Üzvi kimya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Üzvi kimya

Üzvi kimya həyatımızda[redaktə | əsas redaktə]

Üzvi kimyanın ilkin cəhdi həyatin kimyasını başa düşmək olmuşdur. Kimya hətta ,kimyanın insanların həyatında olan rolundan xəbərdar olmadan , geniş çoxmilli sənayenin (qida, paltar və milyonlarla müalicə vasitələri) inamlı əsaslarına çevrilmişdir. Kimyaçilar molekulların hərəkətini başa düşmək üçün fiziklər və riyaziyyatçılar ilə əməkdaşlıq edirlər. Eyni zamanda onlar molekulların həyati prosesləri necə üəyyənləşdirdiyini başa düşmək üçün bioloqlarla əməkdaşlıq edirlər.

Bütün elmlər kimi kimya da, kainatın dərk edilməsi üçün olan modellərdə unikal yer tutur . Bu molekullar haqqında elmdir . Lakin üzvi kimya daha çox bir şeydir. Üzvi kimya inkişaf etdikcə özünü yaradır. Əlbətdə bizim həm də təbiətin molekullarını öyrənməyə ehtiyacimiz var , həm onlarin öz qaydaları maraqlıdır və həm də onların funksiyası həyatımız üçün vacibdir. Üzvi kimya çox vaxt yeni molekulları yaratmaqla , həyatı öyrənir , həmçinin canlılardan alınması mümkün olmayan molekulları yaratmaqla canlılarda gedən haqqında fikir yürüdür. Üzvi kimya həyat kimyası kimi fəaliyyətə başlamışdır, belə ki, həmin vaxtda üzvi kimyanın laborotor kimyadan fərqli olması fikri var idi. Sonradan üzvi kimyanın karbon birləşmələri olması fikri irəli sürüldü. Buna səbəb isə üzvi maddələrin xüsusən daş kömürdə tapılması idi. Daha sonralar isə bu anlayışların vəhdət təşkil etməsi müəyyənəşdiridi. Üzvi kimyanı belə təsvir etmək olar.Üzvi kimya-canlılarda və ətraf aləmdə tapılan elementlərin tərkibində olan, karbon birləşmələrinin kimyasıdır". Üzvi kimyada zəhərli birləşmələr və qidalı maddələr , sabit və dəyişkən tərkibli birləşmələr var. Bu kimi proseslər bizim beyinimiz və bədənimizdə gedən proseslərdir. Biz ər-hansı bir yolla özümüzü mənəvi hakim etməyə çalışmamalıyıq. Biz bizim haqqımızda olan dünyanı başa düşməyin və mühakimə etməyin bizim edə biləcəyimiz ən yaxşı şey olmasına inanmalıyıq və bu inancımızı yaradıcı olaraq , istifadə etməliyik.

Üzvi birləşmələr[redaktə | əsas redaktə]

Üzvi kimya həyat kimyası kimi fəaliyyətə başlamışdır, belə ki, həmin vaxtda uzvi kimyanın laborotor kimyadan fərqli olması fikri var idi. Sonradan üzvi kimyanın karbon birləşmələri olması fikri irəli sürüldü. Buna səbəb isə üzvi maddələrin xüsusən daş kömürdə tapılması idi. Daha sonralar isə bu anlayışların vəhdət təşkil etməsi müəyyənəşdirildi. Üzvi kimyanı belə təsvir etmək olar: “Üzvi kimya - canlilarda və ətraf aləmdə tapılan elementlərin tərkibində olan, karbon birləşmələrinin kimyasıdır".

Üzvi birləşmələr bu gün bizim üçün əl çatılandır. Bunlar indiki canlı hüceyrələr–də və milyon illər ərzində ölü canlılardan çevrilmiş kütlələrdə olur. Bəzi üzvi birləşmələr əvvəllər müəyyən üsullarla alınırdı:

  • bitkilərdən distillə yolu ilə alınan efir yağları,
  • əzilmiş bitkilərin turşularla ekstraksiyasından alınan alkoloidlər
  • nanədən distillə yolu ilə alınan dadverici efir yağı olan mentol,
  • jasmin güllərindən alınan sis – jasmin parfümü(ətri).

