Meri Berd Torpağı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Meri Berd Torpağı
ing. "Marie Byrd Land"
Antarctic Region.png
Bayraq
Bayraq

80° c. e. 120° q. u.


Ölkə Antarktida Antarktida
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi 1 610 000 km²
Meri Berd Torpağı xəritədə
Meri Berd Torpağı
Meri Berd Torpağı
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Meri Berd Torpağı, (ing. "Marie Byrd Land") Antarktidanın qərbindəki torpağlarıdır. Coğrafi olaraq, qərbində Ross Buz sahəsi və Ross dənizi, şərqində Elsuort Torpağı və Ronni Buz sahəsi, şimalında isə Amundsen dəniziSakit Okean yerləşir. Rokfellerlər yaylası və Eyts sahili arasındakı ərazinidə əhatə edən bölgə, 1928-1941-ci illər arasında Admiral Riçard Berd liderliyində təşkil edilən səfərlərdə kəşf edilmişdir. Admiral Berdin 1929-cu ildə bölgənin şimal-qərbində qalan hissəyə yoldaşının adını verərək bu bölgəni "Meri Berd Torpağı" adlandırmışdır.[1]
Uzaqlığda yerləşməsi səbəbiylə hər hansı bir ölkə tərəfindən sahiblənməmiş, şərqindəki Eyts sahili daxil olmağla 1.610.000 km² sahəsi olan bu ərazi dünyanın ən böyük sahibsiz bölgəsi sayılır.

Torpaq iddiaları[redaktə | əsas redaktə]

Ana maddələr: Antarktika haqqında konvensiya

1939-cu ildə, Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Delano Ruzvelt Antarktidanın bəzi hissələrini Amerika Birləşmiş Ştatları torpaqları olaraq kəşf edilmək üzrə addımlar atması üçün ABŞ Antarktida Xidmət Səfəri (1939-1941) üzvlərinə göstəriş vermiş, ancaq 1959-cu ildən əvvəl edilən bu səfərlər Antarktika haqqında konvensiya sistemində rəsmiyyət qazanmamışdır. Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı bəzi nəşrlər bölgəni ABŞ torpaqları olaraq göstərmişdir. ABŞ Müdafiə Nazirliyi də Amerika Birləşmiş Ştatlarının 1959-cu ildən əvvəlki fəaliyyətlərini qaynaq göstərərək Antarktidada haqq iddiası üçün möhkəm bir təmələ sahib olduqlarını ifadə etmişdir.[2] Sözü gedən sahə bölgənin qərbində yerləşən Yeni Zelandiyanın haqq iddia etdiyi Ross Bölgəsinin bir hissəsidir.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Sahilləri[redaktə | əsas redaktə]

Valqrin sahili, Meri Berd Torpağı, Qərbi Antarktida.

Meri Berd Torpağının sahil hissəsi qərbdən şərqə doğru beş sahil bölgəsinə ayrılmışdır:

Bölgə adı Qərb sərhədi Şərq sərhədi
1 Saunders Sahili 158°00'W 146°31'W
2 Ruppert Sahili 146°31'W 136°50'W
3 Hobbs Sahili 136°50'W 127°35'W
4 Bakutis Sahili 127°35'W 114°12'W
5 Valqrin Sahili 114°12'W 103°24'W
  Meri Berd Torpağı 158°00'W 103°24'W

Kəşflər[redaktə | əsas redaktə]

