviyyəsi və dövlət xidmətlərindəki geriləmələr səbəbindən zəiflədi. Mühafizəkarlar "İşçi Partiyası işləmir" kimi şüarlarla rekord səviyyədəki işsizliyi və hökumətin əmək bazarına hədsiz müdaxiləsini tənqid etdilər.

Kallagen hökuməti güvensizliyə görə 1979-cu ilin yazında devrildi. Ümumi seçkilər nəticəsində Mühafizəkarlar Partiyası İcmalar Palatasında olan 43 yerin əksəriyyətini tutdu və Marqaret Tetçer baş nazir təyin olundu.

Baş nazir olduğu dövr[redaktə | əsas redaktə]

1979-1983-cü illər[redaktə | əsas redaktə]

Tetçer və müttəfiq ölkə ABŞ-ın prezidenti Ronald Reyqan, 26 fevral, 1981
Tetçerin nazirliyi Reyqanın hökumətilə Ağ Evdə iclasda, 26 fevral, 1981

Tetçer Birləşmiş Krallığın iqtisadi tənəzzülünün qarşısını almaq və dövlətin iqtisadiyyatdakı rolunu kiçiltmək kimi vədlər verərək 1979-cu ilin 4 may tarixində hökuməti qurdu. Britaniya bürokratiyasında hakim olan görüşdən təsirlənərək Birləşmiş Krallığın imperiya günlərindən bəri geriləməkdə olan təsirini artıraraq beynəlxalq münasibətlərdə daha fəal olmasını və liderliyə oynamasını istəyirdi. 1980-ci il ABŞ prezidenti olan Ronald Reyqan1984-cü ildə Kanada Baş Naziri olan Brayan Mulroney ilə bir çox nöqtədə oxşayırdı. Mühafizəkarlıq, sadəcə, anqlosakslar ölkələrində dominant siyasi ideologiya halına gəlməklə qalmır, digər ölkələrdə də yayılırdı. 1983-cü ildə baş nazir olan Turqut Özal da liberal asketizmi Türkiyədə həyata keçirdi və Tetçerə bənzər bir iqtisadi siyasət yürütdü.[26]

20 may 1980-ci il tarixində İrlandiya baş naziri Çarlz Hauqhey ilə Şimali İrlandiya problemi haqqında görüşdən bir gün əvvəl İcmalar Palatasında "Şimali İrlandiyanın konstitusiya problemləri təkcə Şimali İrlandiya xalqını, bu hökuməti, bu parlamenti maraqlandırır və başqa heç kimi maraqlandırmır!" dedi.[27]

1981-ci ildə Şimali İrlandiyadakı Maze həbsxanasında olan İrlandiya Respublika Ordusu və İrlandiya Milli Azadlıq Ordusu məhkumları beş il əvvəl əllərindən alınan siyasi məhkum mövqeyini təkrar qazanmaq üçün aclıq aksiyasına başladılar. Tetçer əvvəllər "Cinayət cinayətdir, siyasət deyil" deyərək məhkumlarla razılaşmağı rədd etdi.[28] Lakin on məhkumun ölümü ilə tətilin başa çatmasının və ictimaiyyətdəki narahatlığın getdikcə artmasının ardından siyasi məhkumlara verilən bəzi hüquqlar yenidən tanındı.

Tetçer digər tərəfdən əvvəlki İşçi partiyası hökumətinin Şimali İrlandiyanın təhlükəsizlik işlərini yerli qüvvələrə vermə mənasına gələn "Ulsterisation" (Britaniya hökuməti tərəfindən Şimali İrlandiyadakı separatçı münaqişələr zamanı həyata keçirilən təhlükəsizlik strategiyası) siyasətini sürdürdü.[29] Tetçerə görə, Birləşmiş Krallıqla birliyi müdafiə edən Şimali İrlandiya, IRA-ya (İrlandiya Respublikası ordusu) qarşı özünü müdafiə etməli idi. Bu vəziyyət Britaniyalı əsgərlərin Şimali İrlandiyada ölməsi nəticəsi ictimaiyyətdə meydana gələn reaksiyaları və ordunun üzərindəki yükü azaldacaqdı.[30][31]

İqtisadiyyat sahəsində Tetçer prioritet məsələ olaraq özəl sektor investisiyaları qarşısında ən böyük maneə olaraq dəyərləndirdiyi və 1980-ci ildə 21%-ə çatan inflyasiyanı görürdü. Ona görə inflyasiyanı artıran əsas amillər həddindən artıq kommunal xərclər və borclanma idi. Bu problemi həll etmək üçün Tetçer pul təminatını nəzarət altına aldı; Borclanmanı azaltmaq üçün faizləri artırdı. Tetçer hakimiyyətə gələndə 14% olan sələm faizləri 6 ay ərzində 17%-ə yüksəlmişdi.[32] Gəlir üzərindən vergi almaqdansa, vergiyə üstünlük verdiyindən ƏDV nisbətlərini anidən 15%-ə qaldırdı, bunun nəticəsi olaraq inflyasiya da sürətlə artdı.[33]