XVI əsrdə məşhur bir alkoloid olan xinin(quinine), Cənubi Amerika olan kinə ağacının qabığından ekstraksiya yolu ilə alınırdı və qızdırma-nı xüsusilə də malyariyanı müalicə etmək üçün istifadə olunurdu. Bu işi görən Yezuitlər (Yezuit qabığı dərman kimi tanınırdı) əlbətdə ki, xininin kimyəvi quruluşunu bilmirdilər. XIX əsrdə kimyaçıların əsas mövcud kimya ambarını daş kömür təşkil edirdi.Daş kömürü distil-lə etməklə, işıqlandırıcı və istilikverici qazlar (əsasən H2 və CO ), həmçinin aromatik birləşmələr olan, benzol, piridin, anilin, tio-fenlə zəngin qətran alınırdı.

Fenol Lister tərəfindən cərrahiyyədə antiseptik maddə kimi istifadə olundu və anilin boyalar sənayesinin əsas elementi oldu. Beləliklə, təbiətdə olan üzvi birləşmələrdən daha çox olan, yeni üzvi birləşmələrin kimyaçılar tərəfindən sintez edilməsi yollarının axtarılması başlandı. Hələ də istifadə olunan, boya növü olan qəhvəyi-bismarkın ilkin işləri Almaniyada aparılmışdır.

XX əsrdə neft daş kömürü ötüb keçdi, buna səbəb isə neftin yanacaq kimi istifadəyə yararlı olan metan ( CH4 – təbii qaz) və propan (C3H8 – istilik qazı ) kimi üzvi birləşmələrin, sadə karbohidrogenlərin əsas mənbəsi olması idi. Eyni vaxtda kimyaçılar yeni mənbə olaraq, göbələklər, mərcanlar və bakteriyalardan yeni molekulların axtarışına başladılar. Kimya sənayesi “toplu” və “seçmə” olaraq, paralel istiqamətdə inkişaf etməyə başladı. Toplu kimyəvi maddələr olan boyalar və plastiklər, sadə molekullar əsasında multitonlarla hazırlandığı halda, seçmə kimyəvi maddələr olan dərmanlar, parfümlər və dadverici maddələr daha kiçik miqdarda istehsal olunur və bu istehsaldan daha artıq gəlir əldə olunurdu.

Hazırda 16 milyon üzvi birləşmənin yazılışı məlumdur. Buna limit qoymaq olmaz (kainatın element atomlarının sayı istisna olmaqla). Təsəvvür edin ki, siz indi uzun zəncirli karbohidrogen zənciri düzətmisiniz və elə indicə də ora başqa bir karbon atomu birləş-dirməklə başqa bir karbohidrogen zənciri düzəldə bilərsiniz. Bu kimi proseslər sonsuz olaraq, müxtəlif növ birləşmələrdə gedə bilər. Lakin bu milyonlarla olan üzvi birləşmələr xətti karbohidrogenlərin geniş siyahısını yox, onların müxtəlif növ moekullarının qəribə xassələrini nümayiş etdirir.[1]

Üzvi birləşmələrin formaları[redaktə | əsas redaktə]

Onlar bərk kristallar, yağlar, mumlar, plastiklər, elastiklər , mobil və ya dəyişkən mayelər , qazlar ola bilər .Məsələn: şəkər ağ kristal maddədir. Şəkər ucuz təbii birləşmə olub, bitkilərdən alınır.Uçucu, alışqan xassəyə malik olan karbohidrogenlər qarışığından ibarət olan benzin rəngsiz mayedir. Benzinin oktan ədədini artıran izooktan da rəngsiz mayedir.

Izooktan

Birləşmələrin rəngli olmasına ehtiyac yoxdur. Həqiqətən də biz tezliklə üzvi birləşmələrin göy qurşağının spektrlərinə çevrilməsini xəyal edəndə , qara və qəhvəyi rəngi xatırlamayacağıq . Cədvəl 1-də müxtəlif birləşmələrin rəngləri gostərilmişdir. Rəng bizim maddələri taniya bilməmiz üçün yeganə xassə deyil. Həmçinin iy bizim ətrafımızda olan maddələri duymamızı təmin edir. Bnlardan bəziləri tamamilə murdar üzvi birləşmələrdir. Məsələn: skunsun ifraz etdiyi iy iki tiolun (tiol – tərkibində SH qrupu olan birləşmədir) qarışığından ibarətdir.