17 oktyabr 2011-ci il tarixində NASA-nın DC-8 təyyarəsindən görülen Meri Berd Torpağı: Buzlaqlar və qayalar.
Mörfi dağı, Meri Berd Torpağı.
  • Meri Berd Torpağı, ilk dəfə qərbində yerləşən Ross dənizi vasitəsi ilə araşdırılmışdır. Bölgənin uzaq qərb sahilləri 1902-ci ildə Robert Falkon Skott tərəfindən kəşf edilmiş, Ross dənizinə bitişik yarımadanı VII Eduard Torpağı (King Edward VII Land) olaraq adlandırılmış, Aleksandra dağları içində ortaya çıxan dağınıq qayalar (nunatak) olaraq xarakterizə edilmişdir.
  • 1911-ci ildə, Roald Amundsenin Cənub Qütbü səfəri əsnasında, Kristian Prestrud Ross dənizinin şərqində və Ross Buz sahəsi sərhədindəki bu təcrid olmuş qayalıq bölgəni xizəklə araşdırmışdır. Eyni il Nobu Şirasenin başçılığı ilə ilk Yapon Antarktida Kəşf qrupu yarımadanın sahillərinə enmişdir.[3]
  • Riçard Berdin ilk Antarktida səfəri (1928-1930)[4] əsnasında Amundsenin Uels körfəzindəki əsas düşərgəsi olan Fremheim yaxınlarındakı Kiçik Amerika bazasından həyata keçirtdiyi 1929-cu ildəki hava uçuşları, Rokfeller dağları və Edsel Ford sıradağlarının şərqindəki uzaq bölgənin kəşfinə gətirib çıxarmışdır. L.Qold tərəfindən idarə olunan Rokfeller dağlarının hissələrinin qısaca araşdırıldığı bir geoloji səfər sonrasında Berd, həyat yoldaşı Merinin adını bölgəyə vermişdir.[5]
  • Qurudan dərinləməsinə edilən ilk kəşf "İkinci Berd səfəri" (1933-1935) əsnasında edilmişdir. Paul Sipl və F.A.Veyd öndərliyində bir xizək səfəriylə 1934-cü ildə uzaq şərqdəki Fosdik dağlarına çatılmışdır. Ruppert Sahili boyunca şərqə doğru olan torpaqlar havadan kəşf edilmişdir.[6]
  • ABŞ Antarktida Xidmət Səfəri olaraq da adlandırılan "Üçüncü Berd Antarktida Səfəri", 1939-1941-ci illərdə reallaşmışdır. Bu səfərdə 1600 kilometr arayla iki baza yaradılmışdır. Köhnə Kiçik Amerika bazası yaxınlarındakı Qərb hərbi bazası (68°29'C 163° 57'Q)[7] və Stonington adasındakı Antarktida yarımadasının yaxınlığındakı Şərq bazasından (68°12'C 67°03'Q) təşkil edilən kəşf uçuşlarıyla Meri Berd torpağlarındakı Vulkanik ərazinin[8], Valqrin, Hobbs və Ruppert Sahilləridə daxil olmağla sahil bölgəsinin böyük qisimi və Qərb bazasından edilən kəşf marşurutu ilə şimaldakı Ford sıradağları və Fosdik dağlarının cənub yamacları kəşf edilmişdir.[9]
  • ABŞ hərbi donanması 1946-1959-cu illər arasında Antarktidaya müxtəlif kəşf səfərləri təşkil etmişdir. Bu səfərlərdə (R.Berd liderliyində Highjump əməliyyatı Gerald L.Ketchum liderliyində Vindmill əməliyyatı, Deep Freeze əməliyyatı I-IV), Meri Berd torpağının sahil hissələri üzərində Trimetrogon hava fotoqrafiya sistemi (TMA, eyni nöqtə üzərində şaquli, sol və sağ oblik görünüşlər) istifadə edilərək hava fotoşəkilləri çəkilmişdir.[10] ABŞ hərbi donanması 1956-57-ci illərdə təşkil etdiyi Deep Freeze II əməliyyatı zamanı Berd stansiyasını (80°00'C 120°00'Q) inşa etməyə başladı. Bu sayədə Beynəlxalq Geofizika ili əvvəlində traktor qatarlar (modifikasiya edilmiş buldozerlər) ilə ərazi üzərində müxtəlif kəşflər edildi.[11]
  • Yanvar 1957-ci ilin əvvəlində Çarles Bentli bir neçə ay əvvəl Amerika Birləşmiş Ştatları Ordusu mühəndisləri tərəfindən müəyyən edilən marşrut boyunca Kiçik Amerika V bazasından yeni Berd stansiyasına bir yol açdı. Komandası ilə birlikdə buz qalınlığı, yerin maqnit və qravitasiya sahəsində bəzi hesablamalar apardılar. Növbəti yay mövsümü (1957-1958) Berd stansiyasında Meri Berd torpağındaki Vulkanik bölgəyə ikinci bir yol açaraq ilk dəfə quru yol ilə kəşfini həyata keçirdi. Berd stansiyasına dönmədən əvvəl şərqi Meri Berd torpağının kənarında yerləşən Sentinel dağlarına çatdı. Bentli 1958-59-cu illərdə Berd stansiyasında Horlik dağlarına uzanan üçüncü bir yol açdı. Bu yolla o, Meri Berd torpağı və Şərqi Antarktida Transantarktika dağları arasında yerləşən dərin və qayalıqlardan ibarət uçurum olan Bentli buzlaq çuxurunu kəşf etdi.[12]
  • 1958-1960-ci illərdə Berd stansiyasında həyata keçirilən uçuşlar və yol boyunca edilən kəşflərlə bu ərazi İcra Komitəsi ərazisi olaraq xəritəyə salındı. 1964 və 1965-ci illərdə qərbi Meri Berd torpağının kəşfi havadan tamamlandı. Bu cəhdlərin ardından ABŞ Geoloji Araşdırmalar Təşkilatı (USGS) 1966-1968-ci illər ərzində Meri Berd torpağında ərazi təlimləri ilə bir sıra istinad nöqtəsi və meyarları ortaya çıxartdı.[13]
Bilbord Monaliti, Meri Berd Torpağı

