Syanbilər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
China.svg
China.svg

Çin tarixi
Çin tarixi
Mədəniyyət • Din • Fəlsəfə • Mifologiyası
Dao • Daosizm • Leqizm • Tao Te Çinq • Konfutsiçilik • Kon Fu Dzı • Lao-tszı • Moizm • Mo-tszı • İn və Yan • Li • 36 stratagem • Citkundo • Kunq-fu • Tay çi çuan  • Uşu • Vin Çun • Dim Mak • Şaolin
Üç hökmdar və beş imperator
Sya sülaləsi
Şan sülaləsi
Çjou sülaləsi
Şərqi Çjou Yaz-Payız
Döyüşən çarlıqlar
China.Terracotta statues014.jpg
Tsin sülaləsi
Fort-red.svg
Çu sülaləsi — qarışıq dövr
Paper Hexagonal Icon.svg
Han sülaləsi
Qərbi Han
Sin sülaləsi, Van Man
Şərqi Han
Legenda miejsce bitwy.svg
Üç çarlıq
Legenda miejsce bitwy.svg
South-pointing chariot (Science Museum model).jpg
Vey
Şu U
Qərbi Çzin
16 barbar Şərqi Çzin
Cənub və Şimal sülalələri
Suy sülaləsi
Tan sülaləsi
Qing Dynasty Plate with valance.jpg
China 24 cardinal directions.png
Bild.gif
Çin Respublikası
Portal silver.svg


Syanbilər (Çincə: 鮮卑, pinyin: Xiānbēi, Wade-Giles: Hsien-pi), Monqolustan ve Mancuriya sərhədləri civarında yaşamış köçəri tayfa.

Etnik yapısı konusund Monqol tezi, Tunguz tezi, Monqol veTürk boylardan yaranan bir konfederasiya olduğuna dair tez de vardır.[1]

Vu-Huan (烏桓 wū huán) konfederasyonu Hunların cənibi-şərqində Sien-Pi'ler Hiung nuların şimal-şərqində oluşturmuşdur. Hun birliyindən qopan bu topluluqlar eski ortaqlarına saldırmışdır. Syanbilərin qalxış dönəmi Hunların yıxılma dönəmine denk gəlməkdedir. 87 ilə 93 illər arasında Hunların iki Şanyuyunu (hökmdarlarını) öldürmüşdilər.

Syanbilərin ən namlı hökmdarları II yüzilin ortalarından 181 ilina qədər taxtda qalmış Tan Şıhuay (檀石槐 tan shíhuái, 136181) olmuşdur. Tan Şıhuay Şimal Hunları məğlub etmeyi bacarmış ve torpaqlarını İli çayına qədər genişlətmişdir. Çox dəfə (158 ilində Cənub Hunları ilə birlikdə) Çin səddini aşmışdır. Oğulları və qardaşı oğlanları onun yerini tutamamış və beləcə Sien Pi konfederasyonu 233 ilində dağılmışdır.

Syanbilərin bir bölümü Liaotung (遼東)dan Henana doğru hərəkət etmiş və orada Xan Tsun (Murong Jun (慕容 mùróng huàng, ? – 360) başçılığı altında 352 ilində güney Hunları məğlub etmişdir. Orada qurdukları Yan sülaləsi (Çian Yan ve Hou Yan) çox ayaqda duramamış və 370 ilində eyni kendileri kimi qısa ömürlü Çian Çin (前秦) sülaləsini quran tibetli Di tayfasından Fu Jian (苻健)a yenik düşmüşdür. Ancaq 16 il sonra 386 ilində bu bölgədə Tabğaclar (Tuoba) Tuoba Gui (拓跋珪) Şimal Vey sülaləsinı qurmuşdur. Tabgaçlar da Syanbilərin zamanında bir Syanbi boyuydu.

Syanbilərin başlıca qolları[redaktə]

Cənub Syanbi: Duan (段), Murong (慕容), Yuwen (宇文)

Qərb Syanbi: Tuoba (拓跋) => Hanlaşma siyaseti => Yuan (元)

Şimal Syanbi: Muron Tuyuhun (慕容吐谷渾) 'Hunlar' çağında 'Syanbi' tayfalarının başçısı, "Tanşihuai, 10 ayda doğulmuşdur".

Syanbi Sülaləsi[redaktə]

Syanbi Sülaləsi
Dövləti Qurucusu Tarixi
Dai Tuoba Yilu 拓跋猗盧 315376
Çian Yan 前燕 Murong Huang 慕容皝 337370
Hou Yan 後燕 Murong Chui 慕容垂 384409
Batı Çin 西秦 Çifu Guoren 乞伏國仁 385431
Güney Liang 南涼 Tufa Wugu 禿髮烏孤 397414
Güney Yan 南燕 Murong De 慕容徳 400410
Kuzey Vey 北魏 Tuoba Gui 拓跋珪 386534
Doğu Vey 東魏 Yuan Shanjian 元善見 534550
Batı Vey 西魏 Yuan Baoju 元宝炬 535556
Kuzey Çi 北齊 Yuwen Jue 宇文覚 550577
Kuzey Çov 北周 Gao Yang 高洋 557581
Sui Yan Çian 楊堅 581618

İstinadlar[redaktə]

  1. Wolfgang-Ekkehard Scharlipp Die frühen Türken in Zentralasien, (Orta Asya'nın eski Türkleri) Darmstadt 1992, S. 10

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]