Bu siyasətin səbəb olduğu iqtisadi durğunluq[34] üzündən işsizlik 1979-cu ildə Fəhlə Partiyası iqtidarının son günlərindəki 1,3 milyon nəfərdən 1981-ci ildə 2,5 milyon nəfərə yüksəldi. Sürətlə artan işsizliyin digər bir səbəbi, sənaye sektorunun yenidən hazırlanması idi. Tetçer İşçi Partiyasının əksinə geriləməkdə olan sektorları subsidiya etmirdi. İşsizlik Tetçer dövrü iqtisadiyyatının ən mühüm problemlərindən biri olacaqdı.[35]

Siyasətçilər Tetçerın bu siyasətdən "U" dönüşü etməsini gözləyərkən, o 1980-ci il partiya qurultayında siyasətini ələ vermədi:[36] "Nefesini tutub medianın deyimilə "U" dönüşü etməyimi gözləyənlərə tək bir sözüm var: İstəsəniz siz qayıdın, Ledi dönməyəcək". Bu sözlər 1981-ci il büdcəsi ilə təsdiq edildi: 364 məşhur iqdisadçıdan[37] gələn açıq məktubda səslənən narahatlıqlara baxmayaraq, hökumət durğunluğun tam ortasında vergi nisbətlərini artırırdı. 1982-ci ilin yanvarında inflyasiya yenidən təkrəqəmli rəqəmlərə düşdü və faizlər də azalmağa doğru getdi. İşsizlik artmağa davam etdi və 1982-ci ilin yanvar ayında 3 milyonu keçdi.[38] İşsizlik tərifində edilən dəyişiklik üzündən rəsmi rəqəmlərin aşağı olduğunu söyləyən analitiklər isə həqiqi işsizliyin beş milyona çatdığını güman edirdi. Ancaq Tetçer hökuməti öncə işsizlik sığortası hüququ qazanmağı çətinləşdirdi[39], sonra Əmək naziri Norman Tebbit, işsiz sayının təyin olunması qaydalarını dəyişdi və yalnız işsizlik sığortası sahələrini təmin etdi. Beləliklə, işsizliyin sayı süni şəkildə azaldılmış olurdu.[40]

1983-cü ildə Birləşmiş Krallığın sənaye istehsalı 1978-ci ildəki səviyyəyə görə 30% geriləmişdi.[41][42]

Bu əsnada, Argentinada iş üçün gələn xunta rəhbərliyi iqtisadi sahədə yaşadığı sıxıntılar səbəbilə itirdiyi xalq dəstəyini yenidən qazanmağın yollarını axtarırdı. 2 aprel, 1982-ci ildə Argentina 1830-cu ildən bəri iddia etdiyi Folklend adalarını işğal etdi. Bu II Dünya Müharibəsindən bəri Birləşmiş Krallıq torpağının ilk işğalı idi. Bir neçə gün ərzində adaları geri almaq üçün Tetçer bir dəniz donanması göndərdi.[43] Folklend Müharibəsində Birləşmiş Krallığın uğur qazanması ilə Tetçerə olan xalq dəstəyi artdı.

Folklend Müharibəsi və müxalifətin pərakəndəliyi sayəsində Mühafizəkarlar Partiyası 1983-cü ilin iyun ayında parlament seçkilərindən yüksək səs faizi toplayaraq önə çıxdı. 1983-cü ilin əvvəllərində iqtisadiyyatda görülən düzəlmələr də Mühafizəkarların uğurunda rol oynadı. Bu uğur Tetçerin karyerasının zirvəsi idi.

1983-1987-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

Tetçer həmkarlar ittifaqlarının gücünü qırmağa qərar vermişdi, amma "Sağlamlıq" hökumətinin əksinə bunu tək bir qanunla məcbur etmək əvəzinə yavaş-yavaş həyata keçirməyə üstünlük verdi. Müxtəlif həmkarlar Tetçeri zəiflətməyi hədəf seçən tətillər təşkil etdi. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi 1984-85-ci ildə Milli mədənçilər həmkarlar İttifaqının təşkil etdiyi tətil idi. Tetçer əvvəlcədən kömür saxlayaraq tətilə hazırlanmışdı, beləliklə 1972-ci ildəkinin əksinə, heç elektrik fasiləsi olmadı. Tətil zamanı polisin tətbiq etdiyi metodlar, insan haqları müdafiəçilərinin marağını çəksə də, tətilçi fəhlələrin tətilə qatılmayanların işləməsinin qarşısını almaq üçün zor tətbiq etdiyini göstərən fotoların mətbuatda yer alması ictimaiyyətin tətilçilərə qarşı dönməsini təmin etdi. Mədənçilərin tətili bir il davam etdi və həmkarlar hər hansı bir nailiyyət əldə etmədən tətili sona çatdırmaq məcburiyyətində qaldılar. Tetçer bunun üzərinə 15 ocaq istisna olmaqla bütün ocaqları bağladı və qalanlar da 1994-cü ildə özəlləşdirildi.[44]

