Okeaniya

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Okeaniya

Avstraliya, Melaneziya, MikroneziyaPolineziyanı əhatə edən coğrafi bölgədir . ŞərqQərb yarımkürələrini əhatə edən Okeaniyanın 8,525,989 kv. metkilor (3,291,903 kv. mil)sahəsi və 41 milyondan çox əhalisi var Qitələrlə müqayisə edildikdə, Okeaniya bölgəsi quru sahəsinə görə ən kiçik və əhalisinə görə Antarktidadan sonra ikinci ən kiçik bölgədir.

Okeaniyada həyat keyfiyyətiinsan inkişafı indeksində yüksək yer tutan Avstraliya, Yeni Kaledoniya, Yeni Zelandiya, Fransız PolineziyasıHavay kimi yüksək inkişaf etmiş və qlobal miqyasda rəqabətədavamlı maliyyə bazarlarından tutmuş müxtəlif iqtisadiyyatlar qarışığı var . Papua Yeni Qvineya, İndoneziya Yeni Qvineya, Kiribati, VanuatuTuvalu kimi daha az inkişaf etmiş iqtisadiyyatları, eyni zamanda Palau, FiciTonqa kimi Sakit okean adalarının orta ölçülü iqtisadiyyatlarını da əhatə edir. Okeaniyanın ən böyük və ən çox əhalisi olan ölkəsi Avstraliya, ən böyük şəhəri isə Sidneydir .

Avstraliyanın, Yeni Qvineyanın və şərqdəki böyük adaların ilk məskunlaşması 60.000 ildən çox əvvəl gəlib. Okeaniya ilk dəfə 16-cı əsrdən etibarən avropalılar tərəfindən tədqiq edilmişdir .Portuqal naviqatorları 1512-1526-cı illər arasında Tanimbar adalarına, Karolin adalarının bəzilərinə və Papua Yeni Qvineyanın qərbinə çatdılar.18-ci əsrdə ilk səyahətində, daha sonra yüksək inkişaf etmiş Havay adalarına gələn Ceyms Kuk Taitiyə getdi və ilk dəfə Avstraliyanın şərq sahillərini izlədi. Sakit Okean Cəbhəsi İkinci Dünya Müharibəsi zamanı, əsasən Müttəfiq dövlətlər ABŞ və Avstraliya və Axis gücü Yaponiya arasında böyük əməliyyat gördü.

Sonrakı əsrlərdə Avropalı köçkünlərin gəlişi Okeaniyanın sosial və siyasi mənzərəsində əhəmiyyətli dəyişikliklərlə nəticələndi.Daha müasir dövrlərdə milli bayraqlarla bağlı müzakirələr getdikcə artır və bəzi okeaniyalıların öz fərqləndirici və fərdi şəxsiyyətlərini nümayiş etdirmək istəyi baş verir. Aborigen Avstraliyalıların qaya sənəti dünyada davamlı olaraq tətbiq olunan ən uzun sənət ənənəsidir. Papuadakı Puncak Jaya Okeaniyanın ən yüksək zirvəsidir, hündürlüyü 4884 metrdir. Okeaniya ölkələrinin əksəriyyəti çoxpartiyalı nümayəndəli parlament demokratiyasıdır, turizm Sakit Okean adaları dövlətləri üçün böyük gəlir mənbəyidir.

Coğrafiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Okeaniya Sakit okeanın mərkəzi və qərb hissəsində yerləşən adalar qrupuna verilən addır. Ümumi sahəsi 1.3 mln km-ə bərabər olan 7 minə qədər adanı özündə birləşdirir. Coğrafi cəhətdən Şimal yarımkürəsinin subtropik qurşağından Cənub yarımkürəsinin mülayim qurşağına qədər ərazidə yerləşmişdir. Sakit Okean səthinin 2%`-i Okeaniya adalarının payına düşür. Adaların sahəsinin çox hissəsi Yeni Qvineya, Yeni Zelandiya, Havay, Fici, Tuamotu və s. adalarını əhatə edir. Okeaniya adaları belə qruplaşdırılır:

  1. Melaneziya (yunanca - "qara adalar")
  2. Mikroneziya (yunanca - "kiçik adalar")
  3. Polineziya (yunanca - "çoxlu adalar")
  4. Yeni Zelandiya - İki böyük və bir neçə xırda adadan ibarətdir.

Okeaniya avropalılara XVI əsrdən Fernan Magellanın ilk dünya səyahəti zamanından məlum olmuşdur. Adaların kəşfində və öyrənilməsində Ceyms Kukun, Abel Tasmanın, Fyodor Litkenin, Nikolay Mikluxo-Maklayın, Tur Heyerdalın və başqalarının xidmətləri var.

