Kamil Cəlilov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox music.png
Kamil Cəlilov
Fotoqrafiya
Sənətçi məlumatları
Doğum adı Kamil Cəlil oğlu Cəlilov
Doğum tarixi
29 yanvar 1938 (1938-01-29) (80 yaş)
Doğum yeri Buzovna, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ
Vətəndaşlığı Flag of the Soviet Union.svg SSRİ
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Peşəsi Musiqiçi

Üslub Klassik
Muğam
Musiqi alətiQoboy
Fəaliyyət illəri1953–2012
Mükafatları"Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı Lenin komsomolu mükafatı "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 1989
"Şöhrət" ordeni

Kamil Cəlil oğlu Cəlilov (d. 29 yanvar 1938, Buzovna, Bakı) — Azərbaycan qaboyçusu. Ümumittitaq Lenin Komsomolu Gənclər İttifaqının mükafatı laureatı, 1976-cı ildə Filippində I dərəcəli mükafat, əməkdar artist (1989), xalq artisti (2000), Şöhrət ordeni fəxri adlarına layiq görülmüşdür.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Kamil Cəlilov 1938-ci il yanvarın 29-da Buzovna kəndində dünyaya gəlib.[1] Onun uşaqlığı da bu kənddə keçib. Orta təhsilini Bakıdakı 176 saylı məktəbdə alıb. Eyni zamanda 1 saylı musiqi məktəbində oxuyub. Sonra Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbini və Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını bitirib. Əhsən Dadaşovun rəhbərlik etdiyi ansamblda əvvəlcə qoşanağaraçı, sonra qarmonçu olub.

İfa etdiyi muğamlar: Bayatı-Kürd, Segah, Zəminxarə, Bayatı-Şiraz, Rahab, Zabul, Humayun və ritmik muğamlardan Qarabağ şikəstəsi.

Onun balaban ilə çaldığı ilə çaldığı Muğam (bəzən Çahargah ahəngi adlanır) adlanan kompozisiyası Voyager qızıl plastinkasına daxil olub.[2][3][4][5] Onun sözlərinə görə:

" Mənim "Çahargah ahəngi"m 1976-cı ildə Filippində birinci yerə layiq görüldü. Bundan sonra həmin ifam plastinkaya salındı. Onsuz mənim Moskvanın ümumittifaq radiosunda mahnılarım yazılmışdı. Buna görə də təzədən ifamı yazmağa ehtiyac qalmadı. UNESCO da mənim ifamı bəyənmişdi. “Çahargah ahəngi” əsərimi onlar özü seçdilər, mən heç bir təklif vermədim. "

Voyacer qızıl plastinkası haqqında məlumatlarda Kamil Cəlilovun o melodiyanı balabanda ifa etməsi qeyd olunsa da, musiqiçi bunu inkar edir: “Mən o mahnını balabanda yox, qoboyda ifa etmişdim. Kimlərsə bilərəkdən, ya bilməyərəkdən yazırlar ki, guya orda balaban səslənir.”

Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunmuşdur (2013).[6]

Həyat yoldaşı Sənubər Cəlilova 17 sentyabr 2012-ci ildə 65 yaşında vəfat etmişdir.

Yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Kamil Cəlilovun sənətdə yaradıcılığı çoxşaxəlidir: Pedaqoji fəaliyyəti, ifaçılıqla məşğul olması, qaboyda bir sıra islahatlar aparması və melomanlıq məharəti xüsusi ilə qeyd olunmalıdır. Xatırladaq ki, bu ifadə – meloman son zamanlar dilimizdə daha çox işlədilir, rusca melodist sözünün qarşılığıdır. Əsli yunan sözü olan meloman müxtəlif xalqların dilində fərqli mənalarda işlədilsə də, azərbaycanca bu söz hər hansı musiqi, melodiya yaratmaq bacarığı olan şəxslərə deyilir. K.Cəlilovda da melomanlıq bacarığı güclüdür. Onun bir sıra melodiyaları – ÇahargahSegah rəngləri, eləcə də nəticəsinə həsr etdiyi Nuranım adlı rəqsi var. Qeyd edilən sahələrin (pedaqoji fəaliyyət, ifaçılıq sənəti, qaboyda islahatlar aparılması və melomanlıq) hər biri ayrıca, geniş tədqiqat mövzusudur.

