Aminlər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Aminlər – üzvi birləşmələr olub, molekulunda bir, iki və ya üç hidrogen atomunun karbohidrogenlə əvəz olunmuş amonium törəmələridir.

Növləri[redaktə | əsas redaktə]

Azotla əlaqəli olan üzvi qrupun xassələrinə görə aminlər üç yerə bölünür:

  1. Alifatik aminlər - CH3-N<
  2. Aromatik aminlər - C6H5-N<
  3. Yağlı aromatik aminlər (tərkibində aromatik və alifatik radikallar vardır)

NH2-qrupun sayına görə aminlər monoaminlər,diaminlər və triaminlərə və s. bölünürlər.

Alınması[redaktə | əsas redaktə]

Aminlərin alınması (Zinin reaksiyası) nitrobirləşmərin reduksiyasına əsaslanır:

  • C6H5NO2 +3(NH4)2S→C6H5NH2 + 6NH3 +3S + 2H2O

Bu reaksiya 1842-ci ildə N.N.Zinin tərəfindən aparılıb. Bu reaksiyada o, nitrobenzola ammonium sulfidlə təsir edib və anilin almışdır. Eləcə də Dəmirlə reduksiya etməklə:

  • 4 C6H5NO2 +9Fe + 4H2O→ 4C6H5NH2 + 3Fe3O4

Yüksək temperaturda katalizator iştirakı ilə hidrogenlə reduksiya etməklə:

  • C6H5NO2 +3H2→ C6H5NH2 + 2H2O

aminləri almaq olar.

Xassələri[redaktə | əsas redaktə]

Kiçik molekul kütləsinə malik olan aminlər qaz, molekul kütləsi artdıqca maye ,zəncirin uzunluğu artdıqca (R=10) bərk halda olur.Ammonyakın iyinə bənzər iyi var. Bəzi aminlər toksik xassələrə malikdir. Anilin dəriyə düşdükdə qanın tərkibindəki hemoqlabinə təsir edir. Bu zaman barmaqların, burnun, dodaqların göyərməsi baş verir. Zədələnmiş dəriyə spirt məhlulu qoymaq və zərərçəkəni havaya çıxarmaq lazımdır. Alifatik aminlər əsəb sisteminə təsir edir.Bəzi aromatik aminlər sidik qişasının xərçənginə səbəb olur. Alifatik aminlər su ilə reaksiyaya daxil olurlar və alkilammonium hidroksidi əmələ gətirir:

  • C6H5NH2 + 2H2O→[C6H5NH3]OH

Turşularla reaksiyaya daxil olur və suda həll olan alkilammonium duzları əmələ gətirir:

  • CH3CH2NH2 +HCl → [CH3CH2NH3]Cl

Aminlərə asetonun halogen törəmələri ilə təsir etdikdə asetanilid əmələ gəlir ki, bu da istiliyi azaldır.

  • C6H5NH2+ CH3COCl→ C6H5NH(COCH3) +HCl

Aminlər qızdırıldıqda sudan başqa karbon qazı və azot ayrılır:

  • 4CH3NH2 + 9O2→2N2 + 4CO2 +10H2O

Tətbiqi[redaktə | əsas redaktə]

Alifatik diaminlərdən polimer plyonkalar, neylonistehsalında, maşınqayırmada istifadə edilir. Eyni zamanda ayaqqabıaltı podoşlar,poliuretan yapışqanları istehsalında tətbiq eilir. Sulfanil turşuları əsasında sətəlçəmə qarşı dərman istehsal edilir.Fotohəssas materialların istehsalında işlədilir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Кнунянц И. Л. и др. т.1 А-Дарзана // Химическая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — 623 с. — 100 000 экз.
  • Грандберг И.И. Органическая химия. Дрофа, 2003
  • О. С. Габриелян и др. Химия 10 кл. М., Дрофа, 2002;
  • Л. С. Гузей, Р. П. Суровцева, Г. Г. Лысова. Химия 11 кл. Дрофа, 1999.
  • Г. Г. Лысова. Опорные конспекты и тесты по органической химии. М., ООО "Глик плюс", 1999.
  • Г. Е. Рудзитис, Ф. Г. Фельдман. Химия 10 кл. М., Просвещение, 2001.