Əməvilər

Əməvilər
Əməvilər
	; Bənu Ümeyyənin bayrağı
Ölkə	Əməvilər xilafəti; Kordova əmirliyi; Kordova xilafəti;
Banisi	I Müaviyə;
Əsası qoyulub	661
Milliyyət	ərəb
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Əməvilər (ərəb. الأمويون‎) və ya Bənu Ümeyyə ‏(ərəb. بنو أمية‎) — əsası I Müaviyə tərəfindən 661-ci ildə qoyulan müsəlman dövlətinə başçılıq etmiş sülalə. Süfyani və Mərvani Əməviləri VIII əsrin ortalarına qədər Əməvilər xilafətini idarə etmişlər. Əməvilər xilafəti ordusu indiki Cəbəlüttariq boğazını keçərək Avropaya girdi, müasir İspaniya torpaqlarına daxil olub yürüşü davam etdirdi. Hökumət 750-ci ildə Əbu Müslim Xorasaninin qiyamı nəticəsində Əməvilər sülaləsini əvəz edən Abbasilər tərəfindən hakimiyyətdən devrilmiş. Sülalənin banisi Əbdşəms ibn Əbdmanafın oğlu və Əbdülmütəllibin əmisi oğlu Ümeyyə ibn Əbdüşəms olmuşdur. I Müaviyə Əli ibn Əbu Talib ilə razılaşaraq Raşidi xilafətinin başına xəlifə olaraq Müaviyə keçmişdir.^[1] Əməvilər dövründə İslam mədəniyyəti, elmi və texnikası sürətlə inkişaf etmişdir. Əməvilər xilafəti dövrünün ən böyük ölkəsi idi.

Bənu Üməyyə

İslamdan əvvəlki dövr

Bənu Ümeyyə Qureyş qəbiləsinin qollarından biri idi.^[2] Qəbilənin adı Ümeyyə ibn Əbdüşəmsin adı ilə bağlıdır. Bu qəbilə cahiliyyə dövründə Məkkənin idarə olunmasında mühüm mövqeyə malik idi. Şəhərin və Kəbənin idarə edilməsi ilə bağlı qəbilələr arasında bölüşdürülən vəzifələrin ən mühümlərindən biri olan baş komandanlıq (ordu komandanlığı) vəzifəsini bu qəbilə yerinə yetirirdi. Həcc üçün Məkkəyə gələn ərəblərə su və yemək təmin etmək vəzifəsi isə Bəni-Haşim qəbiləsinə aid idi.^[2]

Haşimilər ilə, qardaşı Əbdüşəmsin oğlu Ümeyyəyə nisbət edilən Əməvilər arasında rəqabət mövcud idi. Haşimilərin icra etdikləri bu vəzifələr onlara ərəb cəmiyyəti üzərində böyük mənəvi nüfuz qazandırmışdı. Əməvilər isə daha çox maddi gücü və iqtisadi nüfuzu təmsil edirdilər. Bu iki qəbilə arasındakı rəqabət İslam dövründə yeni bir mərhələyə keçdi.^[3]

İslam dövrü

Haşimilər Məhəmmədə digər qəbilələrə nisbətən daha müsbət münasibət göstərdilər. Onların bir qismi ilk müsəlmanlar sırasında yer aldı. İslamı qəbul etməkdə gecikənlər isə, əmisi Əbu Ləhəb istisna olmaqla, ona dəstək verdilər. Xüsusilə digər əmisi Əbu Talib başda olmaqla, Məkkə dövrü boyunca onun yanında oldular. Xüsusən də müsəlmanların Əbu Talib məhəlləsində üç il mühasirədə saxlanıldığı müddətdə, canlarını təhlükəyə ataraq onu qorumağa çalışdılar.^[3]

Bənu Ümeyyə arasında Osman kimi ilk müsəlmanlardan olanlar da vardı, lakin onların sayı az idi. Ümeyyə ailəsinin nüfuzlu nümayəndələri Məhəmmədin İslamı açıq şəkildə təbliğ etməyə başladığı ilk günlərdən etibarən insanların müsəlman olmasının qarşısını almağa çalışdılar. Bu məsələdə digər bütpərəst rəhbərlərlə birlikdə hərəkət etdilər və hətta Məkkədəki nüfuzlarına görə bu fəaliyyətin əsas liderlərinə çevrildilər.

İslamın yayılmasının qarşısını almaq istiqamətindəki fəaliyyətə Əməvilərlə yanaşı, nüfuz baxımından onlardan sonra gələn Bənu Məxzum qəbiləsinin rəhbərləri də başçılıq edirdilər. Həqiqətən də, Məhəmmədin Mədinəyə hicrətindən sonra müsəlmanlarla müşriklər arasında baş verən döyüşlərdə müşrik ordularına Əməvi rəhbərləri komandanlıq etmişdilər. Bədr döyüşündə Əbdüşəmsoğullarından Utbə ibn Rəbiə, Uhud və Xəndək döyüşlərində isə Əməvilərdən Əbu Süfyan bu vəzifəni yerinə yetirmişdi.^[3]

