Zülallar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
protein model mosaic.

Zülal - Amin turşularından əmələ gələn bioloji polimer. Canlı hüceyrədəki zülalların əksəriyyəti fermentdir.

Canlı orqanizmdə rast gəlinən çox sayda, müxtəlif üzvi birləşmələrin içərisində zülallar böyük və önəmli yer təşkil edir. Zülallar metabolik reaksiya katalizatorluğundan tutmuş, DNT replikasiyası, xarici və daxili stimullara cavab, maddə mübadiləsinin həyata keçirilməsi və tənzimlənməsi kimi müxtəlif funksiyalar yerinə yetirirlər. Onlar bütün canlı quruluşların tərkibinə daxildirlər.

Zülalların əsas quruluş vahidi aminturşulardır. Aminturşulara, karbon zəncirindəki hidrogenlərdən biri NH2 qrupu ilə əvəz olunmuş, karbon turşularının törəməsi kimi baxmaq olar. Zülalların tərkibinə daxil olan bütün aminturşular üçün (prolin müstəsnalıq təşkil edir) xarakter olan ümumi əlamət, onların tərkibində sərbəst karboksil qrupunun, sərbəst əvəzlənməmiş amin qrupunun, karbon atomuna birləşmiş və yan zəncir adlanan müəyyən R-qrupunun olmasıdır. Təbii amintirşuların çoxunda amin qrupu karboksilə nəzərən α-vəziyyətində yerləşmiş olur.

Çox az hallarda canlı orqanizmlərdə amin qrupu β və ya γ vəziyyətində olan aminturşulara (β-aminpropion, γ-aminyağ turşuları) rast gəlinir. Zülallarda ölçüsü, forması, hidrogen rabitəsi əmələ gətirmək qabiliyyətiə görə fərqlənən 20 növdə aminturşu yan zəncirinə rast gəlinir. Qeyd etmək lazımdır ki, bakteriyadan insana qədər bütün canlıların zülalları, aminturşuların eynilə 20 növündən ibarətdir. Zülalların müxtəlif funksiyaları yerinə yetirə bilməsi, onları təşkil edən 20 quruluş elementinin xassələrinin müxtəl ifliyi və çevikliyi ilə izah oluna bilər. Zülallar funksiyası, mikroquruluşu və hidroliz zamanı alınan məhsullardan asılı olaraq qruplaşdırılır. Zülallar sadə – proteinlər və mürəkkəb – proteidlər qruplarına bölünür. Sadə zülallara – albuminlər (suda həll olur), qlobulinlər (neytral duzların məhlulunda həll olur), prolaminlər (spirtdə həll olur), qlyutelinlər (zəif qələvi məhlulunda həll olur), histonlar və s. aiddir. Mürəkkəb zülallar – proteidlər zülalsız hissənin kimyəvi təbiətindən asılı olaraq fosfoproteidlər, qlikoproteidlər, liopoproteidlər xromoproteidlər və nukleproteidlər qrupuna ayrılır. [1]

Funksiyaları[redaktə | əsas redaktə]

Zülalların müxtəlifliyi (həm quruluş, həm də fiziki-kimyəvi xassələrinə əsasən) onların çoxlu sayda bioloji funksiyalarına səbəb olur. Bunun üçün də orqanizm üçün səciyyəvi xsusiyyətlər zülallarla əlaqədərdir.

Quruluş funksiyası - Bu funksiyanı yerinı yetirirlər: Plazma membranınınhüceyrə orqanoidlərinin membranlarının tərkibinə daxil olan zülallar, kollagen (sümüklərin, vətərin, qığırdağın komponentləri), keratin (saçın, tükün, dərnaqların, boynuzların komponentləri) və s.

Nəqliyyat funksiyası - Məsələn, onurğalılarda O2-nin nəqliyyatı eritrositərdə olan zülal - hemoqlobinin vasitəsi ilə baş verir; bundan əlavə, hüceyrə membranında ətrafdan hüceyrəyə və hüceyrədən ətrafa maddələrin nəqliyyatında iştirak edən nəqliyyat zülalları var.

Hərəkət funksiyası - Bu funksiyanı yığıla bilən zülallar, miozin və aktin yerinə yetiri. onlar əzələlərin yığılmasına, birhüceyrəli kirpikciklərin, qamçıların hərəkətinə səbəb olur.

Tənzimləyici funksiya - Bəzi hormonlar kimyəvi təbiyyətli zülaldır. Məsələn, İnsulin. Qlükaqon, somatotropin və s.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ərzaq Malları Əmtəəşünaslığı Əhmədov Ə.İ. səhifə 15

2. Flag of Georgia.svg Gürcüstan Respublikası 11-ci sinif biologiya dərsliyi, səhifə 9 ("Sakartvelos Matsne" nəşriyyat, kod: 835)