Pedaqoji fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Kamil Cəlilovun ilk növbədə pedaqoji fəaliyyətindən söz açmaq lazımdır. O, pedaqoji fəaliyyətə qarmon müəllimi kimi başlamışdır. Daha sonra uzun illər 12 və 15 saylı uşaq musiqi məktəblərində, Respublika İncəsənət Gimnaziyasında (25 ildən artıq) müəllimlik edib, qaboyun sirlərini gənc nəslə öyrətmişdir. Bu gün elə bir incəsənət ocağı (məktəblər, orkestrlər və s.) yoxdur ki, orada Kamil Cəlilovun yetirmələri çalışmasın. Azərbaycan musiqi incəsənətinə parlaq şəxsiyyət kimi daxil olan Kamil Cəlilov bir novator sənətkar olaraq ifaçılıq sənətində özünün sənət dünyasını çoxdan təsdiq etmişdir. O, qaboy alətini muğam dünyasına gətirən ilk ifaçıdır. Kamil Cəlilov müxtəlif illərdə Qara Qarayev adına Azərbaycan Dövlət Kamera orkestrinin, Niyazi adına simfonik orkestrinin, Səid Rüstəmov adına xalq çalğı alətləri orkestrinin Əhməd Bakıxanov adına xalq çalğı alətləri ansamblının, Gülarə Əliyevanın rəhbərlik etdiyi Dan ulduzu instrumental ansamblının solisti olmuşdur.

Xarici ölkələrdə qastrollar[redaktə | əsas redaktə]

Kamil Cəlilovun qaboyunun sehrli səsi uzun illərdir nəinki Azərbaycanda, hətta dünyanın bir çox ölkələrinin nəhəng konsert salonlarında tamaşaçıları ovsunlayır. O, bir sıra xarici ölkələrdə – Suriya, Livan, Əlcəzair, Hindistan, ŞriLanka, Polşa, Çexoslovakiya, İsveçrə, İtaliya, Finlandiya, Fransa, Filippin və s. qastrol səfərlərində musiqi mədəniyyətimizi, Azərbaycan ifaçılıq sənətini layiqincə təmsil və təbliğ etmişdir. Kamil Cəlilov dünya səhnələrində çıxışları zamanı bəstəkar əsərləri ilə yanaşı, Azərbaycan xalq mahnılarını, muğamları, rəqsləri və aşıq havalarını da repertuarna daxil edir. Bununla da müxtəlif zövqlü tamaşaçıların böyük rəğbətini qazanırdı. Xalq musiqisinin və folklorun dərin bilicisi olan Kamil Cəlilov Avropa musiqi aləti olan qaboyun bədii-texniki imkanlarına mükəmməl yiyələnməklə, bu aləti Azərbaycan milli musiqisinin ən mühüm xüsusiyyətləri ilə qovuşdurmağı bacarmışdır. Biz “mühüm xüsusiyyətlər” dedikdə nəyi nəzərdə tuturuq?

  • 1.Alətdə Şərq, xüsusən də Azərbaycan ifaçılarına məxsus səslənməni əldə etmək, milli koloriti yaratmaq. Nümunə olaraq lentə aldığı Sarı bülbül, Azərbaycan təranələri, Naxçıvan təranələri, Sarı gəlin, Kənanı, Apardı sellər Saranı və s. qeyd etmək olar.
  • 2.Azərbaycan zurna-balaban çalanlarının dəmkeşlik sənətində faydalandığı fasiləsiz ifaetmə üsuluna yiyələnmək. İfa etdiyi hər bir muğamda Kamil Cəlilov bu üsuldan məharətlə bəhrələnir.
  • 3.Qaboyda aşıq musiqisini sevilən şəkildə ifa etmək. Hərçənd bunu qaboyda istənilən səviyyədə ifa etmək olduqca çətindir. Bildiyimiz kimi, aşıq havaları telli sazda ifa olunduqda polifonik, çoxsəslilik yaranır. Qaboy isə nəfəs aləti olduğundan belə ifanı almaq mümkün deyil. Buna baxmayaraq Kamil Cəlilov virtuoz ifası sayəsində aşıq havalarını dinləyicilərinə sevdirə bilmişdir. O, Baş sarıtel, Cəlili, Şərili, Yanıq Kərəmi, Peşro-Döymə Kərəmi (popurri), Kərəm gözəlləməsi, Orta şəşəngi (Sarı köynək) və s. kimi lentə aldığı havalarda aşıq musiqisinə xas olan keyfiyyətləri məharətlə göstərə bilmişdir.
  • 4.Kamil Cəlilov qaboy alətində ifa etməyi öyrənməzdən öncə qarmon çalırmış və bütün muğamları dəstgah şəklində bu alətdə ifa edirdi. Odur ki, qaboy çalarkən Azərbaycan muğamlarının bənzərsiz təfsirini bu Avropa alətində yarada bilmişdir. Bu baxımdan Segah, Zabul, Zəmin-xara, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Rəhab, Hümayun, Bayatı-kürd muğamlarını və Kəsmə şikəstə (daha dəqiqi, Bakı şikəstəsi), Şirvan şikəstəsi, Qarabağ şikəstəsi, Səmayi-şəms kimi zərbi muğamları qeyd etmək olar.
  • 5.Bir-birindən kəskin fərqlənən iki ifa – Qərb və Şərq mədəniyyəti elementlərini öz ifasında peşəkarlıqla qovuşdurmuşdur.

