Natrium

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
11 neonnatriummaqnezium
Li

Na

K
Na-TableImage.png
Ümumi
Ad, İşarə, Nömrə natrium, Na, 11
Qrup, Dövr, Blok 1, 3, s
Xarici görünüşü
Na,11.jpg
Atom kütləsi 22.98976928 q/mol
Elektron formulu [Ne] 3s1
Fiziki xassələr
Halı bərk
Sıxlığı (0 °C, 101.325 kPa)
q/L
Ərimə temperaturu 97.72 °C
(370.87 K, 207.9 °F)
Qaynama temperaturu 883 °C
(1156 K, 1621 °F)

Natrium (Na) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 11-ci element.

Natrium (Na) – bütün ərzaq məhsullarında var. Əsas mənbəyi хörək duzudur. Natrium maddələr mübadiləsində iştirak edir və toхumalarda osmotik təzyiqi müəyyən normada saхlayır. Orqanizmin fizioloji funksiyalarının normallığını təmin etmək üçün insan hər gün bütün yeməklərlə birlikdə 10-15 q хörək duzu qəbul etməlidir. Хörək duzunun tərkibindəki хlor mədə şirəsinin tərkibinə daхil olan duz turşusunun alınmasında iştirak edir və tripsin fermentinin təsiri ilə qidanın tərkibindəki zülalın parçalanmasına səbəb olur. Ərzaq məhsullarında natriumun miqdarı mq%-lə belədir: çovdar çörəyi – 701; düyü – 25; kartof – 21; pendir – 606; alma – 11; mal əti – 84; yumurta – 143; inək südü – 51.[1] Bitkilərin orqanizmində natriumun miqdarı orta hesabla kütlə faizi ilə 0,02 % miqdarında olur. Natrium maddələrin membrandan nəqli üçün əhəmiyyətlidir, natrium-kalium nasosunun (Na+/K+) tərkibinə daxildir.

Natrium bitkidə karbonun nəqlini tənzimləyir. Bitkilərin natrium ilə yaxşı təmin olunması onların qışa davamlılığını artırır. Natrium tikinti maddəsi kimi əhəmiyyət kəsb etmir. Natrium çatışmadıqda xlorofilin əmələ gəlməsində ləngimə baş verir.

Heyvan orqanizmində kütləcə təxminən 0,1 % natrium olur.

Natrium bütün orqanizmdə paylanır.

İnsan orqanizmində natrium eritrositlərdə - qırmızı qan hüceyrələrində, zərdabda, qida həzmi şirələrində, sümüklərdə, əzələlərdə, bütün daxili orqanlarda, dəridə olur. Natriumun 40 %-i sümük toxumalarında olur.

Kalium ilə birlikdə hüceyrənin transmembran potensialını yaradır və hüceyrə membranının həyəcanlanmasını təmin edir. Həmçinin, natrium-kalium nasosunun (Na+/K+ nasosu), xüsusi zülalın (məsaməli kompleks) tərkibinə daxildir. Xüsusi zülal membranın bütün qalınlığı boyu yayılmış olur, hüceyrədən natrium ionlarını sorub çıxarır, kalium ionlarını onun daxilinə vurur və bununla da maddələrin hüceyrəyə aktiv nəqlini təmin edir. Natrium orqanizmdə turşu-qələvi balansını saxlayır, qan təzyiqini, sinirlərin və əzələlərin fəaliyyətini, hüceyrələrin qlükozanı udmasını, qlikogenin əmələ gəlməsini, zülalların sintezini tənzimləyir, qida həzmi traktının həyati əhəmiyyətli üzvlərinin selikli qişasının vəziyyətinə təsir edir. Natrium mübadiləsi qalxanabənzər vəzin nəzarəti altında olur.

Onun çatışmazlığı baş ağrısına, zəifliyə, zəif yaddaşa, iştahın itməsinə gətirib çıxarır. Natrium çatışmadıqda mədənin divarları zəif olur və mədə şirəsinin turşuluğu artır, sidik kisəsi ilə problemlər yarana bilir, yorğunluq yaranır.

Onun orqanizmə düşmə mənbələri aşağıdakılardır:

Xörək duzu; bütün duzlu məhsulların hamısı; dəniz məhsulları. Tərəvəz və göyərti: ispanaq, kələm, şüyüt, nanə, cəfəri, kök, soğan, bibər, sarımsaq, qulançar, qıtıqotu, zəncirotu. Meyvələr və giləmeyvələr: qara qarağat, limon, quşüzümü. Heyvan mənşəli məhsullar: kolbasa, sala, duzlu balıq,kürü, pendir.

Ən çox məlum olan və insanlar tərəfindən istifadə olunan birləşmələri aşağıdakılardır:

NaCl – natrium xlorid, xörək duzu, qalit;

NaHCO3 – natrium hidrokarbonat, çay sodası, qida sodası.

Natrium 1807-ci ildə ingilis kimyaçısı və fiziki Q.Devi tərəfindən kəşf olunmuşdur, adını ərəb sözü olan natron və ya natrun – yuyucu maddə sözündən götürmüşdür. Təbii duzlarından və natrium hidroksiddən sabun hazırlanmasında istifadə edildiyindən bu ad verilmişdir.

İnsan orqanizmində natrium atomlarının sayı 2,8·1024, bir insan hüceyrəsində isə 2,8·1010 ədəddir.

Çəkisi 70 kq olan adamın bədənində orta hesabla 100 qram natrium var.

Qida məhsulları ilə natriumun orqanizmə daxil olan sutkalıq miqdarı orta hesabla 4,4 qramdır.

Tibbdə natrium xlorid orqanizmin susuzlaşması zamanı izotonik 0,9 %-li məhlul kimi istifadə olunur (belə qatılıqda məhlul fizioloji məhlul adlanır, belə ki, qanın plazmasının duz tərkibinə uyğun gəlir). Natrium bir çox dərman preparatlarının tərkibinə daxildir.

Normal həyat fəaliyyəti üçün hüceyrəyə hüceyrə xarici mühit ilə müxtəlif maddələrin intensiv mübadiləsi tələb olunur. Mübadilə passiv nəql vasitəsi ilə maddənin hüceyrəyə qatılıq qradienti üzrə (məsələn, oksigen, karbon qazı, qlükoza) və ya osmos yolu ilə (su) düşdüyü zaman baş verir. Amma hüceyrə nəqli qatılıq və ya elektrik qradientlərinin əksinə də apara bilər. Belə nəql enerji tələb edir və aktiv nəql adlanır. Belə mübadilə membranlarda kanallar əmələ gətirən xüsusi zülallar vasitəsi ilə həyata keçirilir.


İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Musayev N.Х. "Ərzaq malları əmtəəşünaslığının nəzəri əsasları". Dərslik. Bakı, "Çaşıoğlu" nəşriyyatı, 2003 – 368 səh.

Vikianbarda Natrium ilə əlaqəli mediafayllar var.