Qaçaqçıların BMT-nin silah embarqosu altındakı Cənubi Afrika Respublikası aparteid rəhbərliyinə Birləşmiş Krallıqdan silah qaçırdığı ortaya çıxmasından sonra Tetçer Birləşmiş Krallıqda əhəmiyyətli investisiyalara malik olan və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının iqtisadi sanksiyalarına daha çox qarşı gələ biləcək olan bu ölkənin prezidenti P.V. Bota və Xarici İşlər Naziri Pik Botanı Birləşmiş Krallığa çağırdı. Tetçer Botanı aparteid siyasətini sona çatdırması, Nelson Mandelanı sərbəst buraxması, qaraların azadlığını müdafiə edənləri təqib etməkdən imtina etməsi, qonşu ölkələrdəki Afrika Milli Konqresi bazalarını bombalamaqdan imtina etməsi, Namibiyadan geri çəkilməsi və Birləşmiş Millətlər Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarına əməl olunması barədə xəbərdarlıq etdi. Ancaq Bota bu xəbərdarlıqları nəzərə almadı. 1986-cı ilin iyununda Guardian qəzetinə verdiyi bir müsahibədə Tetçer Cənubi Afrika Respublikasına iqtisadi sanksiya tətbiq etmənin yaxşı bir şey olmadığını, çünki bu sanksiyaların milyonlarla qaranın işsiz qalmasına səbəb olacağını söylədi.[45]

12 oktyabr, 1984-cü il tarixində 59-cu yaşgünündən bir gün əvvəl Tetçer Mühafizəkarlar Partiyasının qurultayı üçün qalmaqda olduğu Brigton otelinə İrlandiya Respublika Ordusu (İRO) tərəfindən qoyulan bombanın partlamasından son anda xilas oldu. Partlayışda beş nəfər öldü. Tetçer əgər hamama daha tez girsəydi, partlamadan təsirlənəcəkdi.[46] Tetçerin konqresin ertəsi gün proqrama uyğun olaraq toplantı istəməsi və bombardmana baxmayaraq danışması siyasi dairələr tərəfindən təqdir edildi.

15 noyabr, 1985-ci ildə Tetçer İrlandiya Baş Naziri Qarret Fitscerald ilə bu ölkəyə ilk dəfə (məsləhət mahiyyətində də olsa) Şimali İrlandiya rəhbərliyində söz haqqı tanıyan Hillsboro müqaviləsini imzaladı.[47] Saziş Şimali İrlandiyadakı birlik tərəfdarları tərəfindən qəzəblə qarşılandı. Birlik tərəfdarı olan partiyalar parlamentdən kütləvi halda istefa edərək böyük əksəriyyət verdikləri erkən seçkilər yolu ilə bir növ referendum keçirdilər. Lakin müqaviləni ləğv etdirə bilmədilər.

Tetçerin siyasi və iqtisadi fəlsəfəsi, azad bazar və sahibkarlıq üzərində qurulmuşdu. Hakimiyyətə gələndə eksperimental mahiyyətdə kiçik bir dövlət işlənməsini işçilərinə satmış və çox müsbət reaksiyalar almışdı. 1983-cü il seçkilərindən sonra hökumət daha cəsarətli hərəkət etdi və Britiş Telekomdan başlayaraq 1940-cı illərdən bəri dövlət mülkiyyətində olan bir çox böyük müəssisələri əldən çıxardı. Xalqın geniş təbəqəyə satılan səhmlərini aldı. Sol siyasətçilərin şiddətlə qarşı çıxdığı özəlləşdirmə siyasəti, Tetçerizmlə (1979-cu ildən 1990-cı ilədək Böyük Britaniyanın baş naziri Marqaret Tetçerin iqtisadi və sosial baxışları və siyasi tərzini ifadə edir.) xatırlanır oldu. Səhmlərin bazaya yayılması, bu siyasətə dəstək verənlər tərəfindən xalq kapitalizmi olaraq adlandırıldı.[48]

Ronald Reyqan və Marqaret Tetçer Kamp Daviddə (ABŞ prezidentlərinin tətil, istirahət və qonaq otağı) 1986-cı il.

Soyuq Müharibədə Tetçer Reyqanın siyasətini dəstəklədi. Bu 1970-ci illərdə Qərbin yeritdiyi yumşalma siyasətinə qarşıydı və yumşalmağla bağlı müttəfiqlərlə ziddiyətə səbəb oldu. Tetçer ABŞ-ın nüvə naviqasiya (cruise) raketlərinin Birləşmiş Krallıq adalarında yerləşməsinə icazə verərək Nüvə Tərksilah Hərəkatının marağını çəkdi. Bununla yanaşı, reformist Sovet lideri Qorbaçovun hakimiyyətə gəlməsini müsbət qarşılayan ilk Qərbli lider də o oldu. Qorbaçovun hakimiyyətə gəlməsindən üç ay əvvəl edilən bir görüşmə sonrasında Tetçer onun üçün "Cənab Qorbaçovu sevdim. Birlikdə işləyə biləcəyimiz biridir" şəklində fikrini bildirdi.[49] Bu fikirdən sonra Qərbli güclər Sovetlər ilə 1991-ci ildə bu ölkənin süqutuna qədər yeni bir yumşalma dövrünə qədəm qoyacaqdı. Tetçeri dəstəkləyənlər, həm çəkindirmə, həm də yumşalma siyasətləri, Qərbin qazandığı qələbədə rolu olduğunu müdafiə etdilər.

