Maddə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Su - geniş yayılmış kimyəvi maddə

Maddəmateriyanın bir mövcudluq forması olub, sahədən fərqli olaraq , fiziki kütləyə malikdir. Maddə elementar hissəciklərdən ibarətdir.[1] Maddədən cisimlər əmələ gəlir. Maddələr molekullardan, molekullar isə atomlardan yaranmışlar.Onları xüsusi mikroskoplarla görmək olar. Sahə maddədən fərqli olaraq kəsilməzliyə malikdir. Məsələn, elektromaqnit, qravitasiya sahələri, elementar hissəciklərin dalğavari sahələri və s. Maddə ilə sahə ayrı-ayrı hissəciklərdən ibarətdir. Onların fərləndirilməsi maddi dünya haqqında təsəvvürlərin genişləndirilməsinə gətirib çıxardı.

Maddələr sıxlığa malikdir, fiziki sahənin isə bu xarakteristikası yoxdur.

Maddənin xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Maddələri bir çox xüsusiyyətlərinə görə təsnif edirlər Məsələn:

1.Aqreqat halına görə . Maddələrin 4 aqreqat halı var: bərk, maye, qaz, plazma.

a)Bərk maddələri təşkil edən molekullar çox sıx yerləşdiyinə görə bərk halda olan maddələrin formaları da, həcmləri də sabitdir. Qızıl, gümüş, dəmir, alüminium, nikel, almaz, qalay, mis və s bərk maddələrdir.

b)Mayeləri təşkil edən molekullar isə dağınıq yerləşiblər. Ona görə də mayelər yerləşdikləri mühitin formasını alırlar. Lakin onların həcmi sabitdir. Su, brom, aseton, civə, sirkə, spirt və s mayelərə misaldır.

c)Qazları təşkil edən molekulların arasındakı məsafə özlərindən qat-qat böyükdür. Onlar xaotik hərəkət edirlər. Hidrogen, oksigen, helium,azot, ozon, karbon və s qaz halında olan maddələrdir.

2.Saf maddələr və qarışıqlar Maddələr tərkibinə görə 2 yerə bölünürlər:

  • b)Qarışıqlar-2 və daha artıq saf maddədən ibarət olan sistemlərə qarışıqlar deyilir.

Su, neft, spirt, qum, hava, mərmər, təbaşir, tunc, bürünc və s qarışıqlardır.

3.Bəsit və mürəkkəb maddələr.

  • a)Bəsit-eyni element atomlarından ibarət olan maddələrə deyilir. Azot, oksigen, hidrogen, karbon, fosfor, almaz, qalay, kükürd, qızıl, nikel, qrafit, gümüş, civə və s bəsit maddələrdir. Hər hansı bir kimyəvi elementin bir və ya bir neçə bəsit maddə əmələ gətirməsi allotropiya, əmələ gələn maddələr isə allotropik şəkildəyişmələr adlanır. Ona görə də bəsit maddələrin sayı kimyəvi elementlərin sayından çoxdur.
  • b)Mürəkkəb maddələr-bir neçə element atomlarından ibarətdir. Su, xörək duzu, aseton, spirt, şəkər, yağ və s bunlara aiddir. Bütün üzvi maddələr mürəkkəb maddələrdir.

Mürəkkəb maddələrə başqa sözlə kimyəvi birləşmələr deyilir.

Maddənin təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]

Maddələrin sayı həddən artıq çoxdur. Daima onların sırasına həm təbii, həm də sintetik maddələr əlavə edilir.

Maddənin aqreqat halları[redaktə | əsas redaktə]

Maddənin 4 aqreqat halı var: bərk, maye, qaz və plazma. Bütün maddələrdə molekullar var. Molekullar atomların birləşməsindən yaranıblar. Atom və molekullar daim hərəkət edirlər və molekullar arasında itələmə, cəzbetmə qarşılıqlı təsirləri mövcuddur.

  • Bərk. Bərk maddələri təşkil edən molekullar nizamlı düzülüşə malikdir. Onlar bir-birlərindən uzaqlaşa bilmirlər. Ona görə də bərk cisimlər forma və həcmlərini saxlaya bilirlər. Həm də onlarda diffuziya həddən artıq ləng gedir. Bərk maddələrin sıxma dərəcəsi 90°dir. Qızıl, gümüş, almaz, qrafit,mis, dəmir,buz, qalay, sink, nikel və s. bərk maddələrdir.
  • Maye. Mayelər xüsusi formaya malik olmurlar. Onlar yerləşdiyi mühitin formasını alırlar. Ancaq bunun da bir səbəbi var: mayelərin molekulları yerlərini sərbəst dəyişirlər. Onlar həcmlərini saxlaya bilsələr də, formalarını saxlaya bilmirlər. Mayenin sıxma dərəcəsi 70-80°-dir. Su, kerosin, spirt və s. Mayelərdə diffuziya asanlıqla gedir.
  • Qaz. Qazları təşkil edən molekullar xaotik hərəkət edirlər. Qazlar yerləşdiyi mühitdə həcmlərini saxlaya bilmirlər. Ümumiyyətlə, bu maddələr nə forma, nə də həcmlərini saxlayırlar. Oksigen, karbon, helium, hidrogen, azot və s.bu halda olan maddələrdir.
  • Plazma. Plazma ionlaşmış maddədir. Günəş, alov və ulduzlar plazmadır. Ən az yayılan maddə halıdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Abbasov, Vaqif (2000). Ümumi kimyanın əsasları. Bakı: Azərbaycan Ensiklopediyası NPB, səh. 6. ISBN 5-9600-275.