Məkkənin fəthinə qədər müsəlman olmağa müqavimət göstərən Əməvilərin böyük əksəriyyəti isə fəth zamanı, başçıları Əbu Süfyan olmaqla, digər bütpərəstlərlə birlikdə İslamı qəbul etdilər.^[3]

Şəcərəsi

	Raşidi xilafət
	Əməvilər xilafəti
	Kordova əmirliyi
	Kordova xilafəti

Üməyya ibn Əbdüşəms

Hərb

Əbül As

Əbu Süfyan

Əl-Hakəm

Əffan

I MÜAVİYƏ
Dəməşq xəlifəsi
(661-680)

I MƏRVAN
Dəməşq xəlifəsi
(684-685)

I OSMAN
Raşidi xəlifəsi
(644-656)

I YEZİD
Dəməşq xəlifəsi
(680-683)

Əbdüləziz

Məhəmməd

Əbdülmalik

II MÜAVİYƏ
Dəməşq xəlifəsi
(683-684)

II ÖMƏR
Dəməşq xəlifəsi
(717-720)

II MƏRVAN
Dəməşq xəlifəsi
(744-750)

I VALİD
Dəməşq xəlifəsi
(705-715)

I SÜLEYMAN
Dəməşq xəlifəsi
(715-717)

I HİŞAM
Dəməşq xəlifəsi
(724-743)

II YEZİD
Dəməşq xəlifəsi
(720-724)

I İBRAHİM
Dəməşq xəlifəsi
(744)

III YEZİD
Dəməşq xəlifəsi
(744)

Müaviyə

II VALİD
Dəməşq xəlifəsi
(743-744)

I ƏBDÜRRƏHMAN
Əndəlüs əmiri
(756-788)

I HİŞAM
Əndəlüs əmiri
(788-796)

I HAKƏM
Əndəlüs əmiri
(796-822)

II ƏBDÜRRƏHMAN
Əndəlüs əmiri
(822-852)

I MƏHƏMMƏD
Əndəlüs əmiri
(852-886)

I ABDULLAH
Əndəlüs əmiri
(888-912)

I MÜNZİR
Əndəlüs əmiri
(886-888)

Məhəmməd

III ƏBDÜRRƏHMAN
Əndəlüs əmiri
(912-929)
Əndəlüs xəlifəsi
(929-961)

Əbdülmalik

Süleyman

II HAKƏM
Əndəlüs xəlifəsi
(961-976)

Əbdülcabbar

Übeydullah

Məhəmməd

Əl-Hakəm

II HİŞAM
Əndəlüs xəlifəsi
(976-1009)
(1010-1013)

Hişam

Əbdürrəhman

IV ƏBDÜRRƏHMAN
Əndəlüs xəlifəsi
(1018)

III HİŞAM
Əndəlüs xəlifəsi
(1027-1031)

I SÜLEYMAN
Əndəlüs xəlifəsi
(1009-1010)
(1013-1016)

II MƏHƏMMƏD
Əndəlüs xəlifəsi
(1009)
(1010)

V ƏBDÜRRƏHMAN
Əndəlüs xəlifəsi
(1023-1024)

III MƏHƏMMƏD
Əndəlüs xəlifəsi
(1024-1025)

Əməvilər xəlifə siyahısı

Şəkil	Ad	Ailə münasibəti	Hökmranlığı	Qeydlər
Əməvilər xəlifə siyahısı
	I Muaviyə	Əbu Süfyanın oğlu	661–680
	I Yezid	I Muaviyənin oğlu	680–683
	II Muaviyə	I Yezidin oğlu	683–684
	I Mərvan	I Muaviyənin oğlu	684–685
	Əbdülməlik	I Mərvannın oğlu	685–705
	I Vəlid	Əbdülməlikin oğlu	705–715
	Süleyman	Əbdülməlikin oğlu	715–717
	II Ömər	I Mərvanın oğlu olan Əbdüləzizin oğlu	717–720
	II Yezid	Əbdülməlik	720–724
	Hişam	Əbdülməlik	724–743
	II Valid	II Yezid	743–744
	III Yezid	II Valid	744–744
	İbrahim	I Vəlidin oğlu	744–744
	II Mərvan	I Mərvanın oğlu olan Məhəmmədin oğlu	744–750	Səffah tərəfindən öldürüldü

İstinadlar

↑ Ayətullahül üzma Seyyid Əli Hüseyni Sistani. İmamlar tarixi (عربي) (1-ci nəşr). İran: حماية. 2018. Səh. 14-18. ISBN 2677836154664.
1 2 Sarıçam, İbrahim. Hz. Məhəmməd və universal mesajı (türk). DİB Yayınları. 2011.
1 2 3 4 TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). XI. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. 1995. 104–108. 21 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 iyul 2026.

Xarici keçidlər

[1] Ayətullahül üzma Seyyid Əli Hüseyni Sistani. İmamlar tarixi (عربي) (1-ci nəşr). İran: حماية. 2018. Səh. 14-18. ISBN 2677836154664.

[:1-2] 1 2 Sarıçam, İbrahim. Hz. Məhəmməd və universal mesajı (türk). DİB Yayınları. 2011.

[:0-3] 1 2 3 4 TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). XI. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. 1995. 104–108. 21 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 iyul 2026.

[1]

[2]

[3]