91-lər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Heydər Əliyevin 1997-ci ildə 91-lərlə görüşü

"91-lər"1992-ci ildə Naxçıvan Ali Məclisinin sədri Heydər Əliyevin Azərbaycanda hakimiyyət uğrunda açıq və fəal mübarizəyə səsləyən, onun hakimiyyətə qayıdışı üçün müraciətə imza atmış, Yeni Azərbaycan Partiyasının "qızıl fondu" elan olunmuş 91 nəfər tanınmış ziyalı.[1]

Müraciətin məzmunu[redaktə | əsas redaktə]

1992-ci il, 16 oktyabr tarixində Ziyalıların Heydər Əliyevə müraciəti “SƏS” qəzetinin 43-cü (72) buraxılışında "Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir" başlığı ilə dərc edilmişdi.[2] Bu müraciətin əvvəlində Azərbaycan Respublikasındakı mövcud vəziyyətə, onun baş vermə səbəbinə ümumi nəzər salınırdıː

" Hamımız görürük ki, respublikamızın, xalqımızın vəziyyəti gündən-günə ağırlaşır. Azərbaycan sözün əsl mənasında siyasi, mənəvi böhran keçirir. Bunun da əsas səbəbi son illər respublikada mövcud olan və getdikcə daha da güclənən hakimiyyət böhranıdır. Ali hakimiyyət və idarəetmə orqanları Konstitusiyaya zidd, “real vəziyyətə uyğun” fəaliyyət göstərməklə, əslində iflic vəziyyətinə düşmüşdür. Bir çox dövlət orqanları heç bir hüquqi əsas olmadan yaradılıb fəaliyyət göstərir. Bir sözlə, mövcud iqtidar ictimai-siyasi gedişatlara tam nəzarət edə bilmir. Cəmiyyət obyektiv qanunauyğunluqlardan daha çox subyektiv mülahizələrə əsasən idarə olunur. Ən dəhşətlisi odur ki, siyasi və iqtisadi sistemdə əsaslı islahatlar aparılmır. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya aktında təsbit olunmuş hakimiyyət bölgüsü havadan asılı qalmış, hüquqi dövlətin yaradılması yolunda real addımlar atılmamışdır. İqtidarın idarəetmə səriştəsi, təcrübəsi, bacarığı olmayanda zora əl atması təbiidir. Qəribə burasındadır ki, prezidentdən tutmuş respublikanın müxtəlif vəzifəli şəxsləri dəfələrlə öz müsahibələrində bildiriblər ki, artıq hakimiyyəti bizim əlimizdən heç kəs ala bilməz, çünki ordu və polis bizə xidmət edir".[3] "

Daha sonra müraciətdə vəziyyətin doğurduğu digər fəsadlar - "respublikanın olan-qalan iqtisadi potensialının sürətlə dağılması, təbii sərvətlərimizin talan edilməsi", "vəziyyətin ağırlığından, çıxılmazlığından, həyatın qeyri-sabitliyindən, gələcəyə ümidsizlikdən respublikanı yüzlərlə ziyalı - yüksək ixtisaslı kadrların tərk etməsi" barədə məlumat verilir. Ən əsası da bu müraciətdə "Xalqımıza qarşı törədilən ən dəhşətli cinayətləri - 20 Yanvar, Xocalı, Şuşa, Laçın və digər faciələri törədənlərin cəzasız qalması" xüsusi olaraq qeyd olunur və baş verən problemin həllinin güclü bir liderin iradəsinə bağlı olduğu vurğulanırdıː