Rəng Xarakteristika Birləşmə
Qırmızı Tünd qırmızı altıbucaqlı piltələr 3-Metoksi benzoheptatrien-2
Portağal rəngi Tünd sarı iynələr Dixloro didisiano xinon (DDX)
Sarı Zəhərli sarı partlayıcı qaz Diazometan
Yaşıl Polad mavi parıltılı yaşıl prizmalar 9-nitrozo culoldin
Mavi İstiot iyli mavi maye Azulen
Bənövşəyi Bərk bənövşəyi maddənin tutqun mavi kondensatı Nitrozo triftormetan

Üzvi kimyanın iyləri[redaktə | əsas redaktə]

Dözülməz pis iy 1989-cu ildə Frayburq şəhərində evakuasiyaya səbəb oldu. Tioasetonun üçlü-tioasetondan alınması cəhdi, xoşagəlməz iyin sürətlə yayılmasına səbəb oldu. Bu da şəhər sakinlərinin huşunu itirməsinə və ürək bulanmasına səbəb oldu. Bu səbəbdən şəhər sakinlərinin sürətli təxliyyəsi oldu. Nəticədə laborotoriya işinə son qoyuldu. Bu isə 1967-ci ildə Oksfordun cənubunda yerləşən Esko tədqiqat mərkəzinin riski sevən işçiləri tərəfindən üçlü triasetonun krekinq prosesinin təcrübəsinin təkrar aparılmasına səbəb oldu. Onların fikirləri ilə tanış olaq: “Əvvəlcə bizdə iy problemi ilə əlaqədar olaraq, bədbin düşüncə formalşdı. Belə ki, ilkin tədqiqatlar ərzində, qaliqların butulkalarından tıxac atılırdı, lakin yeni tıxac butulkalara vurulurdu. Hətta bu qısa müddətli proses binada 200 metr uzaqlıqda işləyən insanların ürəkbulanmasə və xəstələnməsi barədə şikayətə səbəb oldu.Bir neçə dəqiqə ərzində üçlü-triasetonun krekinqini tədqiq edən iki kimyaşımız restorona getdikdə, orada onlar özlərinə ətrafdakıların düşmən baxışları ilə baxdığını hiss ediblər.Onlar hətta afisantın onlrın ətrafına ətir vuraraq, onları lağa qoymasına dözüblər. Laborotoriyada aparılan işlərin dözülməz dərəcədə iy verməsi səbəbindən, bu işlərin bağlı sistemlərdə aparılması qərara alınmışdır. Onları başqa cür inandırmaq üçün, labarotoriyanın ətrafında (təxminən ¼ mil qədər uzaqlıqda) bir dəfə bir damcı aseton-hem-ditiol və bir dəfə də ana maddə olan,üçlütiotriasetonun kristalları görünən şüşəli şkafa yerləşdirildi. İy külək vasitəsilə bir neçə saniyədə hiss edildi”.

Tez təsir edən iylərdən üzvi kimyada p-krezol, m-krezol, fenollar, tiollar və s.

merkaptanlar
o, m, p-krezollar

Dözülməz iyə səbəb olan əsas iki namizəd maddələr bunlardır: propanditiol (aseton– hem –ditiol kimi də adlandırılır) və 4-metil 4-sulfanil pentanon. Bu mübahisəli məsələni həll etmək üçün cəsarətli olan birinin olması mümkün deyil. Buna baxmayaraq, xoşagəlməz iylərin də öz tətbiq sahəsi var. Bizə boru vasitəsilə verilən təbii qazın tərkibinə qəsdən az miqdarda kükürd birləşməsi olan üçlü-tiobutil ((CH3)CSH) maddəsi qatılır. Az miqdar dedikdə, çox az miqdar nəzərdə tutulur. Bu maddə təbii qazın 50000000 bir hissəsinə qatılır, insanların qaz iyini hiss etməsinə kifayət edir. Digər birləşmələrin çox gozəl ətirləri var. Kükürd birləşmələrinin günahını yumaq üçün, biz yerdombalanına istinad etməliyik. Bu göbəlk növü çox dadlıdır. Yerdombalanının bir paundunun qiyməti 400$-dır. Damascenon qızıl gülün iyinə səbəb olur. Əgər siz bunu indi bir damcı istifadə etsəniz, onun iyindən məyus olacaqsınız, çünki bu skipidar və kamforanın iyinə oxşardır. Lakin sabah sizin paltarlariniz gözəl gül ətri verəcək. Eyniylə, üçlütioase-tonun birləşmələrinin də, qatılığı azaldıqca iyi yaxşı olur. İnsanlar təkcə iy hissinə malik olan canlilar deyil. Biz təkcə gözlərimizdən istifadə edərək, dostlarımızı tapa bilərik, ancaq həşəratlar bunu edə bilməzlər.Onlar ağzınacan dolu dünyada çox balacadılar və onlar birbirini öz xüsusi növlərinin və qarşı cinsin iyinə görə tapır. Bir çox həşəratlar uçucu birləşmələr ifraz edirlər.Bu da ki, inanılmaz zəif konsentrasiyalarda digər bir potensial həşərat tərəfindən qəbul ediulir. Sirikorninin həşəratlarda(dişi) çox az miqdarda olur.Sirikorninin (serricornin- siqaret böcəyinin seksusl feremonu) 3.5 milliqra-ı (mq) 6500 dişi böcəkdən alınır.

