Xrom

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
24 vanadiumxrommanqan
-

Cr

Mo
Cr-TableImage.png
Ümumi
Ad, İşarə, Nömrə xrom, Cr, 24
Qrup, Dövr, Blok 6, 4, d
Xarici görünüşü polada bənzəyir
Cr,24.jpg
Atom kütləsi 51.9961 q/mol
Elektron formulu [Ar] 3d5 4s1
Fiziki xassələr
Halı
Sıxlığı (0 °C, 101.325 kPa)
q/L
Ərimə temperaturu 1890 °C
(2180 K, 3465 °F)
Qaynama temperaturu 2671 °C
(2944 K, 4840 °F)

Xrom (Cr) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 24-cü element.

Poladın sərtləşməsində, paslanmayan polad istehsalında və müxtəlif ərintilərin tərkibində istifadə edilir. Xüsusilə avtomobil hissələrində və kəsici alətlərdə korroziya önləyici örtmə olaraq istifadəsi də məşhurdur. Yüksək ərimə istiliyi səbəbiylə, kərpickif istehsalında da rəğbət görməkdədir. Xrom, şüşəyə zümrüd yaşılı bir rəng verir və tez seçim edilən bir katalizatordur. Yaqut və zümrüdün rəngini verən də xrom elementidir. Bitkilərdə xromun miqdarı orta hesabla 0,005% (kütlə ilə) olur. Xrom əksər tərəvəzərdə, giləmeyvələrdə, meyvələrdə, bəzi dərman preparatlarında aşkar olunmuşdur.

Xromun daha zəngin mənbəyi piyvə mayasıdır. Onun bir yemək qaşığı miqdarı xroma olan sutkalıq tələbatı ödəməyə bəs edir.

Heyvanların bədənində xromun orta miqdarı 0,0001% (kütlə ilə) təşkil edir.

Xrom çatışmadıqda heyvanlarda 4 aminturşunun (qlisin, serin, metionun və β-aminoizoyağ) ürək əzələsinə qoşulmaq qabiliyyəti pozulur.

İnsan orqanizmində 6mq-a qədər xrom olur. Onun orqanizmə daxil olan sutkalıq norması böyük olmasa da (50-200mkq), əhalinin təxminən yarısı xrom çatışmazlığından əziyyət çəkir, xüsusən də yaşlı adamlar. Bunun səbəblərindən biri qida məhsullarının izafi rafinə edilməsidir. Belə ki, rafinə olunmuş qənd rafinə olunmamış qəndə nəzərən cəmi 0,1% xroma malikdir.

Xrom – bütün orqanların və toxumaların hüceyrələrinin daimi tərkib hissəsidir.

Orqanizmə xrom qida, su və hava ilə daxil olur. Orqanizmə daxil olan xromun yalnız 1-2%-i sorulur, qalan 98-99%- orqanizmdən xaric olur. Toxumalarda xromun miqdarı qanda olduğundan on dəfələrlə çoxdur. Xrom daha çox qara ciyərdə, böyrəklərdə, bağırsaqda, sümüklərdə, oynaq mayesində və ağ ciyərlərdə olur, az miqdarda baş beyində müşahidə olnmuşdur.

Xrom qanda şəkərin miqdarını tənzimləyir, onun optimal qatılığını saxlayır, insulunin aktivliyinə müsbət təsir edir. Bundan başqa o, aterosklerozun, ürək-damar pozulmalarının inkişafına mane olur, orqanizmə xrom daxil edildikdə qanda xolesterinin və triqliseridlərin miqdarı azalır.

Xrom ürək əzələlərinin işinin və qan damarlarının fəaliyyətinin tənzimlənməsində iştirak edir, insan orqanizmindən toksinlərin və ağır metalların duzlarının çıxmasına kömək edir.

Xrom çatışmadıqda karbohidrat mübadiləsi pozulur ki, bu da şəkərli diabetə səbəb olur, göz xəstəlikləri yaranır və inkişaf ləngiyir. Üç və altı valentli xromun birləşmələri (xromatlar, bixromatlar) çox zəhərlidir. Onlar allaergiya xəstəlikləri törədirlər. İnsan üçün xromun zəhərlilik dozası 200 mq, öldürücü doza isə ≥ 3000 mq-dır.

Xromun orqanizmə daxil olmasının əsas mənbələri aşağıdakılardır.

Bitki mənşəli məhsullar; tərəvəz, meyvələr, giləmeyvələr, qara istiot.

Heyvan mənşəli məhsullar: balıq, qara ciyər, toyuq yumurtası, krab, krevet.

Piyvə balatası.

Xromun daha çox məlum olan və insan tərəfindən istifadə olunan birləşmələri aşağıdakılardır:

KCr(SO4)2 ∙ 12H2O – xrom kalium zəyi.

CrO2 – xrom (IV) oksid.

FeCr2O4 – xrom filizi.

Xrom 1797 fransız kimyaçısı L.Voklen tərəfindən krokoit PbCrO4 mineralında kəşf olunmuşdu. O vaxt həmin filiz qırmızı qurğuşun filizi adlanırdı.

Xrom öz adını yunan sözü olan “chroma”-dan almışdır, rəng, boyaq deməkdir.

İnsan bədənində xrom atomlarının sayı 0,6 ∙ 1020, bir insan hüceyrəsində isə 0,6 ∙ 105 ədəddir.

Qida məhsulları ilə onun orqanizmə sutka ərzində daxil olan miqdarı 0,15 mq, hava ilə 0,0001mq-dır.

Təbabətdə xrom pikolinat və xromasaparginat qidaya bioloji aktiv əlavə kimi, həmçinin vitamin-mineral komplekslərin komponenti kimi istifadə olunur. 51Cr izotopu qanın diaqnostikası üçün preparatların tərkibinə daxildir.

Xromkalium zəyi KCr(SO4)2∙12H2O göy-bənövşəyi kristallar əmələ gətirir, dəri emalında “xromlu dəri” adlanan dəri almaq üçün dəri aşılanmasında istifadə olunur.

Xrom (IV) oksid CrO2 səs və videoyazılar üçün lentlərin istehsalında istifadə olunur.

Vikianbarda Xrom ilə əlaqəli mediafayllar var.