" Axırı görüməyən, minlərlə insan ömrü aparan, saysız-hesabsız ailələri doğma yurdlarından didərgin salan Qarabağ fitnəkarlığı bir çoxları üçün siyasi oyunbazlığa, məqam, vəzifə qamarlamaq girəvəsinə, qazanc mənbəyinə dönübdür. Azərbaycanda “sürətli artım” ancaq yeni-yeni partiyaların və onların liderlərinin meydana çıxması sahəsindədir. Bu siyasi partiyaların sayı gündən-günə çoxalsa da, respublikada ictimai-siyasi həmrəylik yaratmaq yolunda əməli iş görülmür, siyasi vakuum mövcuddur. Çünki bu siyasi partiyaların rəhbərləri arasında sözün əsl mənasında geniş xalq kütləsinin dərin inam və etimadını qazanmış, ən müxtəlif zümrələrdən olan adamları birləşdirə biləcək beynəlxalq nüfuzlu və respublika həyatının bütün sahələrindən tam, geniş məlumatı olan güclü lider yoxdur.[4] "

91-lər müraciətdə ölkəyə rəhbərlik edəcək həqiqi bir lideri ümummilli lider Heydər Əliyevin simasında görərək belə bəyan edirdilərː

" Möhtərəm HEYDƏR BƏY! İndiki vəziyyətdə bu çətin, məsuliyyətli işi respublikada öz üzərinə götürməyə qadir yeganə şəxs Sizsiniz! Uzun illər əldə etdiyiniz dövlət quruculuğu təcrübələrinizə əsaslanaraq Siz qısa müddətdə Azərbaycanda geniş xalq kütləsini əhatə edəcək çox böyük, güclü, nüfuzlu və işlək bir partiya yaratmağa qadirsiniz. Buna görə də Azərbaycanın demək olar ki, bütün bölgələrində aparılan ictimai rəy sorğularının nəticələrinə və bizim təşkilat komitəsinə daxil olan minlərlə şifahi və yazılı vətəndaş təkliflərinə əsaslanaraq belə bir qənaətə gəlirik ki, yaratmaq istədiyimiz Yeni Azərbaycan Partiyasına bu gün rəhbərlik etməyə qadir olan yeganə mütləq lider Siz ola bilərsiniz və yalnız bu halda yaranmaqda olan partiya öz qarşısına qoyduğu məqsədə çatar, respublikanın bütün zümrələrdən olan xalq kütləsini öz ətrafında birləşdirərək Azərbaycanın siyasi, iqtisadi həyatında mövcud olan boşluğu doldurar, dövlət quruculuğu işlərində öz layiqli töhfəsini verə bilər.[5] "

Müraciətin sonunda bu müraciətə minlərlə Azərbaycan vətəndaşının da məmnuniyyətlə qoşulmağa hazır olması, hələlik isə ilk addım olaraq bunu bir qrup ziyalılar adından edilməsi qeyd olunurdu. Son söz olaraq isə bildirilirdiː

" Azərbaycan Sizin sözünüzü və qəti qərarınızı gözləyir.[6] "

Heydər Əliyev 91-lər haqqında[redaktə | əsas redaktə]

"91-lər"in müraciəti 16 oktyabr 1992-ci il tarixində "Səs" qəzetində çap olunmuşdur. Bu barədə Azərbaycanın sabiq prezidenti Heydər Əliyev Respublika sarayında keçirilən Yeni Azərbaycan partiyasının yaradılmasının 5-ci ildönümü münasibəti ilə keçirlən təntənəli yığıncaqda nitqində belə demişdir:

" 91-lərin mənə müraciətindən əvvəl - ondan bir xeyli vaxt əvvəl - Sirus Təbrizli böyük bir məqalə dərc etdirmişdi ki, biz Heydər Əliyevi Azərbaycana, Bakıya özümüz dəvət etməliyik. Mən o məqaləni də oxudum, onu çox hörmətlə qarşıladım, qəbul etdim. Ancaq o məqalə də mənim fikrimi dəyişmədi. Nəhayət, Azərbaycanda vəziyyətin get-gedə ağırlaşdığını, çətinləşdiyini görərkən və bu partiyanın yaranması ilə əlaqədar mənə müraciət edən ziyalıların, respublikanın tanınmış adamlarının - ölkəmiz, xalqımız, torpağımız üçün ürəyi həqiqətən yanan adamların iztirabını duyarkən, onların xalqımız, ölkəmiz üçün bir iş görmək arzusunu hiss edərkən mən tədricən belə bir partiyanın yaranmasına kömək etməyə razılığımı verdim. Sonra mənə 91-lərin müraciəti gəldi və mənim müraciətə mənim cavabım oldu. Bunlar hamısı o vaxt bizi yeganə müdafiə edən "Səs" qəzetində dərc olundu. Ondan sonra, noyabrın 21-də Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması üçün təsis konfransı keçirildi.[7] "
YAP-ın qurultayına dəvət alan “91-lər“

Heydər Əliyev 26 noyabr 2002-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının 10 illik yubiley mərasimindəki çıxışında isə 91-lər barədə belə demişdir:

" 91-lər, onlar artıq dillərdə əzbər olublar. Mən 91-lərin hamısına həmişə böyük hörmət və ehtiram bəsləmişəm. Bu gün də onların hamısına - dünyadan gedənlərə Allahdan rəhmət diləyirəm, indi bizimlə bərabər olanlara səmimi qəlbdən təşəkkür edirəm. Ona görə yox ki, 91-lərin müraciəti, - sizinlə açıq danışıram, - mənim həyatımda böyük bir dönüş rolu oynadı. Yox. Siz bilirsiniz ki, biz partiyanı yaradandan 7 ay sonra xalq, o cümlədən o vaxt iqtidarda olanlar, artıq qaçıb dağılmaqda olan insanlar məni Azərbaycana dəvət etməyə məcbur oldular.[8] "

91-lər ümummilli lider Heydər Əliyevə müraciət ünvanlayarkən bəzi şəxslər bu müraciətə qoşulmaq istəməyib. Bu barədə məhz Heydər Əliyevin çıxışında dedikləri xüsusi maraq doğururː

" Partiyanın yaranma prosesini sona çatdıran 91-lərin mənə ünvanlanmış məktubudur. Mən bu 91 şəxsi çox yüksək qiymətləndirirəm, onların hamısına öz hörmət və ehtiramımı, xüsusi minnətdarlığımı və təşəkkürümü bildirirəm. 91-lərdən həyatını dəyişənlər var - Ziya Bünyadov, Xəlil Rza Ulutürk, Xəlil Xəlilov. Onların gördükləri işlər, xidmətlər bizim partiyanın və hər bir şəxsin, o cümlədən mənim qəlbimdə əbədi yaşayacaqdır. Allah onlara rəhmət eləsin. Mən bilirəm ki, onlar bəlkə də o vaxt bunu mənə deməmişdilər, amma bunu mən sonralar bildim. Bu 91-lər həqiqətən çox cəsarətli adamlar olmuşlar. Çünki bu məktubu hazırlayıb, bu məktubla həmrəy olmaq istəyən adamlarla danışıq aparanlar bəziləri ilə danışmışlar, görüşmüşlər, ancaq onlar həmin məktuba imza atmaqdan imtina etmişlər.[9] "


