Okean

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Okean (yun. Ωκεανός, qədim yunanlarda tanrının adı) — Dünyanın bir hissəsini təşkil edən, materiklər arasında yerləşən, suyun sirkilyasiya sisteminə və digər spesifik xüsusiyyətlərə malik olan böyük su obyekti. Tərkibinə okean və dənizlərin daxil olduğu Dünya Okeanının səthinin sahəsi Yer səthinin 71 %-ə yaxın hissəsini (361,900,000 km2) təşkil edir. Okeanları okeanologiya elmi öyrənir. Okeanların dibinin relyefi mürəkkəb və müxtəlifdir. Okeanın dərinliyini əvvəllər lotla ölçürdülər. Sonralar isə exolotla ölçməyə başladılar. Ən müasir cihaz isə exoqrafdır. Suda dərinliyi bərabər olan nöqtələri birləşdirən xətlərə izobat deyilir.

Dünya okeanını ən çox öyrənən 1872-1874-cü illərdə Çellencer adında ingilis gəmisi olub.

Beynəlxalq Hidroqrafiya Təşkilatının 2000-ci il qərarına əsasən 60 dərəcə cənub paralelindən Antarktikaya qədər olan sular Cənub okeanı adlandırıldı.

Dünya Okeanı, 4 okeana ayrılırdı - Sakit okeanAtlantik okeanıHind okeanıCənub okeanı və Şimal Buzlu okeanı.

Geomorofloji termin[redaktə | əsas redaktə]

Okean- (rus. oкеан, ing. ocean) / yun.okea­nos- okean, Yeri əhatə edən böyük çay/- Dünya okeanının hissəsi, materiklərlə əhatə olunması ilə əlaqədar olaraq onun səthi üzərində  iqlim şəraitinin müxtəlifliyinə, səthi və dərinlik axınlarının yaranmasına səbəb olan müstəqil atmosfer sir­kulyasiyası sisteminə və bunun sayəsində hidroloji, hidrokimyəvi və bioloji xüsusiyyətlərinin üfüqi və şaquli paylanma sisteminə malikdir.[1]

Dünya Okeanı[redaktə | əsas redaktə]

Okean (yun. Ωκεανός, qədim yunanlarda tanrının adı) — Dünyanın bir hissəsini təşkil edən, materiklər arasında yerləşən, suyun sirkilyasiya sisteminə və digər spesifik xüsusiyyətlərə malik olan böyük su obyekti. Tərkibinə okean və dənizlərin daxil olduğu Dünya Okeanını səthinin sahəsi Yer səthinin 71 %-ə yaxın hissəsini (361,900,000 m²) təşkil edir. Okeanları okeanologiya elmi öyrənir. Okeanların dibinin relyefi mürəkkəb və müxtəlifdir. Okeanın dərinliyini əvvəllər lotla ölçürdülər. Sonralar isə exolotla ölçdülər. Ən müasir cihaz isə exoqrafdır. Suda dərinliyi bərabər olan nöqtələri birləşdirən xətlərə izobat deyilir.

Beynəlxalq Hidroqrafiya Təşkilatının 2000-ci il qərarına əsasən 60 dərəcə cənub paralelindən Antarktikaya qədər olan sular Cənub okeanı adlandırıldı.

Dünya Okeanı 4 okeana ayrılır - Sakit okeanAtlantik okeanıHind okeanıŞimal Buzlu okeanı.

Dünya Okeanı[redaktə | əsas redaktə]

Okeanlar

Okean (yun. Ωκεανός, çay deməkdir, Yunanlar Cəbəlüttariq boğazından gələn güclü axıntını görüb və bunun çay olduğunu düşünüblər.) — Dünya bir hissəsini təşkil edən, materiklər arasında yerləşən, suyun sirkilyasiya sisteminə və digər spesifik xüsusiyyətlərə malik olan böyük su obyekti. Tərkibinə okean və dənizlərin daxil olduğu Dünya Okeanının səthinin sahəsi Yer səthinin 71 %-ə yaxın hissəsini (361,900,000 km2) təşkil edir. Okeanları okeanologiya elmi öyrənir. Okeanların dibinin relyefi mürəkkəb və müxtəlifdir. Okeanın dərinliyini əvvəllər lotla ölçürdülər. Sonralar isə exolotla ölçməyə başladılar. Ən müasir cihaz isə exoqrafdır. Suda dərinliyi bərabər olan nöqtələri birləşdirən xətlərə izobat deyilir.

Beynəlxalq Hidroqrafiya Təşkilatının 2000-ci il qərarına əsasən 60 dərəcə cənub paralelindən Antarktikaya qədər olan sular Cənub okeanı adlandırıldı.

Dünya Okeanı, 5 okeana ayrılırdı - Sakit okean, Atlantik okeanı, Hind okeanı, Cənub okeanıŞimal Buzlu okeanı.

Dünya okeanını ən çox öyrənən 1872-1874-cü illərdə Çellencer adında ingilis gəmisi olub.