Təbiəti[redaktə | mənbəni redaktə et]

Burada materik, vulkan və mərcan mənşəli adalar var. Lakin vulkan və mərcan mənşəli adalar daha çoxdur. Qərb hissədə Okeaniya adaları litosfer tavalarının sərhəddində yaranmış adalar qövsündə yerləşir. Adaların əksər hissəsi ekvatorial, tropik və subtropik qurşaqlarda yerləşmişdir. Yalnız Yeni Zelandiya və ona yaxın adalar subtropik və mülayim qurşaqlar daxilində qalır. Okeaniyanın iqlimi isti və yumşaq olub insan həyatı və fəaliyyəti üçün əlverişlidir. Ekvatora yaxın yerləşdiklərinə görə , adalarda ilboyu havanın yüksək temperaturu olur. Lakin okeandan əsən küləklər havanı xeyli yumşaldır. Temperaturun sutkalıq və illik tərəddüdü azdır. Okeaniya adaları digər ərazilərdən təcrid olunduğuna görə üzvi aləmi kasıbdır. Mərcan mənşəli kiçik adalarda içməli su, torpaq örtüyünün zəif inkişafı bitki və heyvanlar aləminin kasad olmasına səbəb olub. Materik və vulkan mənşəli adalarda isə üzvi aləm zəngindir. Məsələn, Yeni Qvineya adasında 20 000`ə qədər bitki növü var. Dağlarda hündürlük qurşaqları yaranır. Küləyə tərəf olan yamaclar bol yağıntı alır. Heyvanlar aləmində yırtıcılar və ilanlar yoxdur. Mezozoy erası dövründə cənub-şərqi Asiyadan ayrılmış materik üçün kisəlilər ailəsinə mənsub olan heyvanlar xarakterikdir. Avropalıların gəlişinə qədər burada kenquru, ayı, qarışqa yeyən, dələ, köstəbək, yexidnadinqo tipli vəhşi itlər yayılmışdı. Burada qanadlı quşlardan;Avstraliyanın gerbində öz əksini tapmış qara rəngli ququşu və digər ov quşlarına, habelə dəvəquşuna rast gəlinir.

Əhalisi[redaktə | mənbəni redaktə et]

İnsanların Okeaniya adalarında məskunlaşmasının bir neçə min əvvəl baş verdiyi güman edilir. Onların bura necə gəldiyi haqda bir neçə fərziyə var. Bir fərziyəyə görə, insanlar Okeaniya adalarına Cənub-Şərqi Asiyadan gəliblər. Müasir Norveç səyyahı Tur Heyerdal`a görə isə yerli əhali Cənubi Amerikadan köçüb gələnlərdir. Hazırda Okeaniya əhalisi yerlilərdən, gəlmələrdən və qarışıq nəsillərdən ibarətdir. Yerli əhali bir birindən təkcə irqinə görə deyil, həmçinin dilinə və məişətinə görə də fərqlənir. Melaneziya adalarında (Yeni Qvineya, Solomon, Fici, və s.) ekvatorial irqə mənsub olan papuaslar məskunlaşmışlar. MikroneziyaPolineziyada isə xüsusi Polineziya qrupuna aid edilən xalqlar yaşayırlar. Onlar papuaslardan dərilərinin rənginin bir qədər açıq olması, buruq saçları ilə fərlənirlər. Yeni Zelandiyanın yerli əhalisi maori adlanır. Lakin əhalinin çoxunu Böyük Britaniyadan gələnlər təşkil edir. Okeaniyanın müasir əhalisi başlıca olaraq əkinçiliklə məşğul olur, kokos palması, banan, ananas, şəkər qamışı və s. bitkilər becərir. Balıqçılıq təsərrüfatı burada ənənəvi sahə hesab olunur. Adalarda əlvan metallar, daş kömür, fosforit, və s. faydalı qazıntılar hasil edilir. Okeaniya uzun müddət müstəmləkə olmuşdur. Burada yalnız Yeni Zelandiya müstəqil dövlət idi. Hazırda müstəqil dövlətlərin sayı 15-dən çoxdur. Qalan adalar isə ABŞ, Fransa, Avstraliya və s. dövlətlərin müstəmləkələri olaraq qalır.

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Y.Mahmudlu - Dünya xalqlarının etnoqrafiyası - Bakı, 1999, 506 səh.
  2. Alxasov O.K., Ələsgərov D.M., Pənahov Ş.M., Məmmədov R.İ. "Materiklərin və okeanların fiziki coğrafiyası" (VII sinif dərsliyi). Bakı, "Təhsil", 2002, 252səh.