Maddə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Su - geniş yayılmış kimyəvi maddə

Maddəmateriyanın bir mövcudluq forması olub, sahədən fərqli olaraq , fiziki kütləyə malikdir. Maddə elementar hissəciklərdən ibarətdir. Maddədən cisimlər əmələ gəlir.Maddələr molekullardan, molekullar isə atomlardan yaranmışlar.Onları xüsusi mikroskoplarla görmək olar

Tək bir elementdən ibarət olan və ya eyni molekullardan əmələ gələn maddələr saf maddələrdir.

Sahə maddədən fərqli olaraq kəsilməzliyə malikdir. Məsələn, elektromaqnit, qravitasiya sahələri, elementar hissəciklərin dalğavari sahələri və s. Maddə ilə sahə ayrı-ayrı hissəciklərdən ibarətdir. Onların fərləndirilməsi maddi dünya haqqında təsəvvürlərin genişləndirilməsinə gətirib çıxardı.

Maddələr sıxlığa malikdir, fiziki sahənin isə bu xarakteristikası yoxdur.

Maddənin xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Hər bir maddəyə ancaq konkret ona məxsus xüsusiyyətlər xasdır. Ən vacib xüsusiyyətlər sıxlıq, ərimə və qaynama temperaturu, termodinamik xarakteristika, kristallik xüsusiyyətlərinin parametrləri və s. Ən vacib xüsusiyyətlər isə kimyəvi xüsusiyyətlər sayılır. Maddələri bir çox cəhətlərinə görə qruplara bölürlər. Məsələn, saf maddələri və qarışıqları götürək. Bu, onların tərkibindəki atom və molekulların eyni olub-olmamasından asılıdır.Eyni atom və molekulların təşkilindən əmələ gələn maddələr bəsit və ya saf maddələr,əksinə isə mürəkkəb maddələr və ya qarışıqlar adlanır. Dəmir, qızıl, almaz, civə, alüminium, oksigen, hidrogen və s. bəsitlər, su, şəkər, duz, nişasta və s. isə qarışıqlardır.

Maddənin təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]

Maddələrin sayı həddən artıq çoxdur. Daima onların sırasına həm təbii, həm də sintetik maddələr əlavə edilir.

Maddənin aqreqat halları[redaktə | əsas redaktə]

Maddənin 4 aqreqat halı var: bərk, maye, qaz və plazma. Bütün maddələrdə molekullar var. Molekullar atomların birləşməsindən yaranıblar. Atom və molekullar daim hərəkət edirlər və molekullar arasında itələmə, cəzbetmə qarşılıqlı təsirləri mövcuddur.

  • Bərk. Bərk maddələri təşkil edən molekullar nizamlı düzülüşə malikdir. Onlar bir-birlərindən uzaqlaşa bilmirlər. Ona görə də bərk cisimlər forma və həcmlərini saxlaya bilirlər. Həm də onlarda diffuziya həddən artıq ləng gedir. Bərk maddələrin sıxma dərəcəsi 90°dir. Qızıl, gümüş, mis, dəmir,buz, sink, nikel və s. bərk maddələrdir.
  • Maye. Mayelər xüsusi formaya malik olmurlar. Onlar yerləşdiyi mühitin formasını alırlar. Ancaq bunun da bir səbəbi var: mayelərin molekulları yerlərini sərbəst dəyişirlər. Onlar həcmlərini saxlaya bilsələr də, formalarını saxlaya bilmirlər. Mayenin sıxma dərəcəsi 70-80°-dir. Su, yod, kerosin, spirt və s. Mayelərdə diffuziya asanlıqla gedir.
  • Qaz. Qazları təşkil edən molekullar xaotik hərəkət edirlər. Qazlar yerləşdiyi mühitdə həcmlərini saxlaya bilmirlər. Ümumiyyətlə, bu maddələr nə forma, nə də həcmlərini saxlayırlar. Oksigen, karbon, hidrogen bu halda olan maddələrdir.
  • Plazma. Plazma ionlaşmış maddədir. Günəş, alov və ulduzlar plazmadır. Ən az yayılan maddə halıdır.