XXI əsr

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
---Sidenote START---

XXI əsr1 yanvar 2000-ci ildən başlayır və 31 dekabr 2099-cü ildə bitir. XXI əsr həmçinin III minilliyin birinci əsridir.

Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının 2014-cü ildəki məlumatlarına görə, meteomüşahidələrin tarixi boyunca müşahidə edilən 14 ən isti günün 13-ü XXI əsrə aiddir.

ixtira - istənilən sahədə məhsula və ya üsula aid olan texniki həllərdir.

İnsan genomu tamamilə təyin edilmişdir.

“İnsan genomu” layihəsi (The Human Genome Project) 1990-ci ildən başlanmış, 2000-ci ildə isə genomun ilkin strukturu, 2003-cü ildə isə genom tam təyin edilmişdir. Lakin buna baxmayaraq, hələ də genomun bəzi hissələrinin əlavə analizi bitməmişdir. Əsasən analizlər ABŞ, Kanada və Böyük Britaniyanın universitetlərində və tədqiqat mərkəzlərində yerinə yetirilmişdi. Genomun tərkibindəki aminoturşuların və nukleotidlərin ardıcıllıqlarının təyin edilməsi dərmanların hazırlanması və insan bədəninin quruluşunu anlamaq üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir.

Gen münəndisliyi yeni səviyəyə çıxmışdır.

Son illərdə CRİSP-mexanizminin köməyi ilə DNT-la manipulyasiya edən metod işlənib hazırlanmışdır. Bu metodika əvvəllər mümkün olmayan müxtəlif genlərin redaktə etməyınə imkan yaradır.Robot insan DNT-ni The Human Genome layihəsi üçün Petri kasalarında çeşidləyir.

Puankare teoremi isbat edilmişdir. 2002-ci ildə rusiyalı riyaziyyatçı Qriqoriy Perelman minilliyin yeddi məsələlərindən birini (mühüm riyazi problemlər, hansıların həlli on illər ərzində tapılmamışdır) isbat etmişdir. Perelman göstərmişdir ki, ilkin üçölçülü səth mütləq üçölçülü sferaya evolyusiya edəcəkdir. Bu iş üçün riyaziyyat üzrə çox dəyərli və Nobel mükafatının analoqu olan “Filds medalı” ilə təltif edilmlşdir.

Erida cırtdan planeti kəşf edilib. İlk dəfə olaraq Eridanın şəkli 21 oktyabr 2003-cü ildə çəkilmişdir, lakin fotogörüntülərdə bu planet 2005-ci ilin əvvəllərındə təyin edilmişdir. Onun kəşfi isə Pluton haqda mübahisələrdə (Plutonu planetdir ya yox) sonuncu damla oldu, bu da Günəş sisteminin ənənəvi guruluş modelinin pozulmasına səbəb oldu.

Marsda su aşkar edilmişdir. 2005-ci ildə “Mars Ekspress” Avropa kosmik agentliyinin aparatı planetin səthi yaxınlıqında böyük buz yataqları aşkar etmişdir ̶ bu da Qırmızı planetin kolonizasiya edilməsində çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Qlobal istiləşmə gözlənildiyindən daha sürətlidir. 2015-ci ildə Sürix Universiteti (İsveçrə) nəzdində Ümumidünya buzluqlar monitorinq mərkəzinin alimləri doktor Mixael Sempin rəhbərliyi altında 30 ölkədən olan həmkarları ilə hal-hazırda Yer kürəsində buzluqların ərimə sürəti XX əsrin orta göstəricilərinə görə iki-üç dəfə artmasını təyin etmişdirlər.

Kvant teleportasiyası aşkar edilmişdir

Belə teleportasiya fantastların danışdığı teleportasiyadan onunla fəqlənir ki, onda materiya və ya enerji müəyyən məsafəyə ötürülmür. Böyük məsafələrə ötürülən kvant vəziyyətlərinin ötürülməsi son 15 ildə onlarla elmi qruplar tərəfindən müvəffəqiyyətlə həyata keçirilmişdir.Kvant teleportasiyası müdafiə olunan şifr və kvant kompyuterlərinin yaradılmasında olduqca mühüm rol oynayır. Qrafenin mövcudluğu eksperimental olaraq təsdiqlənmişdir.