1985-ci ildə Oksford Universiteti təhsil büdcəsini nizama salınması səbəbindən Oksford məzunu baş nazirlərə ənənəvi olaraq verilən fəxri doktorluq adını verməkdən imtina etdi.[50]

1986-cı ildə digər NATO müttəfiqlərinin etirazlarına baxmayaraq, ABŞ-ın Birləşmiş Krallıqdakı bazalardan Liviyanı bombalamasına dəstək verdi. Müdafiə sahəsində ABŞ ilə əməkdaşlıq etməyi üstün tutduğuna, Britaniyalı vertolyot istehsalçısı Westlandın İtaliyanın Augusta şirkəti yerinə Amerikalı Sikorsky şirkəti ilə birgə olmasını təmin etdi. Augusta ilə çoxdan aydınlaşmış olan Müdafiə Naziri Maykl Heseltine Tetçerin bu qərarını və idarəetmə tərzini etiraz etmək üçün istefa verdi. Heseltine daha sonra da partiya daxilində Tetçerlə rəqabət apardı və 1990-cı ildə iqtidardan düşməsini təmin edənlərdən biri oldu.[51]

İkinci hakimiyyətində Tetçer iki mühüm xarici siyasət uğuruna imza atdı:

  • 1984-cü ildə Çinə səfər zamanı Deng Şiaoping və Sino-Birləşmiş Krallıq Bəyannaməsi imzaladı. Buna görə, Çin Hong Kong "Xüsusi İdarə Region" statusunu verəcək, 1 iyun, 1997-ci ildə rəhbərliyi ələ aldıqdan sonra belə "vahid ölkə, iki sistem" prinsipi əsasında 50 il daha iqtisadi vəziyyətini dəyişdirə bilməzdi.[52]
  • 1979-cu ilin noyabrında Dublində toplaşan Avropa Şurasında Tetçer Birləşmiş Krallığın Avropa İqtisadi Birliyinə verdiklərinin aldıqlarından çox daha olduğunu iddia etmişdi. Sammitdə "İcmadan və ya başqa hər hansı birindən pul istəmirik. Sadəcə olaraq öz pulumuzu geri istəyirik" demişdi.[53] Tetçerin iddiaları qəbul edildi və 1984-cü ilin iyun ayında Fontainebleau sammitində AİB Böyük Britaniyanın və onun gəlirlərini illik ödənişlər arasındakı fərqlərin 66% -ni geri qaytarmağı qəbul etdi. Bu saziş hələ də qüvvədədir və Avropa Birliyi üzvləri arasında vaxtaşırı mübahisələrə səbəb olmuşdur.[54]

1987-1990[redaktə | əsas redaktə]

İqtisadi partlayış və Fəhlə Partiyasının tək tərəfli nüvə tərksilahı müdafiə etməsi nəticəsində 1987-ci il seçkilərini 102 səs fərqlə qazanan Tetçer Lord Liverpuldan bəri ən uzun müddət vəzifədə qalan və Lord Palmerstonedan bəri ilk dəfə üç dəfə üst-üstə seçim qazanan baş nazir oldu. "Daily Mirror", "Guardian" və "Independent"dən başqa bütün Britaniya qəzetləri onu dəstəkləyir, buna qarşılıq olaraq mətbuat katibindən mütəmadi brifinqlər alırdı. "Tabloid" qəzetləri ona sevimli bir ləqəb qoymuşdu: "Meggi". Rəqibləri bu ləqəbi "Meggi bayıra"! şəklində əleyhinə bir şüara çevirmişdilər. Sol dairələrdə ona qarşı göstərilən reaksiyalar dövrün bəzi mahnılarına əks olunmuşdu: Stend Down Marqaret (Otur Aşağı Marqaret, The Beat), Tramp the Dirt Down (Pisliyi Əz, Elvis Costello), Marqaret On The Guillotine (Marqaret gilyotində, Morrissey), Mother Knows Best (Ana ən yaxşısını bilir, Riçard Tompson)

Kişi homoseksualizmi əvvəllər dəstəkləmiş olmasına baxmayaraq (1950-1970 arası siyasi karyerası) Tetçer 1987-ci ildəki partiya konqresində "Ənənəvi əxlaqi dəyərlərə hörmət göstərməyi öyrənməsi lazım olan uşaqlarımıza, homoseksual olmağın əsas bir hüquq olduğu öyrədilir" - dedi. Bəzi Mühafizəkar millətvəkillləri homoseksualizmin "təşviq edilməsinə" qarşı çoxdan bir hərəkat başlatmışdılar. 1987-ci dekabrında çıxarılan mübahisəli bir qanunla məktəblərdə homoseksualizmin "qanuni bir əlaqə növü" fikrinin öyrədilməsi qadağan olundu. Bu qanun sonrakı illərdə ləğv edildi.

