Həzaralar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Həzaralar
fars هزاره
Faiz Mohd Katib.jpgSarabi 140x190.jpg
Faiz Məhəmməd Qatib Həzara · Sultan Əli Kəştmand · Həbibə Sarabi
Ümumi sayı
5,8 milyon (2010)
Yaşadığı ərazilər
Flag of Afghanistan.svg Əfqanıstan 4.798.700 – 2.159.400 (2009) [1]
Flag of Pakistan.svg Pakistan 545 000 [2][3]
Flag of Iran.svg İran 283 000
(Qiymətləndirmə 1993)
[2]
Dili

Fars dili (Həzara dialekti)

Dini

İslam

Qohum xalqlar

Uyğurlar, Qazaxlar

Həzaralar (fars هزاره) — Əfqanıstan əhalisinin 18%[4]-9%-ni təşkil edən, farsdilli, türk-monqol əsilli xalq.[5] Əfqanıstan İslam Respublikasında kompakt halda, az sayda Pakistanda, İranda, Tacikistanda və digər ölkələrdə yaşayırlar. Sayları təxminən 2,913 milyon[6] nəfərdən – 5,828 milyon[7] nəfərə qədərdir .

Dinləri islam, məzhəbləri islam dininin şiə məzhəbidir. Öz dillərini unutduqları üçün dari dilində danışırlar. Kabil-Herat-Həzaracat bölgələrində yaşayırlar. Qismən Qəndəhar, NəngərharBədəxşan bölgələrində də yayılmışlar.

Həzara oğlan
Hazara icma kiçik qız
Kiçik həzara qızı

Tayfaları[redaktə | əsas redaktə]

  • Şeyxəli
    • Tirələri: əlicam, kəriməli, qara, dövlətbəy, türkmən, parsa, mənsur, şadiuşağı, aşxoca, pəncqavl
  • Besut
    • Tirələri: çoban, abdal, pəhləvan, dövlətbay, qənbərəli, xaliqdad, poladi, mart, paxlun, dehqan, dehmərdəqan, sekpa, demarda, dərbəli, dərviş
  • Dayzəngi
  • Dayzeynət
  • Daykundi
    • Tirələri: dövlətbəy, rövşənbəy, heydərbəy, qauş, barat
  • Qavi
  • Caquri
  • Dayçoban
  • Daymirdad
  • Çura
  • Uruzqan
  • Poladi
  • Daya
  • Zavali
  • Mirodina
  • Sultanəhməd
Azərbaycanca adı Həzaraca adı Tayfa quruluşu Kökəni
Alçin Elcigin?
Attarvala
Baça Qulam
Bəxrin Baarin
Barlas Barlaslar
Baymaut Bayatlar (monqollar)
Besut بهسود Besud
Bolağiçi Buryatlar
Borcigay[8] Borucigin
Çilciut Salciud?
Dahla
Day-Berkə Berh (bərk)[9]; Berhe:in Middle Mongol language; (Berke-khagan of Golden Horde)
Day Çoban دای چوپان Uruzgani Çobanilər sülaləsi
Day Xitay Uruzgani Xitaylar
Daykundi دای کندی
Day Mirək دای میرک
Day Mirdad دای میرداد
Dayzəngi دای زنگی Zəngilər
Dayzinyət
Dala Pas Kindi داله
Qurlat
Cağori [10] جاغوری
Calair Cəlayır eli
Cəmşidi جمشیدی
Ciid Uciid?
Cirğai
Kerait Kereitlər
Xalaut
Kalugi
Kirigu Daizangi (Monqol dilindən?): Xar Xiruge — Çingiz Xanın oyrat generalı[11]
Merket Merkitlər
Maska مسکه
Məhəmmad Xacə محمد خواجه
Navi بابه
Nayman Naymanlar
Nekpay نیک پای
Nikudari نیکوداری Neguder
Ongut Onqutlar
Poladha پولادا
Paşi پشی
Qələndər قلندر
Qarabaği قرباغی Əfşarlar dövründə Qarabağdan indiki Əfqanıstana köçürülmüş əhalinin nəticələri
Qara Baator قره باتور Monqolca: Xar Baatar (qara bahadur)
Qarluk Uruzgani Qarluqlar
Qarqin قرقین Xarçin
Qatağan قطغن Xataqin
Qazak Qazaxlar
Qipçak Qıpçaqlar
Qirğiz Qırğızlar
Qul Bars Qul: monqol/türk sözü;

Bars: leopard (monqolcatürkcə)

Şebərtu
Şeyx Əli
Şibərgi
Şirdağ
Təməki تمکی
Tənuli
Tatar Tatarlar (orta əsr monqol tayfa birliyi)
Təyməni Həzara
Teleu Telelər
Tulay Xaan Həzara Tului
Tumay
Türkməni Həzara Türkmənlər, Oğuz türkləri
Uruzgani اروزگانی
Uyğur Uyğurlar
Uyşun Usunlar / Vusunlar, uuşin (monqol tayfası), uysın (qazax tayfası)
Uyrat Oyratlar
Voqi اوقی
Yamud Yamaat (monqol tayfası), yomut (türkmən tayfası)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Islamic Republic of Afghanistan Central Statistics Organization Əfqanıstan İslam Respublikasının Mərkəzi Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən 2009 – cu ildə ölkə əhalisinin cəmi sayı 23993.5 min nəfərdir
  2. 2,0 2,1 Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com/.
  3. Census of Afghans in Pakistan, United Nations High Commissioner for Refugees Statistical Summary Report (retrieved December 27, 2007)
  4. Library of Congress Country Studies-"Ethnic Groups of Afghanistan"In 1996, approximately 40 percent of Afghans were Pashtun, 11.4 of whom are of the Durrani tribal group and 13.8 percent of the Ghilzai group. Tajiks make up the second largest ethnic group with 25.3 percent of the population, followed by Hazaras, 18 percent; Uzbeks, 6.3 percent; Turkmen, 2.5 percent; Qizilbash, 1.0 percent; 6.9 percent other .
  5. Hazara home: Who are the Hazara?...The Hazara are of predominantly turkic ethnic stock. They look like turks and East Asians, but they share a cultural heritage with many of the Turkic peoples of Central Asia. Some scholars speculate that the Hazara are descendants of the warriors that flooded into Central Asia under the command of the infamous and brilliant leader, Ghengis Khan.Most Hazara speak Hazaragi, a variant of the more widely used trade langauge, Dari.
  6. Joshua Project – Unreached Peoples of the World: Hazara
  7. peoplegroups.org : Hazaragi
  8. Muhammad Owtadoiajam, A SOCIOLOGICAL STUDY OF THE HAZARA TRIBE IN BALUCHISTAN (AN ANALYSIS OF SOCIO-CULTURAL CHANGE), 1976
  9. Ishaq Mohammadi, A Short History of Hazaras in Iran http://www.hazara.net/downloads/docs/hazaras_in_iran.pdf
  10. Elizabeth E. Bacon. "History of Hazaras". http://boozers.fortunecity.com/jerusalem/47/History/history.html. İstifadə tarixi: 2010-12-13.
  11. The Secret History of the Mongols, chapter V

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]