Kamil Cəlilov Azərbaycan təranələri rəqsini ilk dəfə Moskvada lentə yazdırmış və bununla bağlı maraqlı xatirələri va; O, bildirir ki, mən melodiyanı ifa edib tamamladıqdan sonra milliyətcə rus olan səs rejissoru bizə yaxınlaşdı. Sən demə, o da qaboy ifaçısı imiş. Mənə qaboya baxmaq istədiyini söylədi, aləti ona uzadıb verdim. O, qaboyun səsoyadıcısına, yəni ağızlığına diqqətlə baxdı. Daha sonra ağızlığı boydan ayırıb, eynəyini taxıb, borunun içini diqqətlə nəzərdən keçirdi. Sonra soruşdu: Bunun içərisinə əlavə qurğu və ya hər hansı mexanizm yerləşdirməmisən? Cavab verdim ki: Yox. Sadəcə bir neçə klapana əl gəzdirmişəm. Daha sonra alətdə etdiyim yeniliklər haqqında ona məlumat verdim. O isə inadla deyirdi ki: Burada başqa sistem quraşdırılıb, sən səsi verdikdə, o sistem işə düşür, onun vasitəsilə istədiyin qədər müvafiq səsi fermata edib, yəni uzada bilirsən. Mən onu axtardım, amma tapa bilmədim. Kamil müəllim qaboyu götürüb uzun-uzadı, birnəfəsə bir melodiya çalır. Səs rejissoru söyləyir: Bax, bu cür ifanı deyirəm. Kamil müəllim cavab verir ki, bu ifa üsulu ilə bizim babalarımız min illər bundan öncə zurna-balabanda ifa ediblər. Mən sadəcə həmin ifa üsulunu mənimsəmiş və qaboya tətbiq etmişəm.

