Alkanlar

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ən sadə alkan olan metan

Alkanlar ( Doymuş karbohidrogenlər və ya Parafinlər) yalnız karbon (C) və Hidrogen (H) elementlərindən təşkil olunmuş və CnH2n+2 formuluna cavab verən doymuş karbohidrogenlərdir. Məsələn bir karbonu olan metanın formulu CH4, iki karbonu olan etanın formulu C2H6 kimi yazılır.

Alkanlardan bir hidrogen çıxarılması ilə əldə edilən grupa alkil grupu (radikal qrup) deyilir ve 'R' ilə göstərilir. Məsələn metandan bir hidrogen çıxarılırsa metil (CH3), etandan bir hidrogen çıxarılırsa etil (C2H5) əldə edilir. Bu moleykullar daha bir rabitə daha yaradaraq karbohidrogen zəncirinə bağlanır.

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi alkanların ümumi formulu CnH2n+2 kimi yazılır. Alkanların şaxələnməsi üçün, formuldakı n ədədi 3-dən böyük (n>3), halqalı (tsiklo) halında ola bilməsi üçünsə 2-dən böyük olmalıdır (n>2).

Alkanlarda izomerlik[redaktə | əsas redaktə]

Üç karbondan artıq karbonu olan alkanlarda izomerilik xüsusiyyəti vardır. Ən sadə izomer, şaxələnməmiş olan normal (n-) izomerdir. Bu izomer şaxələnərək çox saylı izomerlər yarada bilər. Karbonun sayı artdıqca şaxələnmə növü və sayı artdığından izomer sayı da artar.

Butan (C4H10) molekulunun izomerləri
n-butan izobutan
Butane simple.svg I-Butane-2D-Skeletal.svg

Adlandırma[redaktə | əsas redaktə]

Həmin karbohidrogenlərin adlandırılması desək, metandan butana qədər bunlara təsadüfü ad verilmişdir. Beş və beşdən çox karbonu olan karbohidrogenləri adlandırmaq üçün yunan və latın (nona) sayları götürülür və onların sonuna "an" şəkilçisi əlavə edilir. Pentan adı yunanca beş (penta), heksan - altı (heksa), heptan - yeddi (hepta) və habelə sözlərdən təşkil edilmişdir. Alkanların sistemli olaraq adlandırılmaları IUPAC adlandırma sistemi ilə, yəni, beynəlxalq nomenklaturadan istifadə olunur:

  1. Molekulda ən uzun karbon zənciri seçilir və şaxələnmə yaxın olan tərəfdən başlayaraq karbon atomları mömrələnir;
  2. Kiçik radikallarda (CH3- və s.)birləşmiş karbon atomlarından başlayaraq onların nömrəsi və müvafiq əvəzedici qrupun adı göstərilir;
  3. Karbohidrogen zəncirindəki karbon atomlarının sayına uyğun gələn alkanın adı deyilir. Eyni radikallar yunan sayları di-, tri-, tetra-, penta-, və s. ilə göstərilir

Fiziki xassələri[redaktə | əsas redaktə]

Adi şəraitdə metan rəngsiz, iysiz,havadan yüngül qazdır. Alkanların birinci dörd nümayəndəsi adi şəraitdə qaz, pentandan pentadekanadək maye, sonrakı nümayəndələri isə bərk maddələrdir. Alkanların quruluş izomerləri bir-birindən fiziki xassələri ilə fərqlənir. Nisbi molekul kütləsi artdıqca alkanların qaynama və ərimə temperaturları qanunauyğun olaraq artır. Şaxələnmiş alkanlarda molekullararası qarşılıqlı təsir qüvvəsi şaxələnməmiş alkanlara nisbətən zəif olduğundan şaxəli doymuş karbohidrogenlərin qaynama temperaturu normal quruluşlu alkanlara nisbətən aşağıdır. Suda pis həll olurlar. Propan və butan adi temperaturda təzyiq altında mayeləşir.

Kimyəvi xassələri[redaktə | əsas redaktə]

Alkanlar üçün əvəzetmə, oksidləşmə, yanma, izomerləşmə və parçalanma reaksiyaları xarakterikdir.

Alkanların homoloji sırası (birinci 10 üzvü)
Metan CH4 CH4
Etan CH3—CH3 C2H6
Propan CH3—CH2—CH3 C3H8
Butan CH3—CH2—CH2—CH3 C4H10
Pentan CH3—CH2—CH2—CH2—CH3 C5H12
Heksan CH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3 C6H14
Heptan CH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3 C7H16
Oktan CH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3 C8H18
Nonan CH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3 C9H20
Dekan CH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3 C10H22

Bu alkanlar əgər düz bir zəncir halındadırsa ve şaxələnməmişdirsə önündə n- yazılır:

n-propan n-butan n-pentan n-heksan
Propane-2D-Skeletal.svg Butane simple.svg Pentane-2D-Skeletal.svg Hexane-2D-Skeletal.svg

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • M.Mövsümzadə, P.Qurbanov "Üzvi kimya", Maarif-1983.