Üzvi kimyanın dadları[redaktə | əsas redaktə]

Qreyfrut meyvəsinə nəzər salaq. Əsas ləzzət kükürd birləşməsinin təzahürüdür və insanların 2˟10-5 hissəsi bunu seçə biələr.Kükürd birləşməsi qreyfrutda demək olar ki, təsəvvürolunmaz dərəcədə az miqdarda( 1 tonda 10-4 mq) olur. İyrənc dadı olan bitterinq maddəsi təhlükəli məişət əşyasıdır (tualet təmizliyində istifadə olunur) uşaqları bu maddədən Qorumaq lazımdır. Yadda saxlayın ki, bu kompleks üzvi birləşmə əslində bir duzdur. Bittering – müsbət yüklənmiş azot atomundan və mənfi yüklənmiş oksigen atomlarından ibarət maddənin suda məhluludur. Bəzi üzvi birləşmələrin insanlara qəribə təsiri var. Spirt və kokain kimi müxtəıif preparatlar, insanı müxtəlif yollarla qısamüddətli xoşbəxt edirlər. Onların da öz ziyanları var. Çoxlu spirt istifadə etmək səfalətə gətirib çıxarır və çoxlu kokain istifadə etmək sizi həyatin quluna çevirir. Yadda saxlayın, kokain ağ ölümdür.

etanol
kokain

Yağ turşuları pəhrizin məşhur tərəfdarıdır və daimi xəbərlərdə doymuş , monodoymamış , polidoymamış keyfiyyətləri ( pis və ya yaxşı) barədə xəbər verilir. Təbii ki, bu da üzvi kimyadır. Ağartı məhsullarının tərkibində olan QLT (qoşulmuş linol turşusu ) xərçəng əleyhinə istifadə olunur.

Linol turşusu

Başqa dəbli olan maddə rezveratroldur , hansı ki , qırmızı çaxırın tərkibində olub , ürək xəstəliyinin qarşısını almaq üçün faydalı təsir göstərən maddədir. Bu iki benzol həlqəsindən ibarət olan üzvi birləşmədir. Bizim qəbul etdiyimiz daha bir birləşmə Vitamin C – dir. Bu birləşmə qida rasionumuzun vacib faktoru olduğu üçün , vitamin adlanır.Vitamin C – nin çatışmazlığı nəticəsində yumşaq toxumaların , xüsusilə də ağızda olan yumşaq toxumaların degenerasiyası baş verir – bu da sinqa xəstəliyi adlanır. Uzun səyahətə çıxan dənizçilər bu xəstəlikdən əziyyət çəkirlər (Xristofor Kolumb bu xəstəlikdən əziyyət çəkib). Vitamin C primatlar , meyvə yarasalari , dəniz donuzları üçun vitamindir. Digər məməlilər vitamin C –ni özləri hazırlayırlar. Vitamin C həmçinin universal antioksidantdır. Vitamin C sərbəst radikalları bədəndə təmizləyərək , bizi xərçəg xəstəliyindən qoruyur.Bəzi insanlar fikirləşirlər ki,bu birləşmənin artıq istehlakı bizi zökəmdən qoruyur , ancaq bu hələ də tam sübut olunmamışdır.

Vitamin C

Vitamin C İsveçrənin Rouş (Roche) şirkəti tərəfindən böyük miqdarda istehsal olunur.