Yerləşmə[redaktə | əsas redaktə]

Ana maddə: Antarktikadakı qütb stansiyalarının siyahısı

Berd stansiyası[redaktə | əsas redaktə]

Ana maddə: Berd (antarktik stansiya)

Meri Berd Torpağı Bakutis sahilində, 1957-ci ildə başlayan Deep Freeze əməliyyatının əsası Berd stansiyası olmuşdur. Berd stansiyası illərcə Qərbi Antarktidanın ən əhəmiyyətli hissəsi oldu. 1968-ci ildə, Antarktida buz təbəqəsi deşilərək ilk buz özəyi burada çıxarılmışdır. Müvəqqəti yazlıq düşərgə olaraq illərcə çalışdığdan sonra, stansiya 1972-ci ildə tərk edildi. 2009-2010-cu illərdə Şimal Qərbi Antarktida dəstək əməliyyatları üçün ABŞ Antarktida Proqramı (USAP) tərəfindən yenidən açıldı.[19]

Ruskaya stansiyası[redaktə | əsas redaktə]

Ana maddə: Ruskaya (antarktik stansiya)

Ruppert sahilində 1980-1990-cı illərdə sadəcə yay aylarında istifadə olunan rus stanasiyası sayılan Ruskaya stansiyası yerləşir.[Mənbə göstərin]

Həmçinin baxın[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Marie Byrd Land". Geographic Names Information System. United States Geological Survey. (İngiliscə) 2004-11-03.
  2. Presidential Decision Directive NSC-26
  3. bax, Huntford, R., 1985, The Last Place on Earth: New York, Atheneum, (səhifə 567.)
  4. Rodgers 1990, (İngiliscə) pp. 96-98.
  5. bax,.. Byrd, R.E., 1930, Little America: Aerial Exploration in the Antarctic and the Flight to the South Pole: New York, G.P. Putnam's Sons, (səhifə 422)
  6. bax,... Byrd, R.E., 1935, Discovery: The Story of the Second Byrd Antarctic Expedition: New York, G.P. Putnam's Sons, (səhifə405)
  7. bax,.. Wade, F.A., 1945, An Introduction to the Symposium on Scientific Results of the United States Antarctic Service Expedition, 1939–1941: Proceedings of the American Philosophical Society, v. 89, (səhifə1-3)
  8. "Executive Committee Range". Geographic Names Information System. United States Geological Survey. (Ingiliscə) 2010-01-09.
  9. bax,.. Warner, L.A., 1945, Structure and Petrography of the Southern Edsel Ford Ranges, Antarctica: Proceedings of the American Philosophical Society, v. 89, (səhifə 78-122)
  10. bax,.. Meunier, T.K., 2006, U.S. Geological Survey Scientific Activities in the Exploration of Antarctica: Introduction to Antarctica (Including USGS Field Personnel: 1946–59) Open-File Report 2006–1117, Richard S. Williams, J., and Jane G. Ferrigno, eds.: Washington, D.C., U.S. Geological Survey, (səhifə 14).
  11. Frazier, P.W., 1957, Across the Frozen Desert to Byrd Station: National Geographic Magazine, v. CXII, (səhifə383-398).
  12. bax,.. Lewis, R.S., 1965, A Continent for Science: New York, Viking Press, (səhifə 300).
  13. U.S. Antarctic Resource Center (İngiliscə) 2010-01-18
  14. bax,.. Wade, F.A., et al., 1977, Reconnaissance geologic map of the Alexandra Mountains quadrangle, Marie Byrd Land, Antarctica, Map A-5: Reston, VA, U. S. Antarctic Research Program.
  15. bax,.. Beitzel, J.E., 1972, Geophysical investigations in Marie Byrd Land, Antarctica [Ph.D. dissertation thesis]: Medison, Viskonsin-Medison Universiteti.
  16. K-051 (İngiliscə) 2010-01-25
  17. K-151 (İngiliscə) 2010-01-25
  18. "C.S. Siddoway" Kolorado Kolleci (İngilisc) 2010-01-25
  19. "Antarctic Sun" İyun 12, 2009 (İngiliscə) 2010-01-15

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Meri Berd Torpağı ilə əlaqəli mediafayllar var.