Sosial islahatlar nəticəsində böyüklər üçün ABŞ-dakına oxşar bir "İş tapma təhsili" sistemi quruldu.

1980-ci illərin sonunda əslində bir kimyaçı olan Tetçer ətraf mühit problemləri ilə məşğul olmağa başladı. 1988-ci ildə qlobal istiləşmə, ozon dəliyi və turşu yağışı problemlərini qəbul edən önəmli çıxış etdi.[55] 1990-cı ildə meteoroloji proqnoz və araşdırmalar üçün Hadley Mərkəzini qurdu.[56] 2002-ci ildə çap olunan kitabı Dövlət Sənətində (Statecraft), qlobal isinməyə insanların səbəb olduğu fikrinə dəstək verdiyi üçün peşman olduğunu bildirir:

" "Ekoloji problemlərə qarşı hansı beynəlxalq tədbirlər görməyə qərar veririksə verək, iqtisadiyyatımızın böyüməsinə və inkişafına mane olmamalıyıq, çünki inkişaf olmadan ətraf mühiti qoruma xərclərini ödəmək üçün lazımi rifahın yaradılması mümkün deyil." "

1988-ci ildə Belçika, Brugesde etdiyi bir çıxışında Avropa İqtisadi Birliyinin (AİB) federal quruluşa çevirilməsi təkliflərinə və qərar alma mexanizminin mərkəzləşməsinə qarşı fikirlərini açıqladı. Birləşmiş Krallığın üzvlüyünü dəstəkləsə də, Tetçer AB-nın rolunun azad bazar və fəal rəqabət şərtlərini yerinə yetirmək olduğuna inanır, yeni AB aktların Birləşmiş Krallıqda apardığı islahatları geriyə qaytarmasından qorxurdu.[57]

" "Birləşmiş Krallıqda dövlətin sərhədlərini uğurla azaltmağının səbəbi bunların Avropa səviyyəsində yenidən genişləndirildiyini və bir Avropa dövlətinin Brüsseldə yenidən hökmranlıq qurmasını seyr etmək deyil." "

AB-nın hazırlanmaqda olduğu İqtisadi və Maddi Birliyə, vahid valyutanın milli pulların yerinə keçməsinə xüsusilə qarşı idi. Bu nitq digər Avropalı liderlərin etirazlarına səbəb oldu və Mühafizəkarlar Partiyası daxilində Avropa siyasəti mövzusunda dərin çatın olduğunu ortaya çıxardı.[58]

1988-ci ilin 6-8 aprel tarixində Türkiyəyə rəsmi səfər etdi.[59] Aparılan danışıqlarda müzakirə olunan əsas məsələlər Türkiyənin Avropa İqtisadi Birliyinə üzvlük müraciəti, yeni Türkiyə iqtisadi və Birləşmiş Krallıqdan investisiya tələbləri, Kipr problemi, İran-İraq müharibəsiFələstin problemi oldu. Tetçer Turqut Özal ilə birlikdə keçirdiyi mətbuat konfransında "Bildiyiniz kimi Birləşmiş Krallıq Türkiyənin və Avropanın böyük dostu olmuşdur və Türkiyə ilə Avropa İqtisadi Birliyi arasında İttifaq Müqaviləsinin daha fəal işləməsini görmək istəyir" dedi.[60]

1989-cu ildə davam etməsi imkansız halda olan iqtisadi böhranı dayandırmaq üçün faiz dərəcələrini artırdıqdan sonra Tetçerin ictimai dəstəyi bir dəfə də azaldı. Tetçer Avropa valyuta birliyinə hazırlanma siyasətini təqib edən Maliyyə Naziri Nigel Lavsonu günahlandırdı. 1987-ci ilin noyabrında "Financial Times" qəzetinə verdiyi müsahibədə Tetçer bu siyasətdən xəbərdar olmadığını və qəbul etmədiyini söylədi.[61]

1988-ci ilin iyununda Madriddəki Avropa İqtisadi Birliyi sammiti öncəsi keçirilən bir toplantıda Lavson və Xarici İşlər Naziri Geffri Hay Tetçeri pul birliyinin hazırlıq mərhələsi olan Valyuta Məzənnəsi Mexanizminə qoşulmaq üçün lazımlı şərtləri qəbul etməyə vadar etdi. İclasda ikisi də Tetçerin şərtləri qəbul etməməsi halda istefa verəcəklərini söylədilər.[62] Tetçer buna Hayı işdən çıxararaq və iqtisadi məsələlərdə daha çox müşaviri Alan Vaterslə məsləhətləşərək cavab verdi. Lavson 1989-cu ilin oktyabrında istefa verdi.[63] Lakin Hay və Lavson kimi təcrübəli siyasətçilərin ayrılmaları, Tetçerin dəstəyini zəiflətdi. Bu vəziyyət, həmçinin, Tetçerin fərqli fikirlərə tolerantlıq göstərməyən bir baş nazir olduğu imicini gücləndirdi.[64]

