Sadə efirlər

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
sadə efirlərin ümumi formulu

Sadə efirlər - ümumi formulu: R-O-R, Ar-O-Ar (simmetrik); R-O-R′, R-O-Ar (qeyri simmetrik).

Tərkibi və nomenklaturası[redaktə | əsas redaktə]

Simmetrik efirləri adlandırmaq üşün R-qrupunun adından sonra "efir" sözü əlavə edilər: Məs., etil efiri (dietil efiri), propil efiri (dipropil efiri), fenil efiri (difenil efiri).

Etil efirini çox vaxt sadəcə efir, yafud dietil efiri adlandırırlar.

Qeyri-simmetrik efirləri adlandırarkən əvvəlcə kiçik radikalı sonra isə böyük radikalı adlandırıb efir sözünü əlavə edirlər:

Məs., metil etil efiri, vinil propil efiri, metil fenil efiri. Başqa üsulla qeyrui-simmetrik efirləri karbohidrogenlərin alkoksi (R-O) və ya ariloksi (Ar-O) törəmələri kimi adlandırırlar. Məs., metoksimetan, 1-metoksipropan.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Əlkimyaçılar ən müxtəlif maddələrlə və o cümlədən çaxır turşusu ilə işləməyi xoşlayırdılar. Onlar turşuların distilləsindən digər maddələrlə yanaşı dietil efirini almışdır, ancaq onu təmiz halda ayıra bilməmişlər. İlk dəfə təmiz halda dietil efirini 1730-cu ildə Frobenius almışdır.

Sadə efirlərin tətbiqi və fiziki xassələri[redaktə | əsas redaktə]

Dietil efiri şüşüə qabda
Eterrin organik moleküller arasindaki acisi v1-Seite001.svg

Efirlərin molekullarında elektromənfi oksigen atomunun olmasına baxmayaraq, onların qaynama temperaturları ilə müvafiq alkanların qaynama temperaturları çox yaxındır. Yəni efirlər uçucu olub, onların ilk iki nümayəndəsi (metil və metiletil efirləri) normal şəraitdə qazdır. bu praktik olaraq efir molekullarəı arasında hidrogen rabitəsinin olmaması ilə izah olunur.

Buna baxmayaraq əksər efirlər müəyyən qədər suda həll (qarışırlar) olurlar. Bu efir molekulunun müəyyən qədər polyarlığı və efir molekulunun oksigeni ilə suyun hidrogeni arasında hidrogen rabitəsinin yarana bilməsi ilə izah olunur. Bunun nəticəsində efirlər az da olsa suda həll olur. Sadə efir molekulları arasında hidrogen rabitəsi olmadığından molekulları bir-birindən aralamaq üçün əlavə enerji tətbiq etməyə ehtiyac olmur. Digər tərəfdən efir molekulundakı oksigen atomu asanlıqla qoşa elektronlarını (zəif əsas kimi) verir və turşularla qarşılıqlı təsirdə ola bilir.

Sadə efirləri (etil və dibutil efirləri) əsasən həlledici kimi istifadə edilir. Etil efiri ekstragent kimi Qrinyar reaktivinin alınmasında istifadə olunur. Dietil efiri praktikaya keyləşdirici kimi daxil olmuş ilk maddədir (o, ürək və ağ ciyər üçün təhlükəsiz olduğuna görə).

Sadə efirlərin alınma üsulları[redaktə | əsas redaktə]

Sadə efirlərin alınmasının bir neçə üsulları vardır. Onların ən əhəmiyyətliləri:

  • Vilyamson reaksiyası

Reaksiya alkilhalogenidlərin alkoholyatlarla və qələvi metalların fenolyatları ilə qarşılıqlı təsirinə əsaslanır

Kraun efirinin alınması: 18-crown-6 synthesis.png

  • Spirtlərin molekuldaxili dehidratlaşması

Reaksiya iki molekul spirtin mineral turşuların (H2SO4, H3PO4) iştirakı ilə dehidratlaşmasına əsaslanır

Sadə efirlərin kimyəvi xassələri[redaktə | əsas redaktə]

Sadə efirlər spirtlərə yaxın olduğuna baxmayaraq kimyəvi xassələrinə görə kasıbdılar. Bu RO rabitəsinin spirtlərə nisbətən möhkəm və simmetrik olması ilə izah edilir

R→ O — R

R→ O — H

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • S.F.Qarayev, U.B.İmaşev, G.M.Talıbov "Üzvi kimya" -Bakı-2003.