Livermorium
| ||||||
| Ümumi | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ad, İşarə, Nömrə | Livermorium, Lv, 116 | |||||
| Qrup, Dövr, Blok | 16, 7, p | |||||
| Xarici görünüşü | Çox radioaktiv metal; yalnız bir neçə atomu hazırlanmışdır | |||||
| Atom kütləsi | [293] q/mol q/mol | |||||
| Elektron formulu | [Rn] 5f14 6d10 7s2 7p4 | |||||
| Fiziki xassələr | ||||||
| Halı | bərk (təxmini) | |||||
| Sıxlığı (0 °C, 101,325 kPa) | 12,9 q/sm³ (təxmini) q/L | |||||
| Ərimə temperaturu | 364-507 °C (637-780 K, 687-944 °F) | |||||
| Qaynama temperaturu | 762-862 °C (1035-1135 K, 1403-1583 °F) | |||||
| Elektromənfiliyi | naməlum | |||||
| Oksidləşmə dərəcəsi | −2; +2; +4 | |||||
| Spektr = | ||||||
| İonlaşma enerjisi | 1-ci: 663,9 kJ/mol; 2-ci: 1330 kJ/mol; 3-cü: 2850 kJ/mol kCmol-1 | |||||
Livermorium (kimyəvi simvol: Lv, atom nömrəsi: 116) – dövri cədvəlin 16-cı qrupunda (xalkogenlər qrupu) yerləşən transaktinoid elementdir. Livermorium süni elementdir və yalnız laboratoriya şəraitində sintez edilə bilir. Element son dərəcə radioaktivdir və təbiətdə təbii şəkildə rast gəlinmir.[1]
Element 2000-ci ildə Rusiyanın Dubna şəhərindəki Birləşmiş Nüvə Araşdırma İnstitutu (JINR) və Birləşmiş Ştatların Kaliforniya ştatındakı Lourens Berkli adına Milli Laboratoriya (LLNL) arasında əməkdaşlıq çərçivəsində kəşf edilmişdir.[2] Beynəlxalq Nəzəri və Tətbiqi Kimya İttifaqı (IUPAC) 2011-ci ildə elementin kəşfini rəsmi olaraq tanımış,[1] 2012-ci il mayın 30-da isə "livermorium" adını təsdiq etmişdir.
Tarixçə
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kəşf
[redaktə | vikimətni redaktə et]Livermoriumun sintezi ilə bağlı ilk cəhdlər 1977-ci ildə Ken Hulet və onun qrupunun Lourens Berkli adına Milli Laboratoriyanda (LLNL) apardığı tədqiqatlardan başlamışdır. Lakin bu ilkin cəhdlər müvəffəqiyyətsiz olmuşdur.[3]
1999-cu ildə Lourens Berkli adına Milli Laboratoriyandaki tədqiqatçılar 116-cı elementin kəşfi barədə məqalə dərc etdilər. Lakin daha sonra məlum oldu ki, əsas müəllif Viktor Ninov məlumatları saxtalaşdırmışdı və 2002-ci ildə bu iddia geri götürüldü.[4]
2000-ci il iyulun 19-da Dubnadakı JINR-də Yuri Oqanessian və Ken Moody rəhbərliyindəki beynəlxalq tədqiqatçı qrupu elementin sintezində müvəffəqiyyət əldə etdi. Onlar kürium-248 hədəfini kalsium-48 ionları ilə bombardman edərək tək bir livermorium atomu yaratdılar.[2] İlk sintez edilən izotop 292Lv idi və bu izotop 46,9 millisaniyə mövcud olduqdan sonra flerovium-288-ə alfa parçalanma ilə çevrildi.[3]
2001-ci ildə təcrübə təkrarlandı və daha iki 292Lv atomu sintez edildi. 2004-2006-cı illərdə aparılan əlavə təcrübələrdə 293Lv və digər izotoplar da müşahidə olundu.[1] 2011-ci ilə qədər təxminən 35 livermorium atomu istehsal edilmişdir.[5]
Adlandırma
[redaktə | vikimətni redaktə et]Elementin rəsmi kəşfi təsdiq edilənə qədər IUPAC sistematik adlandırma qaydalarına əsasən ununheksium (Uuh) müvəqqəti adından istifadə olunurdu. Elmi ictimaiyyətdə element sadəcə "element 116" və ya "E116" kimi adlandırılırdı.[6]
IUPAC-ın Birgə İşçi Qrupu (JWP) 2011-ci il iyunun 1-də elementin kəşfini rəsmi olaraq tanıdı.[1] Başlanğıcda Dubna komandası elementi Moskva vilayətinin şərəfinə "moskovium" adlandırmaq istəyirdi, lakin sonradan bu ad 115-ci element üçün istifadə edildi.[7]
2012-ci il mayın 30-da IUPAC "livermorium" adını və "Lv" simvolunu rəsmi olaraq təsdiq etdi.[8] Ad, elementin kəşfində əsas rol oynayan Lourens Berkli adına Milli Laboratoriyanın şərəfinə verilmişdir. Laboratoriya öz növbəsində Kaliforniya ştatının Livermore şəhərində yerləşir və adını fermer Robert Livermore-dan götürür.[6]
Fiziki və kimyəvi xassələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Ümumi xüsusiyyətlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]Livermorium dövri cədvəlin 16-cı qrupunda (xalkogenlər qrupu) yerləşir və poloniumun ağır homoloqu hesab edilir. Nəzəri hesablamalara görə, element metalik xassələr nümayiş etdirməlidir.[5] Lakin elementin son dərəcə qısa yarımparçalanma dövrü və məhdud istehsalı fiziki və kimyəvi xassələrinin eksperimental ölçülməsini çətinləşdirir.
