Katalizator

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Katalizator (yun. Katalysis) — kimyəvi reaksiyaların həyəcanlanma enerjisinin miqyasını kiçildərək reaksiyanın sürətini artıran və reaksiya sonunda kimyəvi quruluşunda heç bir fərq meydana gəlməyən maddələrə deyilir. İndi yeni bir reaksiyada hamınızın yaxşı tanıdığınız suyun katalizator rolunu müşahidə edək. Alüminium tozu ilə əzilmiş bərk yod kristallarını qarışdıraq. Heç bir dəyişiklik baş vermir, deməli, reaksiya getmir. Qarışığın üzərinə 2—3 damcı su əlavə etdikdə isə istilik ayrılması ilə gedən reaksiyanın şahidi olacağıq. Burada o qədər istilik ayrılır ki, reaksiyaya girməmiş yodun bir hissəsi bənövşəyi rəngli buxara çevrilir. Deməli, adi şəraitdə reaksiyaya girməyən Al və I2 katalizatorun təsiri ilə şiddətli reaksiyaya girir: Katalizatorların iştirakı reaksiyaların daha aşağı temperaturda getməsinə səbəb olur. Bildiyimiz kimi, kimyəvi reaksiya reagentlərdəki hissəciklər arasında rabitələrin qırılması ilə başlayır. Bunun üçün sistemə enerji verilməlidir. Buradan belə nəticə çıxarmaq olar ki, katalizatorun iştirakı reaksiyaları energetik cəhətdən daha əlverişli edir. Yüksək olmayan temperaturda katalizatorun reaksiya sürətini artırması onların reagentlərlə davamsız, kimyəvi aktiv aralıq birləşmə əmələ gətirməsi ilə izah olunur. Katalizator kimya istehsalatında geniş tətbiq olunur. Çünki yüksək temperaturda və təzyiqdə belə, çox az çıxımla gedən (alınan məhsulların miqdarı az olan) reaksiyalar katalizatorun iştirakı ilə daha qısa vaxtda gedir və alınan məhsulların çıxımı xeyli artır. Bir sıra maddələr də vardır ki, onların iştirakı reaksiyaların sürətini azaldır. Belə maddələr mənfi katalizator və ya inhibitor adlanır. İstehsalatda onların da tətbiqi böyük əhəmiyyət kəsb edir. İnhibitorları ən çox metalları korroziyadan (kimyəvi təsirdən dağılıb-xarab olmaqdan) qorumaq üçün tətbiq edirlər.


Avtomobillәrdә Katalizatorlar[redaktə | əsas redaktə]

Başlıqsız təqdimat.jpg

İşlənmiş qazın çıxması qazlarında zərərli maddələrin miqdarının azalması avtomobil katalizatorunun məsələsidir. Onların arasında:karbonun oksidi — rəngsiz və qoxusuz zəhərli qazdır karbohidrogenlər, həmçinin uçan orqanik birləşmələr kimi məlumlar. Smoqanın əsas komponentlərindən biri, yanacağın natamam yanmasının hesabına yaranır azotun oksidləri (NO və NO 2, hansılar ki, NO x işarəsinin altında tez-tez birləşdirirlər) — həmçinin smoqa komponentidir, həmçinin turşu yağışları, insanın selikli qişasına təsir göstərirlər.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  1. Г.М.Панченков, В.П.Лебедев. Химическая кинетика и катализ. М., Изд. МГУ, 1961.
  2. Д.В.Сокольский, В.А.Друзь. Введение в теорию гетерогенного катализа. М., Высшая школа, 1981.