Üzvi kimyanın sənayedə tətbiqi və rolu[redaktə | əsas redaktə]

Dünyanın hər yerində kimya əsalı şirkətlər müxtəlif kütlədə , yəni, bir neçə kiloqramdan minlərlə tona qədər üzvi birləşmələr istehsal olunur. Üzvi kimya istehsalı inanılmaz dərəcədə geniş miqyasa malikdir. Neft – kimya sənayesi proseslərində hər gün 10 milyonlarla ton xam neft (həmçinin neft məhsulları) istifadə olunur. Neftin daha çox hissəsi nəqliyyat vasitələrində yanacaq (benzin və dizel) kimi istifadə olunur. Ancaq onların bir hissəsi isə kimya sənayesində üzvi birləşmələr almaq üçün istifadə olunur. Esso (Exxon) və Shell kimi böyük şirkətlər bu sektorda üstünlük təşkil edir. Bəzi birləşmələr həm neftdən, həm də bitkilərdən alınır. Etanol sənayedə digər üzvi birləşmələrin alınması üçün başlanğıc material rolunu oynadığından , sənayedə etanol genəş miqyasda neftdən alınan etilenin katalitik dehidratlaşmasından alınır. Xüsusən Braziliyada etanol şəkər qamışının qalıqlarının fermentasiyasından alınır. Alınan etanol Braziliyada avtomobil yanacağı kimi istifadə olunur. Bu da artıq tullantılar verən neft istehlakını saxlayır və Rio De Janero və San Paulo kimi böyük Braziliya şəhərlərinin havasının keyfiyyətinin yaxşılaşmasına səbəb olur. Plastiklər və polimer maddələr neft-kimya sənayesinin məhsulu olan stearin , akrilatlar, vinilxlorid kimi manomerlərin böyük istehsal sahəsini əhatə edir. Bu böyük istehsal sahəsinin məhsulları : məişət əşyaları və mətbəx ləvazimatları, paltar lifləri (illik 24 milyon(mln) ton) ,avtomobil şinləri üçün elastik polimerlər, paketləmə üçün qaz qabarcıqlı polimerlər və s. Bir sözlə demək olar ki, plastikdən hazırlanmış hər şey var. BASF , Dupont , Amoco, Monsanto , Laporte , Hoechst və ICI kimi şirkətlər bu shədə liderdir. Dünya çərçivəsində illik olaraq 100 mln ton polimer istehsal olunur, təkcə ildə 20 mln ton PVX (polivinilxlorid) istehsalı üçün 50000 – dan artıq adam işləyir.Yuyulan qab – qacaqların çoxu plastik materiallardır. Lakin onları yumaq üçün istifadə edilən yuyucu maddələr kimyanın başqa bir sahəsidir. Unilever (Boyük Btitaniya) və Procter and Gamble(ABŞ) şirkətləri sabun, yuyucu vasitələr, təmizləyici maddələr, ağardıcı vasitələr – birsöznən müasir ev üçün lazım olan hər şeyi istehsal edirlər. Bu məhsullar limon və lavanda ətirli ola bilər, lakin onlar da əsasən neft sənayesinin məhsuludur. Hal – hazırda bu məhsulların tərkibini nə təşkil etməsi məlumatları hər – hansısa bir yolla bizə çatdırılır.

Plastmas istehsal edən zavod

Gəlin hamı üçün məlum olan traş gelinin qabının üzərindəki onun tərkibi haqqındakı hissəyə diqqət yetirək. İlk baxışdan bunun mənası anlaşılmaz. Bu məlumat sadəcə olaraq qabın üzərində olmalıdır. Yeqinki bu cədvəldəki məlumatlar bu maddələr haqqında təsəvvürlərinizin yaranmasına səbəb ola bilər. Üzvi kimyəvi sənayesinə digər neftdən alınan yapıştırıcılar, hermetik, örtüklər və s. daxildir. Ciba -Geigy, Dow, Monsanto və Laporte kimi şirkətlər bu istehsalı həyata keçirir. Hazırda təyyarələr epoksid qatranlar ilə yapışdırılır və siz superglue (sianoakrilatın polimeri) yapışqanı ilə demək olar ki, hər şeyi yapışdıra bilərsiniz. Parça, plastik və kağız boyaması üçün geniş bir rəng bazarı var. Bu rəng və piqmentlət sənayesidir, bu sekorda lider ollan şirkətlər isə ICI və Akzo Nobeldir.