Livermoriumun elektron konfiqurasiyası [Rn] 5f14 6d10 7s2 7p4 şəklindədir. Nəzəri proqnozlara görə, elementin əsas oksidləşmə dərəcəsi +2 olmalıdır, lakin +4 və -2 oksidləşmə dərəcələri də mümkündür.[6]
İzotopları
[redaktə | vikimətni redaktə et]Livermoriumun altı məlum izotopu vardır: 288Lv, 289Lv, 290Lv, 291Lv, 292Lv və 293Lv. Yeddinci izotop 294Lv ehtimal olunur, lakin hələ təsdiqlənməyib.[9]
Ən sabit izotop 293Lv-dir və yarımparçalanma dövrü təxminən 60-80 millisaniyədir.[1][6] Bu, superağır elementlər üçün nisbətən uzun müddətdir və livermoriumun "sabitlik adası" nəzəriyyəsində öz yerini tutmasını göstərir.
| İzotop | Kütlə nömrəsi | Yarımparçalanma dövrü | Parçalanma növü |
|---|---|---|---|
| 288Lv | 288 | ~0,09 ms | alfa parçalanma |
| 289Lv | 289 | ~0,19 ms | alfa parçalanma |
| 290Lv | 290 | ~8 ms | alfa parçalanma |
| 291Lv | 291 | ~18 ms | alfa parçalanma |
| 292Lv | 292 | ~18 ms | alfa parçalanma |
| 293Lv | 293 | ~60-80 ms | alfa parçalanma |
Sintezi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Livermorium ağır ion bombardmanı üsulu ilə sintez edilir. Ən çox istifadə olunan reaksiya kürium-248 və kalsium-48 arasındadır:
- 24896Cm + 4820Ca → 296116Lv* → 293116Lv + 301n
2024-cü ildə Lourens Berkli adına Milli Laboratoriyanda yeni sintez üsulu kəşf edildi. Plutonium-244 və titan-50 arasında reaksiyadan istifadə edərək iki 290Lv atomu sintez edildi. Bu nəticə elementin sintezi üçün yeni imkanlar açdı.[10]
2024-cü ildə JINR-də uran-238 və xrom-54 arasında reaksiya tədqiq edildi və 288Lv, həmçinin yeni 289Lv izotopu sintez edildi.[9]
Tətbiqi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Livermoriumun son dərəcə qısa yarımparçalanma dövrü və məhdud istehsalı səbəbindən hələlik heç bir praktik tətbiqi yoxdur. Element yalnız fundamental elmi tədqiqatlarda istifadə olunur və superağır elementlərin xassələrinin öyrənilməsinə kömək edir.[5] Livermoriumun tədqiqi atom strukturunun daha dərin başa düşülməsinə və dövri cədvəlin hüdudlarının genişləndirilməsinə töhfə verir.[6]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 Barber, R. C.; Karol, P. J.; Nakahara, H.; Vardaci, E.; Vogt, E. W. "Discovery of the elements with atomic numbers greater than or equal to 113 (IUPAC Technical Report)" (PDF). Pure and Applied Chemistry. 83 (7). 2011: 1485–1498. doi:10.1351/PAC-REP-10-05-01.
- 1 2 Oganessian, Yu. Ts.; Utyonkov, V. K.; Lobanov, Yu. V.; və b. "Synthesis of superheavy nuclei in the 48Ca+244Pu reaction: 288114". Physical Review C. 62 (4). 2000. doi:10.1103/PhysRevC.62.041604. (#explicit_et_al)
- 1 2 Stewart, Doug. "Livermorium Element Facts". Chemicool. İstifadə tarixi: 2 yanvar 2026.
- ↑ Barber, R. C.; Gäggeler, H. W.; Karol, P. J.; Nakahara, H.; Verdaci, E.; Vogt, E. "Discovery of the element with atomic number 112 (IUPAC Technical Report)". Pure and Applied Chemistry. 81 (7). 2009: 1331–1343. doi:10.1351/PAC-REP-08-03-05.
- 1 2 3 Livermorium // Encyclopædia Britannica. İstifadə tarixi: 2 yanvar 2026.
- 1 2 3 4 5 "Livermorium Element Facts". Science Notes. 26 fevral 2025. İstifadə tarixi: 2 yanvar 2026.
- ↑ "Livermorium". Lawrence Livermore National Laboratory. İstifadə tarixi: 2 yanvar 2026.
- ↑ "Element 114 is Named Flerovium and Element 116 is Named Livermorium". IUPAC. 30 may 2012. İstifadə tarixi: 2 yanvar 2026.
- 1 2 "Isotopes of livermorium". Wikipedia. İstifadə tarixi: 2 yanvar 2026.
- ↑ "A New Way to Make Element 116 Opens the Door to Heavier Atoms". Berkeley Lab News Center. 23 iyul 2024. İstifadə tarixi: 2 yanvar 2026.