Qaboy haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Sənətkarın qaboyda ifasının, eləcə də xalqımızın Avropa aləti qaboyu bu dərəcədə çox sevməsinin dərin genetik kökləri var. Dahi Ü.Hacıbəylinin dayısı – Ağalar Ələkbər oğlu Əliverdibəyovun (1880-1953) Rəsmli musiqi tarixi əsərində zurnanın səsini mütəxəssislər Qərb aləti qaboyun səsi ilə müqayisə edildiyini bildirir. A.Əliverdibəyov yazır: Ərəblərin tənəffüsi musiqi alətlərindən ən məşhuru zümrdür (ərəblər zurnanın bir növünü zümr və ya zəmir adlandırır – A.N.). Bu musiqi alətindən avropalıların qaboy adlı aləti əxz olunmuşdu (1, s. 111). Deməli, qaboy zurnanın əsasında icad edilmişdir. 1832-ci ildə münhenli, milliyyətcə alman olan fleytaçı, bəstəkar Teobald Böm (1794-1881) Avropa aləti fleytaya rasional klapan sisteminin ilk modelini tətbiq etməklə onun ifaçılıq imkanlarını daha da genişləndirmişdir (2, s. 99). “Klapan” alman sözüdür, dilimizə qapaq mənasında tərcümə olunur. İlk klapanlar (2 sayda) XVII əsrdə Fransada yaradılan qaboya tətbiq edilmişdir. 1727-ci ildə Georq Qofman isə qaboyda klapanların sayını 4-ə çatdırıb (3, s. 94). Amma ilk klapanlı aləti hələ XVII əsrdə fransız bəstəkarı və fleytaçısı Jak Martin Otteter (1674-1763) və atası Martin Otteter (1632-1712) yaratmışlar (11). K.Cəlilov Azərbaycan musiqisini tam dolğunluğu ilə ifa etmək üçün qaboyda bir sıra uğurlu islahatlar aparmışdır. Alətə əlavə klapanlar tətbiq edib, bir klapanın (“fa diyez”) qapağını genəldib, rahat qlissando (italyanca glissando) almaqdan ötrü isə bəzi klapanlara süngər (rusca qubka) əlavə etmişdir. K.Cəlilov qaboyun ağızlıqlarını (səsoyadıcı) da məxsusi şəkildə hazırlayır. Bu ağızlığı hər hansı Avropa qaboyçalanı ifa edə bilməz. Hətta, müxtəlif lad-məqam intonasiyalarını çaldıqda Kamil müəllim həmin lada uyğun fərqli ağızlıqdan istifadə edir. O, qaboyun ümumi kökünü bəzi hallarda dəyişərək Azərbaycan xalq çalğı alətləri orkestr və ansambllarında in H kökündə istifadə edilən nəfəs alətlərinə (balaban, zurna, tütək, ney) uyğunlaşdırmışdır. Kamil müəllim ikili stakkatonu (italyanca staccato) da ilk dəfə qaboya tətbiq etmiş və bununla da Azərbaycan ifaçılıq sənətində uğurlu nəticəyə nail olub. Bu baxımdan Kamil müəllimin üzərində islahatlar apardığı aləti cəsarətlə Azərbaycan qaboyu adlandırmaq olar. Çünki musiqi alətşünaslığı elmindən bəllidir ki, hər hansı alət müxtəlif ərazilərdə müəyyən dəyişiklər edilmiş şəkildə istifadə olunarsa, həmin ərazinin və ya xalqın adını daşıyır. Məsələn, tənburun Şirvan, Xorasan, Bağdad, Türk növləri yaradılıb. Rübabın növləri isə – Bədəxşan rübabı, əfqan rübabı, Qoşqar rübabı, Pamir rübabı, Dulan rübabı, tacik rübabı və yaxud gitaralar – ispan gitarası, rus gitarası, Havay gitarası adlanır. Qarmonun da müxtəlif növləri yaradılıb: Tula, Saratov, Vyana, Sibir, Tatar, Kazan, Çerepaşka, Kasimovka, Vyatka, Liven, Yeletsk, Royalnı, Aziat, Azərbaycan və s. Adları çəkilən xalqların və ya ərazilərin sənətkarları öz musiqilərinə uyğun səslənməni təmin etmək üçün uzun müddət axtarışlar aparıblar. Müvafiq alətə öz xalqı tərəfindən yekdilliklə qəbul olunan bir sıra yeniliklər tətbiq ediblər. Məhz bu yeniliklərin, islahatların nəticəsində müvafiq xalqın və ya ərazinin adına uyğun hər hansı aləti formalaşdıra bilmişlər. Bu iş adətən, kütləvi halda görülmüşdür. Yəni müxtəlif dövrlərdə yaşamış ayrı-ayrı sənətkarların hərəsi öz zövqünə görə bir neçə ideya vermiş, sonralar bu ideyalar ümumiləşmiş, nəticədə özündə həmin xalqın və ya yaşadığı ərazinin adı əks olunan yeni bir alət ortaya çıxmışdır. Son illər Azərbaycan musiqisində fortepiano, saksafon, skripka, klarnet, gitara və s. Qərb alətlərindən geniş istifadə edilir. Sual olunur, bəs niyə bu alətlərin adlarının əvvəlində Azərbaycan sözü işlədilmir? Məsələn, Azərbaycan fortepianosu, Azərbaycan saksafonu, Azərbaycan skripkası, Azərbaycan klarneti, Azərbaycan gitarası və s. deyilmir? Çünki bu alətlər Azərbaycanda Qərbdə olduğu kimi, üzərində heç bir dəyişiklik edilmədən çalınır, yəni “özəlləşdirilmir”, bu səbəbdən də adları dəyişmir (4, s. 68). Kamil Cəlilov qaboydan başqa zurna, balaban, tütək, qoşanağara (Ə.Bakıxanovun xalq çalğı alətləri ansamblında ifa etmişdir), nağara, qarmon, tar kimi digər çalğı alətlərində