91-lərin siyahısı[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ziya Bünyadov
  2. Fəraməz Maqsudov
  3. Ömər Eldarov
  4. İqrar Əliyev
  5. Kərim Kərimov
  6. Məmmədtağı Cəfərov
  7. Sabir Hacıyev
  8. Xəlil Rza Ulutürk
  9. Sirus Təbrizli
  10. Zeynəb Xanlarova
  11. Əli Ömərov
  12. Eldar İbrahimov
  13. Mixail Zabelin
  14. Əlfəddin Abdullayev
  15. Murtuz Ələsgərov
  16. Əkbər Bayramov
  17. Zahid Qaralov
  18. Həsən Quliyev
  19. Adil Qasımov
  20. Əjdər İsmayılov
  21. Fikrət İsmayılov
  22. Şahlar Əsgərov
  23. Mübariz Əhmədov
  24. Əli Nuriyev
  25. Ədalət Fərəcov
  26. Həsən Mirzəyev
  27. Zahid Xəlilov
  28. Vilayət Əliyev
  29. Abbas Səmədov
  30. Ağababa Mahmudov
  31. Şəmistan Mikayılov
  32. Səfiyar Musayev
  33. Əsədulla Qurbanov
  34. Musa İlyasov
  35. Tələt Qayıbov
  36. Məmməd Məmmədov
  37. Rafiq Əminzadə
  38. Lalə Şövkət
  39. Eldar Abbasov
  40. Əli İnsanov
  41. Fuad İsmayılov
  42. Əlişir Musayev
  43. Hüsü Kərimov
  44. Rafiq Məmmədhəsənov
  45. Məmməd Nəsirov
  46. İbrahim İsayev
  47. Faiq Cəfərov (professor)
  48. Sudeyf İmamverdiyev
  49. Liliya Luqovaya
  50. Hacıbala Abutalıbov
  51. Novruz Quliyev
  52. Əmir Mərdanov
  53. Sabir Xəlilov
  54. Pənah Mahmudov
  55. İsgəndər Quliyev
  56. Zakir Sərdarov
  57. Əli Əhmədov
  58. Əli Nağıyev
  59. Maqsud Nəcəfov
  60. Heydər Hüseynov
  61. Nəbi Əsgərov
  62. Allahverdi Hacıyev
  63. Tofiq Hüseynov
  64. Məmməd Məmmədov
  65. Musa Heydərov
  66. Hacı Hacıyev
  67. Nəzir Əhmədov
  68. Allahyar Hüseynov
  69. İbrahim Əzizov
  70. Aydın Əhmədzadə
  71. Vidadi Acalov
  72. Səbir Dünyamalıyeva
  73. Georqi Savoskin
  74. Lüdviq Muradov
  75. Rəfael Allahverdiyev
  76. Asif Cahangirov
  77. Rafiq Qasımov
  78. Kərim Kərimov
  79. Munis Bayramov
  80. Möhsün Möhsünov
  81. Ağabəy Əsgərov
  82. Vüqar Rəhimzadə
  83. Rizvan Cəbiyev
  84. Ariz Abduləliyev
  85. Əziz Axundov
  86. Mirzə Əsgərov
  87. Xeyrəddin Qoca
  88. Səlahəddin Quliyev
  89. Ziya Paşa
  90. Vüqar İsmayılov
  91. Tahir Məmmədov[1]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Heydər Əliyevi hakimiyyətə çağıran “91-lər”: məşhur müraciətdən 20 il keçir - SİYAHI (İstifadə tarixiː 17.04.2018, 16:12)
  2. Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir. "Səs" qəzeti, 1992, 16 oktyabr, № 43 (72)
  3. Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir. "Səs" qəzeti, 1992, 16 oktyabr, № 43 (72)
  4. Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir. "Səs" qəzeti, 1992, 16 oktyabr, № 43 (72)
  5. Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir. "Səs" qəzeti, 1992, 16 oktyabr, № 43 (72)
  6. Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir. "Səs" qəzeti, 1992, 16 oktyabr, № 43 (72)
  7. Əliyev H. Müstəqilliyimiz əbədidir. 13-cü kitab - oktyabr, 1997 - dekabr, 1997. Bakı: Azərnəşr, 2004, s. 265
  8. Yeni Azərbaycan Partyasının on illiyinə həsr olunmuş yubiley mərasimində YAP-ın sədri, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin nitqi - 26 noyabr 2002-ci il
  9. Əliyev H. Müstəqilliyimiz əbədidir. 13-cü kitab - oktyabr, 1997 - dekabr, 1997. Bakı: Azərnəşr, 2004, s. 265