Həmin ilin noyabrında Tetçer Mühafizəkarlar Partiyası liderliyi üçün Antoni Meyerin rəqabəti ilə rastlaşdı. Tetçer Meyerə asanlıqla qalib gəlsə də, altmış nəfər Meyere səs verdi və ya seçkiyə qatılmadı - bu hakimiyyətdəki bir nazir üçün yüksək bir say idi. Digər tərəfdən, partiyadakı tərəfdarları Tetçerin on ildir baş nazir kreslosunda yorulduğunu və ümumi səs sayının 370 olduğunu vurğulayaraq bu nəticənin uğurlu olduğunu önə sürdülər.[65]

Tetçerin yerli hökumət vergilərini qaldırmaq üçün təklif etdiyi 1987-ci il seçkilərində Mühafizəkarlar Partiyası proqramında da yer alan yeni vergi sistemi Şotlandiyada 1989-cu ildə, İngiltərəUelsdə 1990-cı ildə tətbiq olundu. Mal varlığına əsaslanan hesablanan yerli vergilərin əvəzinə kəllə vergisi kimi tanınan və hamı üçün adətən bərabər olan (aşağı gəlirlərə bəzi güzəştlər vardı) vergi pis reaksiyalarla qarşılaşdı və küçə aksiyalarına yol açdı.

Tetçerin baş nazir postundakı son performanslarından biri, ABŞ Prezidenti Corc Herbert Uoker Buşa Səddam Hüseyni Küveytdən çıxarmaq üçün Orta Şərqə əsgər göndərməsi istiqamətində təzyiq etmək oldu. Buşun bu plan haqqında bəzi tərəddüdü vardı, amma Tetçer ona "tərəddüd edəcək vaxtımız yoxdur"! deyə cavab verdi.

1990-cı ilin oktyabrındakı Mühafizəkarlar Partiyası qurultayından əvvəlki cümə günü yeni Maliyyə Naziri Con Meycora faiz nisbətlərini 1% endirilməsi tapşırığını verdi. Meycor onu pul sabitliyini qorumaq üçün yeganə yolun "Madrid şərtləri"nə tabe olmasalar belə, eyni zaman ərzində Valyuta Məzənnəsi Mexanizminə qoşulmaq olduğuna inandırdı.

İşdən azad edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Alan Klarka görə, Tetçerin siyasətdən uzaqlaşdırılması Britaniya siyasi tarixinin ən dramatik hadisələrindən biri idi. Uzun müddət hakimiyyətdə qalan, seçkilərdə məğlub edilə bilməyən bir baş nazirin partiya daxili səsvermə ilə işdən azad edilməsi ilk baxışdan inanılmaz görünürdü. Eyni zamanda, 1990-cı ilə gəldikdə, Tetçerin yerli hakimiyyətdə vergi siyasəti, hökumətinin iqtisadi cəhətdən pis idarə olunduğuna dair ictimaiyyətdə yayılan fikir (xüsusilə, yüksək faiz dərəcələri 15% -ə çatdıqda, ev sahiblərinin eroziyası və iş adamlarının dəstəyinə səbəb oldu) və Avropa ilə inteqrasiya məsələsində Mühafizəkarlar Partiyası içində ortaya çıxan parçalanmalar, həm özünün, həm də partiyanın siyasi sahədə getdikcə zəiflədiyini göstərirdi.

1990-cı ilin 1 noyabr tarixində Tetçerin ən köhnə və sadiq müttəfiqlərindən olan Geffri Hay Tetçerin Avropa siyasətinə etiraz etmək üçün Baş Nazirin Müavini vəzifəsindən istefa etdi. Keçmiş rəqibi Maykl Heseltayn partiya liderliyi üçün ona meydan oxudu və ilk turdakı səsvemədə ikinci tura da yetəcək qədər çox səs yığdı. Əvvəllər ikinci turda da yarışmaq istədiyini desə də, Tetçer hökumət üzvləri ilə məsləhətləşdikdən sonra seçkidən çəkilməyə qərar verdi. 22 noyabr tarixində saat səhər 09:30-da Kabinetə ikinci turda namizəd olmayacağını açıqladı. Daha sonra ictimaiyyətə istefası ilə bağlı açıqlama verildi:

" "Həmkarlarımla ətraflı məsləhətləşdikdən sonra Partiyanın birliyi və gələcək seçkilərdə uğurlu olması üçün seçkidən çəkilib digər hökumət üzvlərinə liderlik üçün namizəd olma imkanı verməyimin daha uyğun olacağına qərar verdim. İstər hökumətdən, istərsə də hökumət xaricindən mənə fedakarca dəstək verən hər kəsə təşəkkür edirəm." "

