Dmitri Mendeleyev

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Dmitri İvanoviç Mendeleyev
Fotoqrafiya
Doğum tarixi
27 yanvar 1834(1834-01-27)
Doğum yeri Тоbolsk, Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Rusiya İmperiyası
Vəfat tarixi 20 yanvar 1907 (72 yaşında)
Vəfat yeri Sankt-Peterburq, Rusiya İmperiyası[1][2][3]
Vəfat səbəbi Ağciyər iltihabı[4][3]
Dəfn yeri Literatorskie mostki[3]
Vətəndaşlıq Flag of Russia.svg Rusiya İmperiyası[3]
Elm sahəsi Kimya[3], Fizika, İqtisadi nəzəriyyə[3], Geologiya[3], Metrologiya[3]İqtisadiyyat[3]
İş yeri Imperial St. Petersburg University[3], Richelieu Lyceum[3]Q51882723?
Elmi dərəcəsi Professor (1865) və Professor (1867)
Həyat yoldaşıAnna Ivanova Popova[3]
Uşaqları Vladimir Mendeleev[3], Lioubov Blok[3]Vasily Mendeleev[3]
Elmi rəhbəriAlexander Abramowitsch Woskressenski
Tanınmış yetirmələriDmitri Konovalov, Gemilian, Valery Alexandrovich, Alexander Baykov, Alexey Lavrentievich PotylitsynSergey Prokudin Qorski
VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Dmitri İvanoviç Mendeleyev (27 yanvar 1834, Тоbolsk, Rusiya İmperiyası20 yanvar 1907, Sankt-Peterburq) — Rusiya alimi və ictimai xadimi, kimyaçı, fizik, iqtisadçı, texnoloq, geoloq, meteoroloq, pedaqoq, ensiklopediyaçı, kimyəvi elementlərin dövri cədvəlinin yaradıcısı.

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Məşhur kimyaçı M.Cua yazırdı: "O, XIX əsrin ən dahi kimyaçılarından biridir; birləşmələrin fiziki konstantına dair çoxsaylı ölçülər aparmışdır (həcmləri, genişlənmələr və s.). Donetsk daş kömür yataqlarını tədqiq etmiş, məhlulların hidrat nəzəriyyəsini işləmişdir. "Kimyanın əsasları"nı yazmışdır (1868-1871) — Bu əsər qeyri-üzvi kimya alimlərinin tədqiqlərinə ciddi təsir etmişdir".[5]

D.Mendeleyev kimya, kimya texnologiyası, fizika, iqtisadiyyat, texnologiya, geologiya, meteorologiya, dirijabl uçuşu, kənd təsərrüfatı, xalq maarifi və istehsalat qüvvələrinin inkişafı ilə bağlı bir çox dəyərli tədqiqatların müəllifidir.

D. Меndeleyev 1854-1856-ci illərdə kristallarda izofirizm halını tədqiq etmiş, birləşmələrin kristal forması ilə kimyəvi tərkibi arasında əlaqəni müəyyənləşdirmiş, eləcə də kimyəvi elementlərin xüsusiyyətlərinin onların atom kütləsindən asılılığını kəşf etmişdir.

1860-cı ildə duru maddələrin mütləq qaynama temperaturunu və ya "böhran temperaturu" anlayışını kəşf etmişdir.

16 dekabr 1860-cı ildə o yazırdı: "...mənim fəaliyyətimin əsas predmeti fiziki kimyadır" [6].

D.İ. Меndeleyev Rusiyada ilk "Üzvi kimya" (1861) dərsliyinin müəllifidir.

1859-cu ildə piknometr quraşdırır. Cihaz vasitəsilə mayenin qatılığını müəyyənləşdirmək mümkün olur. 1865-1887-ci illərdə məhlulların hidrat nəzəriyyəsini işləyib hazırlayır. Həmçinin dəyişik tərkibli birləşmələrin mövcudluğu ideyasını irəli sürür.

Qaz mühütünü tədqiq edərək, Mendeleyev 1874-ci ildə ideal qazın ümumi tənliyini tərtib edir. Bu 1834-cü ildə fizik Klapeyronun kəşf etdiyi qazın vəziyyətinin temperaturdan asıllılığı barədə qanuna ciddi əlavə idi. Sonradan bu bərəbərlik Klapeyron-Mendeleyev bərabərliyi adlandırıldı.

1877-ci ildə Mendeleyev neftin ağır led zeppelin yaranması nəzəriyyəsini irəli sürür. Ancaq bu ideya hazırda qəbul edilmir. Həmçinin neftin hissə-hissə ötürülməsi təklifini irəli sürür. O, Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində 20 yanvar 1907-ci ildə 72 yaşında vəfat etmişdir. Vəfatından sonra da dövri cədvəl dəyişməz halda bu dövrə gəlib çatmışdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Mendeléeff, Dmitri Ivanovich // 1911 Encyclopædia Britannica — 11 — New York City: 1911.
  2. Погодин С. А. Менделеев Дмитрий Иванович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / red. ilə А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — T. 16 : Мёзия — Моршанск. — S. 67–69.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 https://www.biography.com/people/dmitri-mendeleyev-9405465
  4. Л. Чугаев Менделеев, Дмитрий Иванович // Новый энциклопедический словарьСПб.: 1915. — T. 26. Мацеевский — Молочная кислота. — S. 263–269.
  5. Джуа М. История химии.: — М. Мир, 1966.
  6. Младенцев М. Н., Тищенко В. Е. Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. М.—Л., 1938. Т. С. 254—256

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]