də ifa edir. Qeyd etdiyimiz kimi, bu alətlərdən qaboya daha uyğunu zurna hesab olunur. Zurna həm solo, həm də müşayiətedici alətdir. Çox zaman ifaçılar qoşa çıxış edirlər. Zurnaçının biri əsas melodiyanı ifa edir ki, el arasında onu usta adlandırırlar. Digəri isə ustanı müşayiət edir, ona da dəmkeş deyirlər. Dəmkeşin vəzifəsi bütün musiqi boyu (rəqslər, muğamlar, mahnılar və s. ifa olunarkən) ustanı fasiləsiz dayaq səsi ilə təmin etməkdir. Dəmkeşlik çox çətin sənətdir. İfaçıdan yüksək, mütləq musiqi duyumu (rusca “absolyutnıy slux”) tələb olunur. Əks təqdirdə dəmkeş “xaric”, təmiz olmayan dəm verər. Dəmkeşin qulaqları həssas olmalı, səsləri düzgün, təmiz eşitməlidir. Melodiyanın tonallığı dəyişərkən və ya usta muğam ifaçılığında şöbədən-şöbəyə, guşədən-guşəyə keçərkən, dəmkeş də həmin şöbə və ya guşəyə uyğun dəm verməlidir. İndi isə dəmkeş sözünün etimologiyasına nəzər yetirək. “Dəm” və “keş” – hər ikisi fars sözüdür. “Dəm” – dilimizdə bir neçə mənalarda işlədilir: 1. bir an, qısa vaxt; 2. kefli, məst olmaq; 3. çay dəmi, aş dəmi; 4. nəfəs və s. (5, s. 142). “Keş” isə çəkən mə¬na¬sını bildirir: qayğıkeş – qayğıçəkən, nəvazişkeş – nəvazişçəkən, xətkeş – xətt çəkən, dilkeş – ürək çəkən, qəmkeş – qəm çəkən və s. Nəticə olaraq dəmkeş sözü burada “fasiləsiz çalaraq birnəfəsə səsi çəkmək, uzatmaq” kimi başa düşülür. Bəzən el arasında buna “zü” tutmaq da deyirlər (6, s. 451). Alətşünaslıqda dəmkeş sözü – ahəngdar musiqi fonu (burdon səs) saxlamaq deməkdir. Dəmkeşlik – Şərq, xüsusən Azərbaycan zurna və balabançalanlarına məxsus spesifik çalğı üslubudur. Bunu mənimsəyən nəfəs aləti ifaçısı ifa zamanı böyük effekt əldə edir, bir neçə səhifəlik not yazısını, hətta bütün bir əsəri fasiləsiz birnəfəsə ifa edirlər. Bu proses belə baş verir: ifaçı ovurdlarını hava ilə dolduraraq şişirdir və lazım olan məqamda yanaq əzələlərinin köməyi ilə havanı (nəfəsi) müəyyən təzyiqlə alətə üfürür və eyni zamanda çalğını kəsmədən, burunla nəfəs alır. Bu çox çətin prosesdir, ifaçıdan xüsusi hazırlıq, istedad və peşəkarlıq tələb olunur. İfaçı fiziki cəhətdən qüvvətli olmalı və səsləri təmiz ifa etmək üçün yüksək mütləq musiqi duyumuna malik olmalıdır. Zurna aləti və dəmkeşlik haqda geniş məlumat verməkdə məqsədimiz Kamil Cəlilovun bu alətdəki ifaçılıq xüsusiyyətlərini, o cümlədən fasiləsiz ifa üslubunu uğurla qaboya tətbiq etməsini bir daha diqqətə çəkmək idi. Kamil Cəlilovun ecazkar sənəti haqqında müxtəlif sahələrdə çalışan – ictimai-siyasi dövlət xadimləri, millət vəkilləri, şair və yazıçılar, bəstəkarlar və b. tanınmış şəxslər ürəkdolusu qiymətli fikirlər söyləmişlər. Bu fikirlərin arasında ulu öndər, ümum¬milli lider Heydər Əliyevin söylədiklərini təqdim edirik: “Mən Kamil Cəlilovun “Azərbaycan təranələri”ni dinləyəndə bütün Azərbaycanın xəritəsi, mənzərələri, dağları, meşələri gözümün önünə gəlir. Sanki seyrə çıxıram. Kamil Cəlilov yaradıcı, virtuoz sənətkardır”. Rəsul Rza, Bəxtiyar Vahabzadə, Qabil, Cəmil Əlibəyov, Xəlil Rza Ulutürk, Cabir Novruz, Məmməd Araz, filosof Asif Ata, Musa Yaqub, Ağasəfa, Türkiyənin ünlü şairi Zeynalabdin Makas, akademik Vasim Məmmədliyev və b. söz xiridarları onun sənəti haqqında dəyərli fikirlər söyləyib. Tanınmış, dünyaşöhrətli bəstəkarlar – Niyazi (1912-1984), Tofiq Quliyev (1917-2000), Cövdət Hacıyev (1917-2002), Qara Qarayev (1918-1982), Cahangir Cahangirov (1921-1992), Fikrət Əmirov (1922-1984), Süleyman Ələsgərov (1924-2000), Arif Məlikov, Aqşin Əlizadə, Rusiya bəstəkarları – Henrix Litinski, Nikolay Nekrasov, Dağıstan bəstəkarı Məhəmməd Hüseynov və b. çıxışlarında Kamil Cəlilov sənətinin məziyyətlərindən söz açmışlar. 1989-cu ildə Dağıstan bəstəkarı, xalq artisti Məhəmməd Hüseynov yazdığı “Qaboy ilə simfonik orkestr üçün Konsert”ini Kamil Cəlilova həsr etmişdir. Bu əsər ilk dəfə Dağıstan bəstəkarlarının 15-ci plenumunda K.Cəlilovun ifasında səslənmişdir. Daha sonra həmin əsəri o, Azərbaycan Televiziyasının simfonik orkestrinin müşayiəti ilə lentə almışdır. Bir sıra dünyaşöhrətli bəstəkarların – A.L.Vivaldi (1678-1741), G.F.Hendel (1685-1759), İ.Haydın (1732-1809), V.A.Motsart (1756-1791), Ş.Quno (1818-1893), N.A.Rimski-Korsakov (1844-1908) və başqalarının əsərləri Kamil Cəlilovun ifasında bənzərsiz səslənir.

Haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Şairlər K.Cəlilov haqqında müxtəlif şeirlər yazmışlar. Bu şairlərin arasında Ağasəfanın, Zəlimxan Yaqubun, Zivər Ağayevanın və Bahadur Həkərinin şeirləri xüsusilə təsirlidir. Görkəmli şair, Xızının Qarabulaq kənd müəllimi Ağasəfa K.Cəlilov haqqında yazdığı “Zəmin-xara” üstündə” adlı lirik poemadan bir parça: Kamil Cəlilov çalır...

“Zəmin-xara” səslənir... Bu yerə bax, göyə bax, Səsdə müdrikliyə bax, Səsdə ənginliyə bax... Adam gahdan gəncləşir, Gahdan tamam qocalır. Qaboy kimlə öcəşir? Qaboy kimdən öc alır? (10, s. 74-75). Onun milli radiomuzun “Qızıl fondu”nda bir sıra qiymətli lent yazıları qorunur. Qaboyun səsi insan səsinə yaxın olduğundan, muğamlarımız bu alətdə Kamil müəllimin ifasında daha canlı, təsirli alınır. O, qaboyu dilə gətirir, bu alətdə xanəndə ifaçılığına məxsus olan zən¬gu¬lələr vu¬rur. Zərbi muğamları K.Cəlilov səviyyəsində ifa etmək hələ ki, heç bir instrumentalçıya nəsib olmayıb. K.Cəlilovun repertuarında olan bir sıra əsərlər Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-də video lentə alınmışdır: Ü.Hacıbəyli, “Arşın mal alan” operettasından “Uvertüra”; Tofiq Quliyev, “Sevdiyim qız” (müşayiət: Gülarə Əliyevanın rəhbərlik etdiyi “Dan ulduzu” instrumental ansamblı); Fikrət Əmirov, “Aşıqsayağı” (fortepianoda müşayiət: Kəmalə Mirbabayeva); Arif Məlikov, “Məhəbbət əfsanəsi” baletindən “Türk qızlarının rəqsi” (fortepianoda müşayiət: Kəmalə Mirbabayeva); “Kəsmə şikəstə”, “Qarabağ şikəstəsi”, “Şirvan şikəstəsi”, “Səlami”, “Sarı gəlin”+ “Anamdan bir yaylıq aldım” (popurri) və s. Kamil Cəlilov mükəmməl muğam ifaçısıdır. Zənguləli ifalar edir. Xanəndə boğazlarını məharətlə qaboya köçürə bilir. O, tanınmış xanəndə Nəriman Əliyevlə (1930-1998) doğmaca dayıoğlu-bibioğludur. Gözünü açıb, Buzovnada muğamları toyda-düyündə dinləyib. Belə bir ocağda yaşayan K.Cəlilov muğamlara biganə qala bilməzdi. Xalq artisti İslam Rzayev (1934-2006) onun müşayiəti ilə “Çahargah”da “Bəstə-Nigar” şöbəsini ifa etmişdir. XX əsrin ilk illərindəki inzibati ərazi bölgüsünə görə, Azərbaycanın tərkibində olan Gorus məktəbində nəzarətçi vəzifəsində çalışmış P.Vostrikov bir sıra çalğı alətlərimiz (tar, kamança, saz, ney, zurna, dəf, nağara, qoşanağara, zəng, sinc, tulum, üçbucaq və s.) haqqında maraqlı məlumat vermişdir (12, s. 1-8). O, 1912-ci ildə Tiflisdə çap olu¬nan SMOMPK-nın (СМОМПК – аçmаsı: Сборник материалов для описания местностей и племени Кавказа, ruscadan tərcüməsi: Qafqaz xalqları və ərazisi haqqında materiallar toplusu) 42-ci buraxılışında “Azərbaycan tatarlarının musiqisi və mahnıları” məqaləsində (“Musiqi alətləri” fəsli) bu alətlərin (sinc, tulum və üç-bucaqdan başqa) hətta, rəsmlərini də təqdim edir. Bu faktı təqdim etməkdə məqsədimiz Kamil Cəlilovun həmin məqalədən xəbərdar olmasını və üçbucaq (müsəlləs) alətindən rəhbərlik etdiyi instrumental ansamblında idiofonlu (özən-səsli) alət kimi istifadə etməklə keçmiş ifaçılıq ənənəsini bərpa etməsini diqqətə çəkməkdir. Kamil Cəlilov qaboy alətinin inkişafında, təbliği və tədrisində böyük xidmətləri olan ifaçılarımızdandır. O, ölkəmizin hüdudlarından çox-çox uzaqlarda da sevilən sənətkarlarımızdandır. Qaboyçalan, xalq artisti Kamil Cəlilov həm də uzun illər müxtəlif ansamblların solisti kimi, bir çox korifey müğənni və xanəndələrimizi dünyanın müxtəlif nəhəng konsert salonlarında müşayiət etmişdir. Kamil Cəlilov xalq muğamlarının da mahir ifaçılarından sayılır.

Mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

Kamil Cəlilov bir sıra beynəlxalq müsabiqələrin laureatı olmuş (Ümumittifaq Lenin Komsomolu Gənclər İttifaqının mükafatı laureatı, 1976-cı ildə Filippində I dərəcəli mükafata layiq görülüb), sənəti dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, əməkdar artist (1989-cu il), xalq artisti (2000-ci il) fəxri adlarına layiq görülmüşdür. Onun haqqında Az. TV-də “Kamil” adlı sənədli film çəkilmişdir. Həyat-yaradıcılığı ilə bağlı Azərbaycanın Birinci Xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, YUNESKO və İSESKO-nun Xoşməramlı səfiri, Milli Məclisin deputatı, Mehriban xanım Əliyevanın baş redaktoru olduğu “Muğam ensiklopediyasında” məlumat verilmişdir (7, s. 49-50). Maraqlıdır ki, Amerika alimləri kosmosa eksperiment üçün göndərdikləri musiqi nümunələrinin arasında K.Cəlilovun ifa etdiyi “Çahargah ahəngi” də xüsusi yer almışdır. Bu ifalar nüfuzlu alimlər tərəfindən çoxsaylı musqi nümunələri arasından seçilmişdir. YUNESKO-nun Musiqi Şurasının qərarı ilə dünya radiostansiyalarında həmin ifalar səsləndirilir. Jurnalist Qəşəm İlqar isə “Kamil Qaboyun hekayətləri” adlı kitab hazırlamışdır (8). Kamil Cəlilov prezident təqaüdçüsüdür, bu yaxınlarda “Şöhrət” ordeni ilə də təltif olunmuşdur. Lakin Kamil Cəlilovun bu adlardan ən yüksəkdə duran bir titulu da var – Hacı Kamil. Hər il olduğu kimi, 2003-cü ildə də azərbaycanlılardan ibarət böyük bir qrup Həcc ziyarətində olmuşdur (9). Onların arasında müxtəlif peşə sahibləri, o cümlədən ifaçılıq sənətimizin tanınmış nümayəndələri də var idi. Hacı Kamil Cəlilov müqəddəs yerləri ziyarət etmiş, hər bir müsəlmanın ulu Tanrı qarşısında olan borclarından birini yerinə yetirmişdir. K.Cəlilov yaradıcılığını bir məqalə çərçivəsində əhatəli şəkildə təqdim etmək qeyri-mümkündür. Fikrimizcə, onun sənət aləmini tədqiqatçılar geniş öyrənməli, bu mövzuda maraqlı tədqiqat əsərləri ortaya qoymalıdır. Ümumilikdə Kamil Cəlilovun Azərbaycan ifaçılıq sənətinə gətirdiyi yeniliklər daha dərindən araşdırılmalıdır. Hər bir insan ona qoyulan adı öz fəaliyyəti ilə yaşadığı illərdə doğrultduqda, həmin sənətkarın həyatı daha gözəl və mənalı olur. Bu baxımdan Kamil müəllim xoşbəxt sənətkardır. O, sənət aləmində adı kimi kamilləşmişdir.[7]

Filmoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • 1.Əliverdibəyov A.Ə. Rəsmli musiqi tarixi. B.: Şuşa, 2001, 232 s.
  • 2.ASE (Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası). 10 cilddə, VII c. B.: 1983, 624 s.
  • 3.Cперанcкий C.Л. Музыкальные товары (Товаро¬веде¬ние). М.: Эконо-ми¬ка, 1987, 176 c. (rus dilində).
  • 4.Nəcəfzadə A.İ. Xalq çalğı alətlərinin tədrisi metodikası (dərs vəsaiti). B.: MBM, 2012, 92 s.
  • 5.Abdullayev B.T., Orucov Ə.Ə., Şirvani Y.Z. Ərəb və fars söz¬ləri lüğəti (Azər¬¬¬baycan klassik ədəbiyyatını oxumaq üçün). B.: Yazıçı, 1985, 1048 s.
  • 6.Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti: 3 cilddə, I c. B.: Çıraq, 1997, 452 s.
  • 7.Muğam ensiklopediyası (baş redaktor: Mehriban xanım Əliyeva). B.: Hey¬dər Əliyev Fondu, 2008, 216 s.
  • 8.Qəşəm İlqar (Fərhad oğlu Əliyev). Kamil Qaboyun hekayətləri. B.: Zaman, 2000, 160 s. (şəkilli).
  • 9.A.Nəcəfzadə. İncəsənət ustalarımız həcc ziyarətindən döndü. // “Millət” qə¬ze¬ti, 8 mart 2003-cü il.
  • 10.Ağasəfa. “Zəmin-xara” üstündə. // “Qobustan” jurnalı, №2/152, 2011.
  • 11.ru.wikipedia.org/wiki/Oттетер,¬_Жак
  • 12. Воcтриков П. Музыка и пеcня у азербайджанcких татар. // Cборник материалов для опиcания меcтноcтей и племени Кавказа. Тифлиc: Вып. 42, 1912

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

ilm онлайн, скачать видео.]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Nə qədər ki, Kamil var, qoboy da yaşayacaq"
  2. "Çahargah ahəngi". kulis.lent.az. http://kulis.lent.az/news/20342. İstifadə tarixi: 30 iyun 2018.
  3. "AZƏRBAYCANDA BALABAN SƏNƏTİNİ ÖYRƏNƏN AMERİKALININ İNDİ 80 TƏLƏBƏSİ VAR (Balaban ustadı Babaxan Əmirovun dedikləri)" (Azerbaijani). mediaforum.az. http://mediaforum.az/articles.php?article_id=20090127032653773&page=05&lang=az#.U3Ha7vldVQA. İstifadə tarixi: 13 May 2014.
  4. Azerbaijani Music Selected for Voyager Spacecraft
  5. Azerbaijani mugham sent out to outer space 32 years ago
  6. Kamil Cəlilov "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib
  7. Abbasqulu Nəcəfzadə Kamil Cəlilovun həyat-yaradiciliğina bir nəzər.“Konservatoriya” jurnalı №1 (19), 2013, s. 23-32.