Okeanın stratifikasiyası[redaktə | əsas redaktə]

Ağırlıq qüvvəsi sahəsində okeanın dəniz suyunun sıxılması nəticəsində bölünməsinə okeanın stratifikasiyası deyilir. Okeanın istilik balansı (Hs) əsasən buxarlanma istiliyi, effektiv şüalanma və turbulent istiliyi cəmindən ibarətdir. Istilik balansının illik qiyməti 100 kkal/sm² bərabərdir.[2]

Okeanın su balansı[redaktə | əsas redaktə]

Okenın su balansı adətən yağıntıların və buxarlanmanın fərqi ilə müəyyən olunur, yəni: P – E Ümumiyyətlə dünya okeanında bu fərq mənfi kəmiyyətdir. Hesablamalara görə P ≈ 4.12 və E ≈ 4.53 * 1020 q/il və fərq 0.41*1020 q/il. Bu kəmiyyət E kəmiyyətinin 9 %-ni təşkil edir. P – E kəmiyyətinin illik qiyməti +200 q/sm2 – dan 150 q/sm2 arasında tərəddüd edir. [3]

Okeanın ümumi sirkulyasiyası[redaktə | əsas redaktə]

Okean üzərində hava hərəkətlərini müstəvi və zaman miqyasında iki qrupa bölmək olar: [4]

  • Kiçik və mezomiqyaslı hərəkətlər
  • İrimiqyaslı hərəkətlər

Kiçik və mezomiqyaslı hərəkətlər[redaktə | əsas redaktə]

Kiçik miqyaslı hərəkətlərə aiddir:

  1. Turbulent hərəkətləri
  2. Naziklaylı şaquli mikrostruktur hərəkətlə
  3. Akustik dalğalar
  4. Səth üzərində mövcud olan kapilyar dalğalar
  5. Səth üzərində olan qravitasiya dalğaları [5]

Meandr[redaktə | əsas redaktə]

Okean və dənizlərdə əsas su axınından ayrılan eninə dalğalara meandr deyilir. Həmin dalğaların uzunluğu 300-400 km bəzi hallarda 500 km bərabər olur, yayılma sürəti 6-10 sm/s. Meandrların yaranmasına səbəb şırnak axınlarının baroklin dayanıqsızlığıdır. Mezomiqyaslı hərəkətlərə aiddir:

  1. daxili qravitasiya dalğaları
  2. inersion tərəddüdlər
  3. axın

İrimiqyaslı atmosfer hərəkətlərinə aiddir:

  • Sinoptik hərəkətlər
  • #Atmosfer sinoptik hərəəkətlərin yaratdığı həyəcanlanmalar

  • Mövsümi tərəddüdlər (əsasən musson axınları)
  • #Okean suyunun üst qatlarında yaranan axınlar (kvazi stasionar axınlar)

    1. Okeanda sakit termoxal axınlar

    Okeanlar[redaktə | əsas redaktə]

    Okean Sahəsi

    (km2) (%)

    Həcmi

    (km3) (%)

    Çökəkliyin adı

    (m)

    Sakit okean 168,723,000 km2 46.6% 669,880,000 km3

    50.1%

    Marian çökəkliyi (11022 m)
    Atlantik okeanı 85,133,000 km223.5% 310,410,900 km3

    23.3%

    Puyerto-Riko (8742 m)
    Hind okeanı 70,560,000 km219.5% 264,000,000 km3

    19.8%

    Zond çökəkliyi(7729m)
    Cənub okean 21,960,000 km26.1% 71,800,000 km3

    5.4%

    Cənubi Sandviç çökəkliyi (7235)
    Şimal Buzlu okeanı 15,558,000 km24.3% 18,750,000 km3

    1.4%

    Qrenlandiya çökəkliyi (5527m), Nansen (5449 m).
    Bütün Okean→ 361,900,000 km²

    100%

    1,335,000,000 km³

    100%

    Çökəkliklər ↑
    Okeanlar
    Sakit okean · Atlantik okean · Hind okeanı · Cənub okeanı · Şimal Buzlu okean

    Okeanların sahəsi və okeanların ən dərin yerləri[redaktə | əsas redaktə]

    Okean Sahəsi

    (km2) (%)

    Həcmi

    (km3) (%)

    Çökəkliyin adı

    (m)

    Sakit okean 168,723,000 km2 46.6% 669,880,000 km3

    50.1%

    Marian çökəkliyi (11022 m)
    Atlantik okeanı 85,133,000 km223.5% 310,410,900 km3

    23.3%

    Puyerto-Riko (8742 m)
    Hind okeanı 70,560,000 km219.5% 264,000,000 km3

    19.8%

    Zond çökəkliyi(7729m)
    Cənub okean 21,960,000 km26.1% 71,800,000 km3

    5.4%

    Cənubi Sandviç çökəkliyi (7235)
    Şimal Buzlu okeanı 15,558,000 km24.3% 18,750,000 km3

    1.4%

    Qrenlandiya çökəkliyi (5527m), Nansen (5449 m).
    Bütün Okean→ 361,900,000 km²

    100%

    1,335,000,000 km³

    100%

    Çökəkliklər ↑
    Okeanlar
    Sakit okean · Atlantik okean · Hind okeanı · Cənub okeanı · Şimal Buzlu okean


    Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

    İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

    1. Okean // Geomorfoloji terminlərin izahlı lüğəti. — Bakı: "Elm", 2012. — Səhifələrin sayı:  326. — Səh.: 177. — ISBN 978-9952-453-14-0.
    2. Хргиан А.А. Физика атмосферы. М. 1986-328 с
    3. Монин А.С. Введение в теорию климата. Л.1982-246с
    4. Монин А.С. Введение в теорию климата. Л.1982-246с
    5. Q.K.Gül “Meteorologiya və iqlimşünaslıq” BAKI-1960