Məğlub olan Tetçer İcmalar Palatasında hökumətinə qarşı keçirilən etimad səsverməsi zamanı təsirli çıxışlarından birini etmək imkanı qazanmışdı:

" ...vahid valyuta Avropa Federasiyasının arxa qapısına əsaslanan Avropa siyasəti ilə bağlıdır. "

Sələfi olan Con Meycoru dəstəklədi və o da liderliyi qazandı. İstefasından sonra keçirilən sorğuda Britaniya xalqının 52%-i "Tetçerin ölkəyə faydalı olduğunu" söyləyərkən, 48% isə "pis" olduğunu söyləyirdi.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Д.Л. Медведев. Тэтчер: Неизвестная Мэгги. М. "Издательство РИПОЛ классик", 2009, ISBN 978-5-386-01678-4

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.haberturk.com/dunya/haber/834308-thatcher-hayatini-kaybetti Thatcher hayatını kaybetti
  2. 2,0 2,1 2,2 Beckett, səh. 5
  3. "School aims". Kesteven and Grantham Girls' School. Arxivləşdirilib: [1] saytından 28 January 2013 tarixində. https://web.archive.org/web/20130128200852/http://kestevengrantham.lincs.sch.uk/kg/about_school/school_aims. İstifadə tarixi: 9 April 2013.
  4. Kesteven and Grantham Kız Okulu web sitesi, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  5. Blundell, səh. 23
  6. Beckett, səh. 25-27
  7. Blundell, səh. 16
  8. Reitan, səh. 17
  9. Beckett, səh. 17
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Beckett, səh. 22
  11. 11,0 11,1 Blundell, səh. 36
  12. Margaret Thatcher Vakfı - Özgeçmiş sayfası, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  13. The Independent, (2003). Sir Denis Thatcher Bt
  14. Beckett, səh. 25
  15. Beckett, səh. 26
  16. Beckett, səh. 27
  17. LondonGazette, (1959).
  18. Duthel, Heinz Rupert Murdoch: The Politico Media Complex Mogul s. 155 epubli, 2011 ISBN 1467910937, 9781467910934 [2]
  19. margaretthatcher.org Margaret Thatcher Vakfı sitesi - Kronoloji sayfası, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  20. BBC News. (2001)."The truth about Thatcher Thatcher milk snatcher", 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  21. ("I was hailed in a modest way as the saviour of the Open University. In Opposition both Iain Macleod and Edward Boyle, who thought that there were educational priorities more deserving of Government help, had committed themselves in public against it. And although its abolition was not in the manifesto, many people expected it to perish. But I was genuinely attracted to the concept of a 'University of the Airwaves', as it was often called, because I thought that it was an inexpensive way of giving wider access to higher education, because I thought that trainee teachers in particular would benefit from it, because I was alert to the opportunities offered by technology to bring the best teaching to schoolchildren and students, and above all because it gave people a second chance in life. In any case, the university was due to take its first students that autumn, and cancellation would have been both expensive and a blow to many hopes. On condition that I agreed to reduce the immediate intake of students and find other savings, my Cabinet colleagues allowed the Open University to go ahead.") Thatcher, Margaret, The Path of Power, 1995.Spartacus Educational'dan 12 Ağustos 2011 itibarıyla aktarıldı.
  22. ("In September 1974, when I was Shadow Minister for the Environment and Housing, I outlined our plans to do away with domestic rates over the period of a Parliament, and replace them with a fairer system of taxation.")Thatcher Vakfı web sitesi, 30 Mart 2008 günü ulaşıldı.
  23. ("The whole cabinet was convinced that getting rid of the rates, at whatever the cost, would be popular.") Judy Cox,How to make the Tories disappear, International Socialism Journal, sayı 66, İlkbahar 1995. Web erişim tarihi 12 Ağustos 2011.
  24. Margaret Thatcher Vakfı sitesi - Kensington Hükümet Binası'ndaki konuşma - "Britain Awake", 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  25. ("The Soviets negatively dubbed her "The Iron Lady" — a nickname she embraced.") United States History sitesi, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  26. "Bilen bilir: Turgut Özal peder Bush’la olduğu kadar M. Thatcher’le de sıkı fıkıydı. Onlardan sürekli akıl alıyordu. Özal’ın “Ben zenginleri severim” sözünü hatırlayalım. Bunu tersinden alırsak şu anlama gelir: Fakirlerin canı cehenneme! Gerçekten T. Özal Thatcher’le aynı fikirde, “Yoksul Anadolu Türkünün canı cehenneme!” demek istiyordu." Dura, Cihan, Türk Solu, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  27. ("The future of the constitutional affairs of Northern Ireland is a matter for the people of Northern Ireland, this government and this parliament and no one else.") CAIN Web Service, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  28. BBC News (1981). 1981: IRA Maze hunger strikes at an end, 12 Ağustos 2011 tarihinde erişildi.