Onun ikiölçülü və qalınlığı bir atom olan kristallik qəfəsi qeyri-adi elektrofiziki xassələrə malikdir. İlk dəfə qrafen Andrey Geym və Konstantin Novosyolov tərəfindən 2004-cü ildə alınmışdır və 2010-cü il üçün Nobel mükafatına layiq görülmışdür. Onun elektronikada (olduqca nazik və olduqca sürətli tranzistorlarda), kompozitlərdə, eletrodlarda və s. səhələrdə istifadə edilməsi nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, qrafen ̶ dünyada bərkliyə görə ikinci maddədir (birinci yerdə karbindir).

Kvark-qlüon plazmanın mövcudluğu sübut edilmişdir.

2012-ci ildə Brukxeyven Milli laboratoriyasında (ABŞ) RHIC sürətləndiriciləri ilə işləyən fiziklərin apardığı eksperimentlər Ginnesin rekordlar kitabına “laborator şəraitində alınan ən yüksək temperatura” görə düşmüşlər.

Qızıl ionlarını sürətləndiricidə toqquşdurmaqla alimlər temperaturu 4 trilyon ºC kvark ̶ qlüon plazma əmələ gəlməsinə nail olmuşlar. Onun temperaturu Günəş mərkəzində olan temperaturdan 250 min dəfə istidir. Böyük patlayışdan təxminən mikrosaniyə keçdikdən sonra Kainat belə plazma ilə dolmuşdu.

Ağciyər xərçənginin ilkin mərhələsi “iyinə görə” aşkar edilmişdir.

Bir il əvvəl izrail, amerika və britaniya alimləri ağciyər xərçəngini dəqiq identifikasiya edib, onun hansı mərhələdə olduğunu təyin edən qurğunu işləyib hazırlamışlar. Qurğunun əsas hissəsi daxilinə NaNose nanoçip yerləşdirilmiş nəfəs analizatorudur. Nəfəs analizatoru 90% dəqiqliklə xərçəng düyünü praktiki olaraq bilinmədikdə belə onu “iyinə görə” təyin edə bilir. Yaxın vaxtlarda xərçəngin digər növlərini “iyinə” görə təyin edə bilən analizatorların da işlənməsinin gözləyə bilərik.

İlk tam avtonom süni ürək işlənib hazırlanmışdır

“Abiomed” amerika şirkətinin mütəxəssisləri dünyada ilk dəfə AbioCor tam avtonom implantasiya üçün sabit süni ürək işləyib hazırlamışlar. Süni ürək öz ürəklərinin müalicəsi və ya donor ürəyinin implantasiyası mümkün olmayan xəstələr üçündür.

Təfəkkür gücü ilə tənzim olunan biomexaniki qurğu və protezlər yaradılmışdır.

2013-cü ildə əks əlaqəli (hansılar ki, insanlara protezdən alınan hissi duymağa imkan verir) “ağıllı” protezlərin ilk sınaq nümunələri meydana çıxarılmlşar. 2010-cu illərdə fikri interfeyslə idarə olunan və insandan ayrılıqda fəaliyyət göstərən qadjetlər yaradılmışdır - kompyuter oyunları və trenajorlar, manipulyatorlar, nəqliyyat və s.). Bunlar bəzən invaziv kontaktlar ilə, lakin daha çox hallarda bu quru elektrodlu baş halqasına oxşar nümunələrdir. Amerikalı Zak Voter bionik ayağ protezini Çikaqoda yerləşən Villis-Tauer göydələnin 103-cü mərtəbəsinə pilləkənlə çıxaraq sınaqdan keçirmişdir.

Petaflops maneəsi keçilmişdir

2008-ci ildə Los-Alamosda (ABŞ) sürəti saniyədə kvadrillyondan (min trilyondan) çox əməliyyat aparan yeni superkompyuter işə salınmışdır. Sonrakı maneyə, eksaflops (saniyədə kvintilton əməliyyatlar aparan) komputer yaxın illərdə əldə olunacaq. Belə ağıla gəlməz sürətlər ilk növbədə yüksək məhsuldarlıqlı hesablamalar – elmi eskperimentlər nəticələrin işlənməsi, təlim modelləşdirilməsi, maliyə əməliyyatları və s. aparmaq üçün istifadə edilə bilər.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.nkpi.az/
  2. http://www.vokrugsveta.ru

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]