Ən məşhur boya yəqin ki, qədimdə bitkilərin distillsindan alınan indiqo boyasıdır. Hal-hazırda isə bu kimyəvi yolla alınır. İndiqo mavi cinsin rəngidir. Daha müasir rəng kimi ICI tərəfindən istehsal olunan benzodifuranonlardır(poliefir kimi sintetik parçalara dəbli qırmızı rəng verən maddə). Biz bir tip piqmenti müxtəlif rənglər şəklində hər gün plastik çantalar üzərində görürük.

İndigo

Bu birşmələrdən ən yaxşısı olan metal kompleksi ftalosianidlər adlanır. Mərkəzdə yerləşən metalları (Fe və Cu olan metal komplekslər daha məşhurdur) və kənarda yerləşən halogen atomlarını dəyişməklə, göy və yaşıl rəngin üstünlük təşkil etdiyi fərqli rənglər alınır. Piqmentin intensiv rəng verməsi üçün metala ehtiyac yoxdur. Portağalı və qırmızı rəng qradientində yüksək intensivlik nümayiş elətdirən Ciba–Geigy şirkəti tərəfindən düzəldilən DPP(1,4-diketopyrrolo[3,4-c]pyrroles) piqmenti buna bari nümunədir. Qırmızı 254 piqmenti plastiklər və boyalarda istifadə olunur.

Qırmızı pigment

Fotoqrafiyada rəng verən maddə əvvəllər qeyri üzvi birləşmə olan gümüş halogenidlər idi. Bu zaman ancaq, ağ-qara şəkillər alınrdı. Məhz bu səbəbdən fotoqrafiyada üzvijelatinlərin tətbiqi başlandı. Kodachrome filmlərində rəng iki rəgsiz üzvi birləşmənin qoşulma effektinə əsaslandı. Adətən aromatik amin oksidləşir və digər üzvi birləşməyə qoşulması nəticəsində rəngli birləşmə alınır.

Üzvi kimya və dövrü cədvəl[redaktə | əsas redaktə]

Bütün göstərdiyimiz birləşmələrin hamısı karbohidrogen(karbon və hidrogen) skleti üzərində qurulub. Bu birləşmələrdə oksigen və azot çox miqdar, kükürd və fosfor isə az miqdar təşkil edir. Bu üzvi kimyanı təşkil edən əsas elementlər olmasına baxmayaraq, elmin inkişafı üçün dövri sistemin digər elementlərini də tədqiq etməliyik. Tərkibində ftor, xlor, brom, yod, natrium olan üzvi birləşmələr də mövcuddur. Laborotoriyada işlədilən uzvi reagentlərin tərkibinə daxil olan elementlərin (Si,Br,Cl,J,F,Li,Cu, Pd) də üzvi kimyası öyrənilmişdir. “Daha kiçik” elementlər dünyanın bütün yerində işlədilən vacib reaktivlərdir: Butillitiumtrimetilslisium,tributilstannumhidrid, dimetilmis litium. Halogenlər həmçinin dərmanlarda da istifadə olunur. Hal-hazırda antivirus əleyhinə kəşf olunan maddə fialuridine(tərkibinə yod və ftor, azotoksigen daxildir), HİV və AİDS – lə mübarizə aparmaq üçün tətbiq olunur. Onlar təbiətdə modelləşmiş nuklein turşularıdır. Əvvələr deyirdilər ki, foskarnet(CPO5Na3) üzvi birləşmədir. Lakin əslində bu belə deyil. Buna səbəb isə foskarnetdə C – H rabitəsinin olmamasıdır. Qəribə maddələrdən biri də tetrakisdir(trifenilfosfin palladium- [(C6H5)3P]4Pd və ya (Ph3P)4Pd). Bu maddənin skletini C–P və P–Pd rabitələri təşkil edir. Bu birləşmədə də C –H rabitəsi yodur. Bu maddənin kimyəvi formulu (C72H60P4Pd) üzvi maddələrin kimyəvi formulu kimidir. Beləliklə bir balaca da olsa üzvi kimya ilə tanış olduq.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • [http:http://publish.bsu.edu.az/az/content/hyat_faliyytinin_kimyvi_saslar