  29. A Farewell to Arms?: Beyond the Good Friday Agreement 'de Kennedy-Pipe, CarolineFrom war to uneasy peace in Northern Ireland s.48 Manchester University Press, 2006 ISBN 0719071151, 9780719071157
  30. "Cochrane, Feargal Unionist Politics and the Politics of Unionism Since the Anglo-Irish Agreement s.20 Cork University Press, 2001 ISBN 1859182593, 9781859182598
  31. "Smith, M.L.R. Fighting for Ireland?: The Military Strategy of the Irish Republican Movement Routledge, 1997 ISBN 041516334X, 9780415163347
  32. Reitan, Earl Aaron The Thatcher Revolution: Margaret Thatcher, John Major, Tony Blair, and the Transformation of Modern Britain, 1979-2001 s.29 Rowman & Littlefield, 2003 ISBN 0742522032, 9780742522039
  33. Does VAT lead to inflation? rediff.com web sitesi, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  34. "Başlangıçta Thatcher hükümetinin mali ve para siyaseti, ikiz enflasyon ve durgunluk sorununu ağırlaştırmış görünüyordu" Reitan, s.30
  35. Reitan, səh. 29 və səh.78
  36. Margaret Thatcher Vakfı, Party Conference Speech, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  37. The Times, 23 Mart 1981
  38. "1982: UK unemployment tops three million" BBC
  39. Evans, Eric J. Thatcher and Thatcherism s.30 Routledge, 2004 ISBN 0415270138, 9780415270137
  40. Slattery, Martin Official Statistics s.83 Taylor & Francis, 1986 ISBN 0422602507, 9780422602501
  41. Jim O'Donoghue, (2005). Consumer Price Inflation: 1947 to 2004, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  42. What Was the U.K. GDP Then?, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  43. Falkland Adaları ve savaşıyla ilgili detaylı bilgi, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  44. Hudson, Ray, The Changing Geography of the British Coal Industry: Nationalisation, Privatisation and the Political Economy of Energy Supply, 1947-1997, İnternet Arşivi'nden 30 Mart 2008'de ulaşıldı.
  45. Hugo Young, Supping with the Devils (Atlantic, 2003), s. 6.
  46. Margaret Thatcher Vakfı, "The Brighton Bomb", 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  47. Hillsborough Antlaşması ile ilgili bilgi, Ulster Nation web sitesi, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  48. Sir Boyson, Rhodes ve Martino, Antonio, What We Can Learn from Margaret Thatcher, the Heritage Foundation web sitesi, 30 Mart 2008'de erişildi.
  49. Rodgers, Walter Maggie vs. Gorby: the scene that ‘The Iron Lady’ forgot Christian Science Monitor, 9 Şubat 2012 [3]
  50. BBC Haberleri "On this day" arşiv 29 Ocak 1985, Thatcher snubbed by Oxford dons, BBC. 9 Nisan 2007 tarihinde erişildi.
  51. Heseltine: Political CV, BBC web sitesi, 30 Mart 2008'de erişildi.
  52. Buckley, Roger. (1997). Hong Kong: The Road to 1997. Cambridge University Press.
  53. EU budget freeze is not enough - we should withhold funding Daily Mail, 28 Ekim 2010 [4]
  54. ("In June 1984 at the Fontainebleau European Council an agreement was reached to reduce the UK's budgetary agreement. Under the deal, for every £1.50 per capita the UK poured into Europe it got £1 back. In 2005 Britain was forced to agree to give up part of the rebate to help pay for enlargement of the EU.") BBC, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  55. Margaret Thatcher Vakfı, "Speech to the Royal Society", 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  56. Margaret Thatcher Vakfı, "Speech opening Hadley Centre for Climate Prediction and Research", 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  57. Speech to the College of Europe, Margaret Thatcher Vakfı web sitesi, 30 Mart 2008'de erişildi.
  58. "A Brief History of the Conservative Party, Muhafazakâr Parti web sitesi, 30 Mart 2008'de erişildi.
  59. Margaret Thatcher Vakfı, Kronoloji, 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  60. "As you know, Britain has been a great friend of Turkey and Europe and we want to see the Association Agreement between Turkey and the European Community work more effectively", Margaret Thatcher Vakfı, "Joint Press Conference with Turksih Prime Minister (Turgut Ozal)", 12 Ağustos 2011 tarihinde erişildi.
  61. Financial Times röportajı, (1987). Margaret Thatcher Vakfı, "Thatcher stands firm against full EMS role", 12 Ağustos 2011'de erişildi.
  62. Margaret Thatcher, (1993). The Downing Street Years, s. 712.
  63. "Lawson, Thatcher'ın danışmanı Sir Alan Walters'a dayanarak kendi siyasetinin altını oyduğunu düşünüyordu." Leers-Marshment, Jennifer Political Marketing and British Political Parties: The Party's Just Begun s.91 Manchester University Press, 2001 ISBN 0719060176, 9780719060175
  64. Marshment, s.91
  65. BBC News. 1989: "Thatcher beats off leadership rival", 12 Ağustos 2011 tarihinde erişildi.